በአደባባይ ማስተማር

በአሥራ ስምንተኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ የቀኖች መምታታት እጅግ የተለመደ ነበር። ሰዎች ከልማድ የተነሣ ጊዜያቸውን በቀድሞው አቆጣጠር (ኦልድ ስታይል) ይቈጥሩ ነበር፤ በይፋዊ አጋጣሚዎች ግን፣ ወይም ትዝ ባላቸው ጊዜ፣ አዲሱን አቆጣጠር (ኒው ስታይል) ይጠቀሙ ነበር። የኤፕወርዝ ደብር ቄስ በኖቬምበር 1710 ወደ ኮንቮኬሽን በሄደ ጊዜ አጥጋቢ ያልሆነ ተተኪ ቄስ ትቶ እንደ ሄደ ቢነገርም፣ ይህ ጉዳይ በእርሱና በሚስቱ መካከል ያስነሣው የደብዳቤ ልውውጥ ግን ፌብሩዋሪ 1712 የሚል ቀን የያዘ መሆኑ ምናልባት በዚህ ምክንያት ሊሆን ይችላል።

ይህ ሁኔታ እስካሁን ድረስ የዌስሊን ቤተሰብ ታሪክ በጻፉ የሕይወት ታሪክ ጸሐፊዎች ሁሉ ዘንድ በሃይማኖታዊ መነጽር ብቻ ሲታይ ቆይቷል፤ ጉዳዩም የቀረበው በቤተ ክርስቲያኒቱና በደብሩ ውስጥ አገልግሎቱን እንዲያከናውን የተተወው ረዳት ቄስ እጅግ ደረቅ ሥርዓት አጥባቂ እንደ ነበረ ተደርጎ ነው፤ ምእመናኑም የደብሩ ቄስ ራሱ የስብከቱን መድረክ በያዘ ጊዜ የለመዱትን «ሙሉ ወንጌል» ለመስማት እንደ ናፈቁ ሁልጊዜ ተገልጸዋል። ይህ አገላለጽ የ«ሜቶዲስቶች የሚባሉት ሰዎች»ን፣ እንዲያውም በኋለኛው ዘመን ራሳቸውን ወንጌላውያን ብለው የጠሩትን ወገን የቃላት አጠቃቀም በእጅጉ ያስታውሳል። ነገር ግን ኢንማን የተባለው ረዳት ቄስ ዕዳቸውን ስለ መክፈልና ከጎረቤቶቻቸው ጋር በመልካም ስለ መኖር ግዴታ ለመንጋው ዘወትር ይሰብክ እንደ ነበረ ስናነብ፣ አቶ ዌስሊ ዕዳውን ለመክፈል ሁልጊዜ እንዳልቻለና በዚያኑ ጊዜም በዕዳ እጅግ ተወጥሮ እንደ ነበረ፣ በሚያነሣሡ ወቅቶችም የማይገቡ ጠቦች የትንሿን ከተማ ሰላም እንደ ረበሹ፣ በፖለቲካ ምክንያቶችና ዘወትር በነበረባቸው የገንዘብ እጦት የተነሣም ዌስሊዎች በደብሩ ውስጥ ብዙም ተወዳጆች እንዳልነበሩ መዘንጋት አይቻልም። ከሕዝቡ መካከል መልካም ዝንባሌ የነበራቸው የረዳት ቄሱ ስብከት ጨዋነት የጐደለው ነው ብለው አጕረምርመው ሊሆን ይችላል፤ ቤተሰቧና አገልጋዮቿም እርሱን ለማዳመጥ መገደዳቸው ለወይዘሮ ዌስሊ ደስ የሚያሰኝ ሊሆን አይችልም። ይህ ቢያንስ አገልግሎቱ «መካን» እንደ ተቈጠረና መንጋው «የበለጠ መብት» እንደ ናፈቀ ከሚነገረው እኩል ሊሆን የሚችል ነው። ከሁለቱ ማብራሪያዎች የትኛውም ቢወሰድ፣ ወይዘሮ ዌስሊ ለገዛ ልጆቿና ለአገልጋዮቿ ጥቅም በየእሑዱ ምሽት በቄስ መኖሪያ ቤቱ ማድቤት ውስጥ የጸሎት ስብሰባ ማድረግ እንደ ጀመረች እርግጥ ነው። አንድ አገልጋይ ልጅ ለወላጆቹ ነገራቸው፤ እነርሱም ለመምጣት ፈቃድ ጠየቁ፤ ሌሎችም አርባ ወይም ሃምሳ እስኪሰበሰቡ ድረስ የእነርሱን ምሳሌ ተከተሉ፤ ምክንያቱ የማወቅ ጕጕት ብቻ ይሁን ወይም የሚሰጠውን ትምህርት ለመካፈል ብርቱ ምኞት፣ ቍጥራቸው በፍጥነት ከመጨመሩ የተነሣ እስከ ጃንዋሪ 1711 መጨረሻ ድረስ በቤቱ ስብሰባ ሁለት መቶ ሰዎች ይገኙ እንደ ነበረ፣ ብዙዎችም ለመቆሚያ እንኳ ቦታ ባለመኖሩ ተመልሰው ለመሄድ እንደ ተገደዱ ይነገራል። ይህ ወይዘሮ ዌስሊ ራሷ ለባሏ በጻፈችው ደብዳቤ ላይ በሰጠችው ቃል ላይ የተመሠረተና በሁሉ ዘንድ ተቀባይነት ያገኘ ዘገባ ነው።

ምንም እንኳ መልካም ሴት ብትሆንም ምናልባት ጥቂት አጋንናው ይሆናል፤ ወይም ምናልባት ጉባኤዋ እጅግ በበዛ ጊዜ ወደ ጎተራው ወይም ወደ እህል ማከማቻው ወይም ወደ ሌላ ሰፊ የውጭ ሕንጻ ተዛውራ ይሆናል። እርግጡ የቄስ መኖሪያ ቤቱ ማድቤት ዛሬም ቀድሞ እንደ ነበረው ያው መጠን ያለው መሆኑ ነው፤ የዌስሊን ጐሳ የተለያዩ አባላት የሚመለከቱ ዝርዝሮችን በመሰብሰብ ዕድሜውን ያሳለፈ አንድ እጅግ ቀናተኛ ዌስሊያን በቅርቡ በውስጡ ቆሞ አርባ ሰዎችን እንኳ ሊያስተናግድ እንደማይችል አስተያየቱን ሰጥቷል። በበጋ ወራት መስኮቶቹ ተከፍተው ብዙዎች በውጭ ቆመው በውስጥ በሚካሄደው አገልግሎት ሊሳተፉ ይችሉ ይሆናል፤ በክረምት ጽኑ ብርድ ግን ይህ የማይቻል ነበር። ታሪኩ እንደሚለው አቶ ዌስሊ በተመለሰ ጊዜ የደብሩ ምእመናን ስለ ረዳት ቄሱ ጕድለቶች አቤት አሉ፤ እርሱም ስብከቱን ለመስማት በእርግጥ እንደሚገኝ በመንገር ለሚቀጥለው እሑድ ጠዋት «ያለ እምነትም ደስ ማሰኘት አይቻልም» በሚለው ጥቅስ ላይ ስብከት እንዲያዘጋጅ ጠየቀው። እሑድ ደረሰ፤ አቶ ኢንማንም እንዲህ ብሎ ጀመረ፦ «ወዳጆች ሆይ፣ እምነት እጅግ ግሩም በጎ ምግባር ነው፤ ሌሎች በጎ ምግባሮችንም ያስገኛል። በተለይም ሰውን ዕዳውን እንዲከፍል ያደርገዋል።» በዚሁ መንገድ ለሩብ ሰዓት ያህል ቀጠለ፤ የደብሩ ቄስም ክሱ ሙሉ በሙሉ እንደ ተረጋገጠ ቈጠረው። ምናልባት ይህ ድርጊት ሆን ተብሎ የተደረገ ድፍረት ሊሆን ይችላል፤ ወይም ምናልባት ገንዘብ እጥረት ስለ ነበረ የአቶ ኢንማን ደመወዝ ሳይከፈል ዘግይቶ ይሆናል፤ ሁኔታው ግን ለሁሉም ወገኖች እጅግ የማያስደስት ነበር። ወይዘሮ ዌስሊ የቤት ውስጥ የጸሎት ስብሰባዎቿን በማካሄድ ጉዳዩን በገዛ እጇ ያዘች፤ በእነዚህም ስብሰባዎች ሁልጊዜ አንድ ስብከት ታነብ ነበር፤ በትራቫንኮር ስለ ነበረው የዴንማርክ ሚስዮን የሚገልጸውን ዘገባ ማንበቧ ለገዛ ቤተሰቧ ብቻ ሳይሆን ለደብሩ ምእመናንም የበለጠ አንድ ነገር ለማድረግ እንድትጥር እንዳነሣሣት ለባሏ በግልጽ ነገረችው። እርሱም ከለንደን ተቃውሞውን በመግለጽ እንደ ጻፈላት እርግጥ ነው፤ የእርሷም መልስ እንደ ተለመደው ጠባይዋ ግልጽና ብሩህ ነው፦ «ኤፕወርዝ፣ ፌብሩዋሪ 6 ቀን 1712።» «እጅግ ተራ ባልሆነ ጉዳይ በዚህ ያህል ግልጽነትና ታማኝነት ስለ ያዝከኝ ከልቤ አመሰግንሃለሁ። በእሑድ ምሽት ስብሰባዎቻችን ላይ ያሉህ ዋና ዋና ተቃውሞዎች፦ በመጀመሪያ፣ ያልተለመደ ነገር ይመስላል የሚለው፤ በሁለተኛ ደረጃ፣ ሴት መሆኔ፤ በመጨረሻም፣ አንተ በአሁኑ ጊዜ ሕዝባዊ ሥልጣንና ማዕረግ ላይ መሆንህ ነው፤ ለእነዚህም ሁሉ በአጭሩ እመልሳለሁ።»

«ያልተለመደ ይመስላል ስለሚለው፣ እንደሚመስል እቀበላለሁ፤ ከስብከት መድረክ ውጭ ወይም በተለመደው የወሬ መንገድ ቢፈጸም፣ ከባድ የሆነው ወይም የእግዚአብሔርን ክብር ወይም የነፍሳትን መዳን በማናቸውም መንገድ ሊያራምድ የሚችለው ነገር ሁሉ ማለት ይቻላል እንዲሁ ይመስላል፤ ምክንያቱም በዚህ በተበላሸው ዘመናችን፣ ሃይማኖት ከግል የጸሎት ክፍል ውጭ ፈጽሞ መታየት እንደሌለበት፣ እኛም ራሳችንን ክርስቲያኖች ነን ብለን ከመመስከር የበለጠ የምናፍርበት ምንም ነገር እንደሌለ ያህል፣ ስለ እግዚአብሔር ወይም ስለ መንፈሳዊ ጉዳዮች የሚደረገውን ንግግር ሁሉ ከማኅበራዊ ኑሮ ለማስወገድ እጅግ ከፍተኛ ጥንቃቄና ትጋት ተደርጓል።»

«ለሁለተኛው ተቃውሞህ የምመልሰው ይህ ነው፦ ሴት እንደ ሆንሁ ሁሉ የአንድ ትልቅ ቤተሰብ እመቤትም ነኝ። በውስጡ ያሉት ነፍሳት የላቀው ኃላፊነት — የቤተሰቡ ራስና አገልጋያቸው እንደ መሆንህ — በአንተ ላይ ቢሆንም፣ በሌለህበት ጊዜ ግን በእኔ ጥበቃ ሥር የምትተዋትን ነፍስ ሁሉ በሰማይና በምድር ያሉ ቤተሰቦች ሁሉ ታላቅ ጌታ በአደራ የሰጠኝ መክሊት እንደ ሆነች ከመቍጠር በቀር ሌላ ማድረግ አልችልም። እነዚህንም መክሊቶች ለማትረፍ ቸል በማለቴ ለእርሱ ወይም ለአንተ ታማኝ ባልሆን፣ የመጋቢነቴን ሂሳብ እንዳስረክብ ባዘዘኝ ጊዜ ለእርሱ ምን መልስ እሰጣለሁ?»

«እነዚህና ሌሎች እንደዚህ ያሉ ሐሳቦች በመጀመሪያ ለልጆቼና ለአገልጋዮቼ ነፍሳት ከተለመደው የበለጠ ጥንቃቄ እንዳደርግ እንዳደረጉኝ ሁሉ፣ እጅግ ቅዱስ የሆነው ሃይማኖታችን የጌታን ቀን በጥብቅ እንድናከብር እንደሚጠይቅ በማወቄ፣ ወደ ቤተ ክርስቲያን በመሄድ ብቻ የሥርዓቱን ዓላማ ሙሉ በሙሉ እንደ ፈጸምን ሳይሆን፣ የዚያን የተቀደሰ ጊዜ መካከለኛ ክፍተቶች በሌሎች የአምልኮና የመንፈሳዊ ትጋት ተግባራት መሙላት እንደሚገባን በማሰቤ፣ ከቀኑ የተወሰነውን ክፍል ለቤተሰቤ በማንበብና እነርሱን በማስተማር ማሳለፍ ግዴታዬ እንደ ሆነ አሰብሁ፤ በተለይም አንተ በሌለህበት ጊዜ፣ የከሰዓት በኋላ አገልግሎት ስለሌለን ለእንደዚህ ያሉ ተግባራት ብዙ ትርፍ ጊዜ ይኖረናልና፤ እንደዚህ ያለውንም ጊዜ ወደ ግል የአምልኮ ጸሎቴ ገለል ብዬ ብሄድ ከማሳልፈው ይልቅ በእግዚአብሔር ዘንድ ይበልጥ ተቀባይነት ባለው መንገድ እንዳሳለፍሁት ቈጠርሁት።»

«የአሁኑ ልማዴ ጅማሬ ይህ ነበረ፤ ሌሎች ሰዎች መጥተው ከእኛ ጋር መተባበራቸው ፈጽሞ በአጋጣሚ የሆነ ነው። አገልጋይ ልጃችን ለወላጆቹ ነገራቸው — እነርሱ በመጀመሪያ እንዲገቡ ለመኑ፤ ከዚያም ስለ ጉዳዩ የሰሙ ሌሎች ሰዎችም ፈቃድ ለመኑ፤ እንዲሁ ቡድናችን ወደ ሠላሳ ያህል አደገ፤ ባለፈው ክረምትም ከአርባ እምብዛም አላለፈም፤ ከዚያ ወዲህ ለምን እንደ ጨመረ ግን ቀጥሎ ያለውን ካነበብህ በኋላ ራስህ እንድትፈርድ እተውልሃለሁ።»

የዴንማርክን ሚስዮኖች የሚመለከተውን መጽሐፍ ስለ ማግኘቷና እርሱን በማንበቧ ስለ ተገኘው ውጤት ቀደም ብሎ የተጠቀሰው ዘገባ እዚህ ላይ ይገባል።

«ያን ጊዜ ወደ እኔ ከሚመጡት ከእነዚያ ጥቂት ጎረቤቶች ጋር ከቀድሞው ይበልጥ በነጻነትና በፍቅር ተነጋገርሁ። ከነበሩን ስብከቶች እጅግ የተሻሉትንና እጅግ የሚያነቃቁትን መረጥሁ፤ በእንደዚህ ያሉ ተግባራትም ከእነርሱ ጋር የበለጠ ጊዜ አሳለፍሁ። ከዚያ ወዲህ ቡድናችን በየምሽቱ እየጨመረ መጥቷል፤ እንዲገባ የሚለምነውን ማንንም እምቢ ለማለት አልደፍርምና። ባለፈው እሑድ ከሁለት መቶ በላይ የነበርን ይመስለኛል፤ ይሁን እንጂ ብዙዎች በቦታ እጦት ተመልሰው ሄዱ።»

«ነገር ግን እግዚአብሔር መልካም ነገር ለማድረግ እንደ መሣሪያ ይጠቀምብኛል ብዬ በእርግጠኝነት ተስፋ ለማድረግ ከቶ አልደፈርሁም፤ ለመሄድ የደፈርሁት እጅግ ሩቁ ይህ ነበረ፦ ‹ምናልባት ይሆናል፤ ማን ያውቃል? በእግዚአብሔር ዘንድ ሁሉ ይቻላልና።›»

«‹ራሴን ለእርሱ አሳልፌ እሰጣለሁ›፤ ወይም ኸርበርት በተሻለ አገላለጽ እንደሚለው፦ ‹ብቻ፣ እግዚአብሔር ብዙ ጊዜ ከተዋረደ ጭቃ ለከበረ አገልግሎት የሚገባ ዕቃ ስለሚሠራ፣ ራሴን በእግሩ ሥር እጥላለሁ፤ ፈጣሪዬ ጥበቡን የሚገልጥበት አንድ የተናቀ ነገር እስኪፈልግ ድረስ በዚያ እተኛለሁ፤›»

«‹ጊዜዬ ያን ጊዜ ነው።›»

«በዚህም ሁኔታ ስለ ራሴ ምንም ሳላሰላስል፣ ስለዚህም ሥራ መሳካት ወይም ውጤት ምንም ፍርድ ሳልሰጥ ዐረፍሁ።»

«ሦስተኛውን ተቃውሞህን በራስህ ማስተዋል እንዲመለስ እተወዋለሁ። የምንሰበሰበው በምንም ዓይነት ዓለማዊ ዓላማ አይደለም። ጊዜያዊ ጉዳዮችን ሁሉ ከኅብረታችን እናስወግዳለን፤ ማንም ስለ እነርሱ የሚደረግ ወሬ ከንባባችን ወይም ከዝማሬያችን ጋር እንዲቀላቅል አይፈቀድለትም፤ ከዕለቱ ሥራ ፈቀቅ አንልም፤ ልክ እንደ ተፈጸመም ሁሉም ወደ ቤታቸው ይሄዳሉ። ታዲያ በዚህ ውስጥ ምን ጉዳት አለ? እኔና ልጆቼ እሑድ ምሽት ሰዎችን ለመጠየቅ ብንሄድ፣ ወይም ራሳቸውን መልካም ክርስቲያኖች አድርገው የሚቈጥሩ እጅግ ብዙዎች እንደሚያደርጉት ከንቱ ጉብኝቶችን ብንቀበል፣ ምናልባት አሳፋሪ ልማድ ተደርጎ አይታሰብም ይሆናል፤ በእውነቱ ግን አሳፋሪ ነበር። ስለዚህ ሚስትህ ሰዎችን ወደ ቤተ ክርስቲያን ለመሳብ፣ በንባብና በሌሎችም ምክሮች እጅግ ቅዱስ የሆነውን የእግዚአብሔርን ቀን ከማርከስ ለመከልከል ስለምትጥር ብቻ — ሥልጣንህ የፈለገውን ያህል ቢሆን — ማንም በአንተ ላይ ለምን ነቀፌታ እንደሚሰነዝር ሊገባኝ አይችልም። ነገር ግን ማንም ይህን ለማድረግ የሚያብድ ቢኖር ግምት እንዳትሰጠው እመኛለሁ። እኔ በበኩሌ በዚህ ምክንያት የሚሰነዘረውን ነቀፌታ ከቁም ነገር አልቈጥረውም። ከዓለም ጋር ከተሰናበትሁ ቆይቻለሁ፤ በእኔ ላይ እንዲናገሩ ከዚህ የበለጠ ምክንያት ከቶ ባልሰጠኋቸው ኖሮ ብዬ ከልቤ እመኛለሁ።»

«ሌላ ሰው እንዲያነብ ስላቀረብከው ሐሳብ ደግሞ፣ ወዮ! እነዚህ ሰዎች ምን ዓይነት ሕዝብ እንደ ሆኑ አላስተዋልህም። አብዛኛውን ክፍሉን ፊደል በፊደል እየቈጠረ ካልሆነ በቀር ስብከትን ሊያነብ የሚችል አንድም ሰው በመካከላቸው ያለ አይመስለኝም፤ ይህስ ሌሎቹን እንዴት ያንጻቸዋል? ከቤተሰባችንም ውስጥ በእንደዚህ ያለ ብዙ ሕዝብ ሊሰማ የሚችል ብርቱ ድምፅ ያለው ማንም የለም።»

«ነገር ግን እጅግ ያልረካሁበት አንድ ነገር አለ፤ ይኸውም በቤተሰብ ጸሎት ላይ መገኘታቸው ነው። ብዙዎች ስለሚገኙ ብቻ ስለሚሰማኝ ስጋት አልናገርም፤ ታላቁንና ቅዱሱን አምላክ የመናገር ክብር ያላቸው በዓለም ሁሉ ፊት ለመናገር ማፈር አያስፈልጋቸውምና፤ ነገር ግን ሴት በመሆኔ የሕዝቡን ጸሎት ለእግዚአብሔር ማቅረብ ለእኔ ተገቢ መሆኑን እጠራጠራለሁ።»

«ባለፈው እሑድ ከጸሎት በፊት ላሰናብታቸው በወደድሁ ነበር፤ ነገር ግን እንዲቆዩ እጅግ አጥብቀው ስለ ለመኑ እምቢ ለማለት አልደፈርሁም።»

«ሱዛና ዌስሊ።» የደብሩ ቄስ የሚስቱን ስብሰባዎች እንዲያስቆም የሚጠይቅና ወደ ቤተ ክርስቲያን ከሚመጡት የበለጠ ሰዎች በስብሰባዎቹ እንደሚገኙ የሚገልጽ ከአቶ ኢንማን የተላከ ደብዳቤ ይህን የወይዘሮ ዌስሊን ደብዳቤ ወዲያው ሳይከተል አልቀረም። የደብሩ ቄስ ለሚስቱ የሰጠው መልስ ተጠብቆ የቆየ አይመስልም፤ ነገር ግን ወዲያውኑ ማለት ይቻላል ተልኮ መሆን አለበት፤ ምክንያቱም ወሩ ከማለቁ በፊት እርሷ እንደ ገና ጻፈችለት፤ ይሁን እንጂ ይህን ከማድረጓ በፊት መልሱ ከደረሳት በኋላ ብዙ ቀናት እንደ ጠበቀች ግልጽ ነው፦ «ኤፕወርዝ፣ ፌብሩዋሪ 25 ቀን 1712። ውድ ባሌ፦»

«ከጥቂት ቀናት በፊት፣ በዚህ ወር በ16ኛው ቀን የተጻፈ ይመስለኛል፣ ከአንተ ደብዳቤ ደረሰኝ፤ መልስ ለመስጠትም ብዙ አልቸኰልሁም፤ ምክንያቱም

በእንደዚህ ያለ ታላቅ ጉዳይ ላይ ከመወሰንህ በፊት ሁለታችንም ለማሰብ ጥቂት ጊዜ መውሰዳችን አስፈላጊ እንደ ሆነ ስለ ገመትሁ ነው።»

«ከደብርህ ሰዎች እጅግ ክፉ ከሆኑት ከሁለት ወይም ከሦስት ሰዎች ትርጕም የለሽ ጩኸት የተነሣ፣ ገና በቅርቡ ያጸደቅኸውን ነገር እንድትኰንን እንዴት ሊያግባቡህ እንደ ቻሉ አልመረምርም። ነገር ግን ሐሳቤን በተቻለ መጠን በጥቂት ቃላት እነግርሃለሁ። ስብሰባችንን የሚቃወሙ ከሦስት ወይም ከአራት ሰዎች በላይ መኖራቸውን አልሰማሁም፤ ከእነርሱም ዋናው ኢንማን ነው። እርሱና ዋይትሊ ኮንቬንቲክል (ሕገ ወጥ የሃይማኖት ስብሰባ) ብለው ይጠሩት ይሆናል ብዬ አምናለሁ፤ እዚህ ግን ምንም ጩኸት አንሰማም፤ ማንም በእርሱ ላይ አንድ ቃል እንኳ ለእኔ አልተናገረም። ታዲያ ኮንቬንቲክል ብለው መጥራታቸው ምን ማለት ነው? የነገሩን ባሕርይ ይለውጠዋልን? ወይስ እነርሱ የሚሉት ነገር፣ ብዙ መልካም ነገር ያደረገውንና በእግዚአብሔር በረከት ገና የበለጠ ሊያደርግ የሚችለውን ነገር ለመተው በቂ ምክንያት ነው ብለህ ታስባለህን? በኅሊናቸው በሐሰት እንደሚገልጹት በሚያውቁ ሰዎች ኮንቬንቲክል መባሉ በእውነት ኮንቬንቲክል ቢያደርገው ኖሮ፣ የምትለው ነገር ተገቢ በሆነ ነበር፤ ነገር ግን ይህ አንድ ነገር በዚህ ያህል አጭር ጊዜ ውስጥ ከማንኛውም ነገር የበለጠ ብዙ ሰዎችን ወደ ቤተ ክርስቲያን እንዳመጣ በተግባር ግልጽ ነው። በምሽት አገልግሎት ከሃያ ወይም ከሃያ አምስት በላይ አይኖሩንም ነበር፤ አሁን ግን ከሁለት መቶ እስከ ሦስት መቶ ይኖሩናል፤ ይህም ቀድሞ ኢንማንን በጠዋት ለመስማት ይመጡ ከነበሩት ሁሉ ይበልጣል።»

«የእግዚአብሔርን ሕዝባዊ አምልኮ ዘወትር ከመካፈላቸው በተጨማሪ፣ ስብሰባችን የዚህን ሕዝብ ልብ ወደ እኛ በሚያስደንቅ ሁኔታ አቅርቦታል፤ ስለዚህ አሁን ሊታሰብ በሚችለው እጅግ ታላቅ ወዳጅነት እንኖራለን፤ ከዚህም የተሻለው ደግሞ በጌታ ቀን ጠባያቸው እጅግ ታርሟል፤ በመንገድ ላይ ይጫወቱ የነበሩትም አሁን መልካም ስብከት ሲነበብ ለመስማት ይመጣሉ፤ ይህ ደግሞ በእርግጥ ሁሉን ቻይ ለሆነው እግዚአብሔር ይበልጥ ተቀባይነት ያለው ነው።»

«ይህን የማደርግበት ሌላው ምክንያት ከዚህ ሕዝብ ጋር የምነጋገርበት ሌላ መንገድ ስለሌለኝ፣ ስለዚህም መልካም የማደርግላቸውም ሌላ መንገድ ስለሌለኝ ነው፤ በዚህ ግን እጅግ ታላቁንና እጅግ የከበረውን ቸርነት — ይኸውም ለነፍሳቸው የሚደረግ ቸርነትን — የማድረግ ዕድል አግኝቻለሁ።»

«ወደ ቤተ ክርስቲያን እምብዛም የማይሄዱ አንዳንድ ቤተሰቦች አሁን ዘወትር ይሄዳሉ፤ ለሰባት ዓመት በዚያ ያልተገኘ አንድ ሰውም አሁን ከሌሎቹ ጋር እንዲሄድ ተግባብቷል።»

«ለመጥቀስ ጊዜ የሌለኝ ከዚህ ስብሰባ የተገኙ ሌሎች ብዙ መልካም ውጤቶች አሉ። እንግዲህ እለምንሃለሁ፣ እነዚህን ሁሉ ባልተዛባ ሚዛን መዝን፦ በአንድ በኩል የሁሉን ቻዩ የእግዚአብሔር ክብር፣ ለብዙ ነፍሳት የሚደረገው ብዙ መልካም ነገርና አብረናቸው ከምንኖራቸው መካከል የምርጦቹ ወዳጅነት፤ በሌላው በኩል ደግሞ (ሞኝነት፣ ኃጢአተኛነትና ከንቱነት እንደዚህ ያለ ከባድ ክብደት ፊት በሚዛኑ ላይ ሊቆሙ ቢችሉ) በእኛ እየሳቁ ከመጠን በላይ ጥብቆችና ግብዞች ብለው የሚነቅፉን የጥቂት አሳፋሪ ሰዎች ትርጕም የለሽ ተቃውሞዎች፤ ሁሉንም ነገር በሚገባ ካሰብህበት በኋላ የመጨረሻ ውሳኔህን አሳውቀኝ።»

«ስብሰባችንን ለማቆም ብትወስን የሚከተለውን ውጤት ልነግርህ አያስፈልገኝም። በእነዚህ ሰዎች አእምሮ ውስጥ በተለይ በኢንማን ላይ — እርሱ በአደባባይ በስብሰባው ላይ ለመናገር በዚህ ያህል ማስተዋል ስለ ጐደለው — ምን ያህል ጥላቻ ሊያስነሣ እንደሚችል በቀላሉ መገንዘብ ትችላለህ። አሁን በቤተ ክርስቲያን ላቆያቸው እችላለሁ፤ ስብሰባው ቢቀር ግን፣ ቢያንስ ከከተማዪቱ ታችኛው ጫፍ የመጡት፣ እርሱን ለመስማት ዳግመኛ ከቶ እንደማይሄዱ እሰጋለሁ። ነገር ግን አንተ እስክትመለስ ድረስ — ይህም አሁን ብዙ አይቆይም — ቢቀጥል፣ እስከዚያ ጊዜ ልባቸው እንዲሁ ተለውጦ የእርሱን ሕዝባዊ አምልኮ

እንዲወዱትና በእርሱ ደስ እንዲሰኙ፣ ዳግመኛም ከቶ ቸል እንዳይሉት ማድረግ እግዚአብሔርን ደስ ያሰኘው ይሆናል።»

«ከዚህ ሁሉ በኋላ ይህን ጉባኤ መበተን ተገቢ እንደ ሆነ ብታስብ፣ እንዳደርገው እንደምትፈልግ ብቻ አትንገረኝ፤ ይህ ኅሊናዬን አያሳርፈውምና፤ ይልቁንም አንተና እኔ በጌታችን በኢየሱስ ክርስቶስ ታላቅና አስፈሪ የፍርድ ወንበር ፊት በምንቆምበት ጊዜ፣ ይህን መልካም የማድረጊያ ዕድል ቸል በማለቴ ከበደልና ከቅጣት ሁሉ ነጻ በሚያደርገኝ ሙሉና ግልጽ ቃል የማያወላውል ትእዛዝህን ላክልኝ።»

«ሱዛና ዌስሊ።» ይህ ጥበበኛና ልከኛ ደብዳቤ ጸሐፊዋ ምንም ዓይነት የግል ወገንተኝነት እንዳልነበራት በግልጽ ያሳያል። ሰዎቹ አቶ ኢንማንን ለመስማት ከመሄድ ይልቅ ወደ እርሷ አገልግሎት እንዲመጡ አልተጨነቀችም፤ ይልቁንም ለእግዚአብሔርና ለቤተ ክርስቲያን ክብር እርሱ ወደሚመራቸው አገልግሎቶች እንዲሄዱ አጥብቃ ትመኝ ነበር፤ ራሷንም የደብሩ ቄስ እስኪመለስ ድረስ መንጋውን አንድ አድርጋ የምትጠብቅ መጋቢ አድርጋ ትቈጥር ነበር። አቶ ዌስሊ በዘመኑ ከነበሩት እጅግ ፈጣንና ምርጥ ሰባኪዎች አንዱ እንደ ሆነ የታወቀ እንደ ነበረ ማስታወስም ያስፈልጋል፤ ስለዚህ አድማጮቹ በመጠኑ ተቀማጥለው ነበር፤ በሌለበትም ጊዜ ከእርሱ ያነሰ ሰው በላያቸው መሾሙ አስከፋቸው። ወይዘሮ ዌስሊን በመጀመሪያ የግል የጸሎት ስብሰባዎችን እንድታደርግ ያነሣሣት ወይም ጎረቤቶቹ በእነርሱ ላይ ለመገኘት እንዲመኙ ያደረጋቸው ምክንያት ምንም ይሁን ምን፣ በክፉ ወሬና በመልካም ወሬ መካከል በጽኑ መንገዷ ከቀጠለችው ከዚህች ቀናተኛና ከፍ ያለች ነፍስ ካላት ሴት ጋር የነበረው የቀረበ ግንኙነት ጥልቅ አክብሮት እንዳስነሣ፣ ይህም በብዙ አጋጣሚዎች ወደ ፍቅር እንደ በሰለ ግልጽ ነው። የቀሳውስቱ ጉባኤ በተበተነና አቶ ዌስሊ በደብሩና በገዛ ቤተሰቡ ውስጥ አገልግሎቱን ለመቀጠል ወደ ቤቱ በተመለሰ ጊዜ ችግሮቹ ሁሉ አበቁ።

በወይዘሮ ዌስሊ ሕይወት ውስጥ ቀጥሎ የሆነው ነገር ከልጇ ከጆን ጋር መለያየቷ ነበር፤ እርሱም አባቱንና የቤተሰቡን ሁኔታ በሚገባ ያውቅ በነበረው በቡኪንግሃም መስፍን ደግ ድጋፍ በቻርተርሃውስ ትምህርት ቤት ገባ። እናቲቱ ከታላቁ ልጇ ጋር እንዳደረገችው ከእርሱ ጋር በዚያ ያህል ጭንቀትና ብዛት የተጻጻፈች አትመስልም፤ ወይም ቢያንስ እንዲህ አድርጋ ከሆነ ከደብዳቤዎቿ አንዱም ተጠብቆ አልቆየም። ብዙ ጊዜ ሊያየው ይችል ለነበረው በዌስትሚንስተር ላለው ወንድሙ ተንከባካቢ ጥበቃ በተወሰነ መጠን አደራ ሰጥታው ሊሆን ይችላል፤ ወይም ምናልባት ጠባዩ ከእርሷ በኩል እንደዚህ ያለ የማያቋርጥ ክትትል ያስፈልገዋል ብላ አላሰበች ይሆናል። አባቱ በየማለዳው የአትክልት ቦታውን ሦስት ጊዜ እየሮጠ እንዲዞር አዘዘው፤ እርሱም በታዛዥነት እንደ ፈጸመ ይነገራል፤ የዕለት ጠባዩንና የአምልኮ ጸሎቱን በተመለከተ የእናቱን መመሪያዎች ለመጠበቅም ያነሰ ጥንቃቄ አላደረገም ይሆናል። ለትምህርት ምንም ማነሣሻ አላስፈለገውም፤ የዕውቀት ፍቅር የተፈጥሮው አካል ነበረና።

ልጇ ሳሙኤል በኦክስፎርድ ባሳለፈው ዓመት ወይዘሮ ዌስሊ ለእርሱ የጻፈቻቸው ደብዳቤዎች አልተገኙም፤ በ1715 ባገባም ጊዜ ስለ ነበራት ስሜትና ርኅራኄ ምንም መዝገብ የለም። ሚስቱ በዌስትሚንስተር ከመምህራኑ አንዱ የነበረውና አንዳንድ ተማሪዎችን በቤቱ አስቀምጦ ይቀልብ የነበረው የቄስ ጆን ቤሪ ልጅ ነበረች። እጅግ አድርጎ ይወዳት ነበር፤ በዚያን ጊዜም በቀድሞው ትምህርት ቤቱ ረዳት መምህር ሆኖ ስለ ተደላደለ ሚስት ማግባቱ ተገቢ እንደ ሆነ ተሰምቶት ይሆናል። እናቱ በሕይወቱ በዚህ ለውጥ ሞቅ ያለ ፍላጎት አላሳየችም ማለት የማይመስል ነው፤ እርሱም እጅግ አፍቃሪ ልጅ ሆኖ እንደ ቀጠለ፣ ሚስቱም ለታናናሽ ወንድሞቹና ለአማቷ እጅግ ታላቅ ደግነትና ትክክለኛ ስሜት እንዳሳየች በሚገባ ይታወቃል። ታናሹ ሳሙኤል ከእርሱ በፊት አባቱ እንደ ነበረው ግጥም መጻፍ ይወድ ነበር፤ የመረጣትንም ለውዝ የመሰለች ቡናማ ልጃገረድ «ጥቂቷን ጥበቧን ከእርሷ ከሚበልጡ ጠቢባን ሴቶች ይበልጥ ያራመደች» በማለት በሚገልጹት ስንኞች እንዳደረገው ሁሉ፣ ወደ ቤት በሚጽፋቸው ደብዳቤዎችም በዚያው ያህል አንደበተ ርቱዕነት እንደ ገለጻት ጥርጥር የለውም፤

ወይም ይበልጥ በሰፊው እንዲህ ሲል፦

«ጠጕሯና ቈዳዋ እንደ ቤሪ ፍሬ ቡናማ ናቸው፤

ፈገግታዋ ለስላሳ ነው፤ ኵርፊያዋም ሞገስ አለው፤

ቁመቷ አጭር ነው፤ ከእኔ ጥቂት ያንሳል፤

ቅርጿ መልካም ቢሆንም እጅግ የተዋበ አይደለም።

ቡናማ በሆኑት ዓይኖቿ ዙሪያ ጥቂት ኀዘን ቢያርፍም፣ ሕያው ዕይታዎቻቸው አንዳንድ ጊዜ ሊያስደንቁ ይችላሉ።

ነገር ግን ከዚህ የሚበልጡ ውበቶች የአእምሮዋ ናቸው፦

መናገርን በሚገባ ታውቃለች፤ በጥበብም አንደበቷን ትገታለች።

በእርሷ ዘንድ ቀና ማስተዋልና ትሑት ጣፋጭነት ይገናኛሉ፦

ደስተኛ ብትሆንም ሃይማኖተኛ ናት፤ ወጣት ብትሆንም አስተዋይ ናት።

ልጃገረዲቱ እንዲህ ናት — በትክክል መፍረድ ከቻልሁ፣ ፍቅር ወይም አድልዎ ዕይታዬን ካልከለከለው።

ይህን ያህል በሚገባ እንዴት እንዳወቅሁ ትጠይቀኝ ይሆናል?

አጥንቻታለሁ፤ ይህንንም ደግሞ እመሰክራለሁ።

የውስጥ ጕድለቶቿን ሁሉ ለመመርመር ፈለግሁ፤

ነገር ግን አብዝቼ በፈለግሁ ቍጥር አብልጬ ወደድኋት።

ኦ፣ ናቲዬን ፈገግ ስትል ማየት፣ ጊዜን በፍቅር ጨዋታ ስታሳልፍ፣ ፍቅር ተግባሯን ሁሉ ሲያስጌጥ፣ ክንዶቿ ለማቀፍ ሁልጊዜ ተዘርግተው፣ ዕይታዋ ወደ የጋራ ደስታ ሲጋብዝ፣ ዓይኖቿ ደስ ተሰኝተው ደስ ሲያሰኙ፣ ነውር የሌለበት ንጽሕና የኋላ ኀዘንንና መራራ ጸጸትን ሲከላከል፤

አንዳቸውም ሳይጠራጠሩ፣ ሁለቱም እያመኑ፣ ደስታን እየሰጡና እየተቀበሉ፤

ሁለቱም በእኩል ትጋት እየተንቀሳቀሱ፣ በውድ ተወደው፣ በእውነትም እየወደዱ። ሁለቱም ያለ በደልና ያለ ልክ ደስታውን ለረጅም ዘመን ይደሰቱበት!»

ለወጣቶቹ ባልና ሚስት የተወለዱላቸው ሁለት ልጆች ብቻ ነበሩ፤ ከእነርሱም የመጀመሪያው በአባቱና በአያቱ ስም ሳሙኤል ተባለ። የመጀመሪያው የልጅ ልጅ በመሆኑ እጅግ ይወደድ ነበር፤ ሃያ አንደኛው የልደት ቀኑ ሊደርስ ጥቂት ሲቀረውም በሞተ ጊዜ ታላቅ ኀዘን ሆነ። ሴት ልጁ ደግሞ በአጎቶቿ ዘንድ እጅግ ተወዳጅ ነበረች፤ በተለይም ከቻርልስ ዌስሊ ጋር ተቈራኘች። በቤተሰቡ ውስጥ «ፊል» ተብላ ትታወቅ ነበር።