ሳትታክቱ ጸልዩ

ከግሪክ ሰባቱ ጠቢባን አንዱ «ለትጋት የማይቻል ነገር የለም» አለ። «ትጋት» የሚለውን ቃል «በጽናት የሚደረግ ጸሎት» በሚለው እንለውጠው፤ ያን ጊዜ መፈክሩ ይበልጥ ክርስቲያናዊ፣ በሁሉ ዘንድም ተቀባይነት ለማግኘት ይበልጥ የሚገባው ይሆናል። ሁላችንም ከሌሎቹ ጸጋዎች ሁሉ ይበልጥ የጸሎት መንፈስ እንደሚጐድለን አምናለሁ። እግዚአብሔር በጽናት የሚቀርብን ጸሎት እጅግ ስለሚወድ ያለ እርሱ ብዙ በረከት አይሰጠንም። እንዲህ ያለውን ጸሎት የሚወድበትም ምክንያት እኛን ስለሚወደንና ሊሰጠን እየጠበቀና እየናፈቀ ያለውን እጅግ የበለጸገ በረከት ለመቀበል አስፈላጊ ዝግጅት እንደ ሆነ ስለሚያውቅ ነው።

ስለ ማንኛውም ነገር በቅንነትና በትጋት ጸልዬ በሆነ ጊዜ ያልመጣልኝ የለም—ምንም ያህል ሩቅ ቀን ቢሆን፣ በሆነ መንገድ፣ በሆነ መልክ፣ ምናልባትም እኔ ከማስበው ሁሉ በመጨረሻ በማስበው መንገድ መጣ።—አዶኒራም ጃድሰን

ለመጸለይ የሚደረገውን ሙከራ በጽናት መቀጠል መልካም እንደ ሆነ አገኘሁ። በጽናት መጸለይ ወይም ወደ መለኮታዊው አምላክ የማቀርበውን ልመና ማራዘም ባልችል እንኳ፣ በስውር ጸሎት ይበልጥ ባደረግሁ መጠን ይበልጥ ለማድረግ ደስ እንደሚለኝና የጸሎትን መንፈስ ይበልጥ እንደ ተደሰትሁበት አግኝቻለሁ፤ በጕዞ ወይም በሌላ ምክንያት ለብቻ የምሆንበትን ጊዜ ባጣሁ ጊዜ ደግሞ ብዙ ጊዜ ተቃራኒውን አግኝቻለሁ።—ዴቪድ ብሬነርድ

ክርስቶስ ጽናትን የእውነተኛ ጸሎት መለያ ባሕርይ አድርጎ ያስቀምጠዋል። መጸለይ ብቻ ሳይሆን በታላቅ አጣዳፊነት፣ በትኩረትና በመደጋገም መጸለይ አለብን። መጸለይ ብቻ ሳይሆን ደጋግመን ደጋግመን መጸለይ አለብን። በመጸለይ መሰላቸት የለብንም። ፈጽሞ ከልብ መሆን፣ ስለምንለምናቸው ነገሮችም በጥልቅ መጨነቅ አለብን፤ ኢየሱስ ክርስቶስ የጸሎት ምሥጢርና ስኬቱ በአጣዳፊነቱ ውስጥ እንዳለ እጅግ ግልጽ አድርጎታልና። ጸሎቶቻችንን በእግዚአብሔር ፊት አጥብቀን ማቅረብ አለብን።

ጌታችን እጅግ ልብ በሚነካና ቀላል በሆነ ምሳሌ ሰዎች ሊጸልዩ እንደሚገባቸው ብቻ ሳይሆን፣ በሙሉ ልብ ሊጸልዩና ጉዳዩንም በብርቱ ጉልበትና በደፋር ልብ አጥብቀው ሊይዙት እንደሚገባቸው አስተማረ።

«ሳይታክቱም ዘወትር ሊጸልዩ እንዲገባቸው የሚል ምሳሌን ነገራቸው፥ እንዲህ ሲል። በአንዲት ከተማ እግዚአብሔርን የማይፈራ ሰውንም የማያፍር አንድ ዳኛ ነበረ። በዚያችም ከተማ አንዲት መበለት ነበረች፥ ወደ እርሱም እየመጣች። ከባላጋራዬ ፍረድልኝ ትለው ነበር። አያሌ ቀንም አልወደደም፤ ከዚህ በኋላ ግን በልቡ። ምንም እግዚአብሔርን ባልፈራ ሰውንም ባላፍር፥ ይህች መበለት ስለምታደክመኝ ሁልጊዜም እየመጣች እንዳታውከኝ እፈርድላታለሁ አለ። ጌታም አለ። ዓመፀኛው ዳኛ ያለውን ስሙ። እግዚአብሔር እንኪያስ ቀንና ሌሊት ወደ እርሱ ለሚጮኹ ለሚታገሣቸውም ምርጦቹ አይፈርድላቸውምን? እላችኋለሁ፥ ፈጥኖ ይፈርድላቸዋል። ነገር ግን የሰው ልጅ በመጣ ጊዜ በምድር እምነትን ያገኝ ይሆንን?»

የዚህች ምስኪን ሴት ጉዳይ እጅግ ተስፋ ቢስ ነበር፤ ጽናት ግን ከተስፋ መቍረጥ ግዛት ተስፋን ያመጣል፤ ስኬትም ሆነ የስኬት ሁኔታዎች ባልነበሩበት ስኬትን ይፈጥራል። የማይታክትና የማይፈራ ጽናት ሌላው ሁሉ በወደቀበት ስፍራ ግቡን እንዴት እንደሚመታ ለማሳየት ከዚህ የበረታ ማስረጃ ሊኖር አይችልም። የዚህ ምሳሌ መግቢያ እንዲህ ይላል፦ «ሳይታክቱም ዘወትር ሊጸልዩ እንዲገባቸው የሚል ምሳሌን ነገራቸው።» ሰዎች በጸሎት ቶሎ ልባቸው እንደሚዝል ያውቅ ነበር፤ ስለዚህ እኛን ለማበረታታት ይህን የጽናትን አስደናቂ ኃይል የሚያሳይ ሥዕል ይሰጠናል።

ደካማና ረዳት የሌላት መበለት ሰው የሆነ ረዳት ማጣት ነች፤ ዓመፀኛውን ዳኛ ሊያነቃንቅ የሚችል ተስፋና ተሰሚነት ሁሉ የራቃት ናት፤ ሆኖም በማይታክትና በሚያሰለች ጽናቷ ብቻ ጉዳይዋን ታሸንፋለች። የጽናት አስፈላጊነት፣ ኃይሉና በጸሎት ውስጥ ያለው ታላቅ ክብደት ከዚህ በጠለቀ ወይም ይበልጥ ልብ በሚነካ ቀለም ሊሣል ይችል ነበርን? እንቅፋቶችን ሁሉ ይሻገራል ወይም ያስወግዳል፤ የሚቃወመውን ኃይል ሁሉ ያሸንፋል፤ ሊሸነፉ በማይችሉ መሰናክሎች ፊትም ግቡን ይመታል። ያለ ጸሎት ምንም ማድረግ አንችልም። በጽናት በሚቀርብ ጸሎት ሁሉ ነገር ሊደረግ ይችላል።

የኢየሱስ ክርስቶስ ትምህርት ይህ ነው።

ኢየሱስ የተናገረው ሌላ ምሳሌ ይህንኑ ታላቅ እውነት ያጸናል። አንድ ሰው በእኩለ ሌሊት እንጀራ ሊበደር ወደ ወዳጁ ይሄዳል። ልመናዎቹ ብርቱ ናቸው፤ በወዳጅነትና በችግር አሳፋሪና አስገዳጅ ፍላጎት ላይ የተመሠረቱ ናቸው፤ ነገር ግን እነዚህ ሁሉ አይሳኩም። እንጀራ አያገኝም፤ ነገር ግን ይቆያል፤ አጥብቆ ይለምናል፤ ይጠብቃል፤ ያገኛልም። ሌሎች ልመናዎችና ተጽእኖዎች ሁሉ በወደቁበት ስፍራ ጽናት ብቻ ይሳካል።

የሲሮፊኒቃዊቱ ሴት ጉዳይ በተግባር የተገለጠ ምሳሌ ነው። ወደ ክርስቶስ ለመቅረብ ስትሞክር ማንንም እንደማያይ የሚገልጽ ወሬ ያግዳታል። ወደ ፊቱ እንዳትቀርብ ትከለከላለች፤ በፊቱ ከቀረበች በኋላም የግድ የለሽነት በሚመስል፣ በዝምታና በቸልታ ቅዝቃዜ ትስተናገዳለች፤ እርሷ ግን አጥብቃ ትለምናለች፤ ትቀርባለችም፤ ልመናዋና መቅረቧም ወደ ወገኖቿ እንዳልተላከ፣ ከተልእኮውና ከኃይሉ የተገለለች እንደ ሆነች በሚገልጽ ጥብቅና አድቃቂ ቃል ይገፋል። ውሻ ተብላ ትዋረዳለች። ሆኖም ሁሉን ትቀበላለች፤ በትሑት፣ በማይፈራና በማይሸነፍ ጽናቷ ሁሉን ታሸንፋለች፤ ሁሉንም ታገኛለች። የእግዚአብሔር ልጅ በማይበገረው ጽናቷ ደስ ተሰኝቶ፣ ተደንቆና ተሸንፎ፦ «አንቺ ሴት፥ እምነትሽ ታላቅ ነው፤ እንደወደድሽ ይሁንልሽ» ይላታል። ኢየሱስ ክርስቶስ ለታላቅ እምነት ጽናት ራሱን አሳልፎ ይሰጣል። «እግዚአብሔር እንኪያስ ቀንና ሌሊት ወደ እርሱ ለሚጮኹ ለሚታገሣቸውም ምርጦቹ አይፈርድላቸውምን?»

ኢየሱስ ክርስቶስ በጽናት የመለመንን ችሎታ ከጸሎት ክፍሎች አንዱ፣ ከጸሎት ዋና ቅድመ ሁኔታዎችም አንዱ አድርጎ ያስቀምጠዋል። የሲሮፊኒቃዊቱ ሴት ጸሎት አቻ የሌለው የጽናት ኃይል ማሳያ ነው፤ በኢስትምያ ወይም በኦሊምፒያ ውድድሮች ከታየው ከማንኛውም ትግል ይበልጥ እውነተኛ የሆነ፣ ይበልጥም ሕያው ብርታትን፣ ትዕግሥትንና ከፍተኛ ባሕርያትን ሁሉ የሚጠይቅ ተጋድሎ ነው።

የጽናት የመጀመሪያ ትምህርቶች በተራራው ስብከት ውስጥ ተሰጥተዋል—«ለምኑ፥ ይሰጣችሁማል፤ ፈልጉ፥ ታገኙማላችሁ፤ መዝጊያን አንኳኩ፥ ይከፈትላችሁማል።» እነዚህ የዕድገት ደረጃዎች ናቸው—«የሚለምነው ሁሉ ይቀበላልና፥ የሚፈልገውም ያገኛል፥ መዝጊያንም ለሚያንኳኳ ይከፈትለታል።»

ያለ ቀጣይነት ጸሎት መልስ ሳያገኝ ሊቀር ይችላል። ጽናት አጥብቆ የመያዝን፣ ወደ ፊት የመግፋትን፣ በማይላላና ሊላላ በማይችል ጭብጥ፣ በማያርፍ ምኞትና በዕረፍት ትዕግሥት የመጠበቅን ችሎታ ያቀፈ ነው። በጽናት የሚቀርብ ጸሎት ድንገተኛ ክስተት ሳይሆን ዋናው ነገር ነው፤ ትዕይንት ሳይሆን ጥልቅ ፍቅር ነው፤ ፍላጎት ብቻ ሳይሆን ግዴታ ነው።

ጸሎት በከፍተኛ ደረጃውና በታላቅ ስኬቱ ከእግዚአብሔር ጋር የሚታገልን ሰው አቋም ይይዛል። የእምነት ተጋድሎ፣ ፈተናና ድል ነው፤ ድሉም ከጠላት የተገኘ ሳይሆን እምነታችንን ሊያሰፋው ብሎ ከሚፈትነው፣ ይበልጥ ሊያበረታን ብሎ ብርታታችንን ከሚመዝነው ከእርሱ የተገኘ ነው። በጽናት የሚደረግ ረጅምና አድካሚ የጸሎት ጊዜ እንደሚሰጠው ያለ ሕያውና ዘላቂ ብርታትን ለነፍስ የሚሰጡ ነገሮች ጥቂቶች ናቸው። ልምድን፣ አዲስ ዘመንን፣ ለመንፈስ አዲስ የቀን መቍጠሪያን፣ ለሃይማኖት አዲስ ሕይወትን፣ የወታደር ሥልጠናንም ያስገኛል። ከፍተኛው መንፈሳዊ መልካም ነገር የሚገኘው ለከፍተኛው መንፈሳዊ ጥረት መውጣት ዋጋ ሆኖ እንደ ሆነ መጽሐፍ ቅዱስ በማጉላትና በምሳሌ በማሳየት ፈጽሞ አይታክትም። በመጽሐፍ ቅዱስ ሃይማኖት ውስጥ ለደካማ ምኞቶች፣ ለዳተኛ ጥረቶችና ለሰነፍ አቋሞች ማበረታቻም ቦታም የለም፤ ሁሉ ብርቱ፣ አጣዳፊና የሚነድ መሆን አለበት። የተቀጣጠሉ ምኞቶችና የሚነድ የማይታክት ጽናት ሰማይን ደስ ያሰኛሉ። እግዚአብሔር ልጆቹ በጥረታቸው የማይመለሱ ቁም ነገረኞችና በጽናት ደፋሮች እንዲሆኑ ይወዳል። ሰማይ በግማሽ ልብ የሚቀርቡ ጸሎቶችን ለማዳመጥ ወይም ለአጭር የሰላምታ ጉብኝት መልስ ለመስጠት ጊዜ የለውም።

ሁለንተናችን በጸሎታችን ውስጥ መሆን አለበት፤ እንደ ጆን ኖክስ «ስኮትላንድን ስጠኝ፤ አለዚያ እሞታለሁ» ብለን መናገርና ያንኑ መሰማት አለብን። የእግዚአብሔር ልምዳችንና መገለጦቻችን የሚወለዱት ዋጋ ከሚያስከፍለው መሥዋዕታችን፣ ዋጋ ከሚያስከፍለው ተጋድሎአችንና ዋጋ ከሚያስከፍለው ጸሎታችን ነው። የያዕቆብ ትግል፣ ሌሊቱን ሙሉ ያደረገው ጸሎት በያዕቆብ ሕይወት ውስጥ ፈጽሞ የማይረሳ ዘመን ፈጠረ፤ እግዚአብሔርን ለርዳታ አመጣ፤ የዔሳውን አመለካከትና አድራጎት ለወጠ፤ የያዕቆብን ጠባይ ለወጠ፤ ሕይወቱን አዳነ፤ ነካም፤ ወደ አንድ ሕዝብ ልማድም ገባ።

በጽናት የምንጸልይባቸው ጊዜያት እንደ አልማዝ ምልክት በጠንካራ ስፍራዎቻችን ውስጥ ራሳቸውን ይቀርጻሉ፤ ጠባያችንንም በማይጠፋ አሻራ ያትማሉ። እነርሱ የሕይወታችን ጎልተው የሚታዩ ጊዜያት ናቸው! የሚጸኑና ወደ እነርሱ የምንመለከታቸው የመታሰቢያ ድንጋዮች ናቸው።

ደግመን እንበል፤ ጽናት የጸሎት ቅድመ ሁኔታ ነው። ጉዳዩን አጥብቀን መያዝ አለብን፤ በከንቱ መደጋገም ሳይሆን በአጣዳፊ መደጋገም። የምንደጋግመው ስንት ጊዜ እንደ ጸለይን ለመቍጠር ሳይሆን የለመንነውን ለማግኘት ነው። ልባችንና ነፍሳችን በእርሱ ውስጥ ስላሉ መጸለይን ማቆም አንችልም። «በመጽናት ሁሉ» እንጸልያለን። በእነርሱ ስለምንኖር ጸሎቶቻችንን አጥብቀን እንይዛለን። ልመናዎቻችንን የምናጸናው ልናገኛቸው ግድ ስለ ሆነ ነው፤ አለዚያ እንሞታለን። ክርስቶስ በጸሎት የጽናትን አስፈላጊነት ለማጉላት ሁለት እጅግ ገላጭ ምሳሌዎችን ይሰጠናል። ምናልባት አብርሃም ሰዶምን ያጣው የመጸለይ መብቱን እስከ መጨረሻው አጥብቆ ባለመጠቀሙ ይሆናል። ኢዮአስ መምታቱን ስላቆመ እንዳጣ እናውቃለን።

ጽናት በሰው ዘንድ እንደሚቈጠር ሁሉ በእግዚአብሔር ዘንድም እጅግ ይቈጠራል። ኤልያስ በመጀመሪያው ልመናው ቢያቆም ኖሮ ሰማያት ለደካማ ጸሎቱ ዝናባቸውን ባልሰጡ ነበር። ያዕቆብ በተገቢው የመኝታ ሰዓት መጸለዩን ቢያቆም ኖሮ በማግሥቱ ከዔሳው ጋር ከነበረው ግንኙነት በሕይወት ባልተረፈ ነበር። ሲሮፊኒቃዊቱ ሴት በዝምታ፣ በውርደትና በመገፋት እምነቷ እንዲዝል ብትፈቅድ ወይም ተጋድሎዋን በመንገድ ላይ ብታቆም ኖሮ በኀዘን የተመታው ቤቷ በልጇ መፈወስ ፈጽሞ ባልበራ ነበር።

«ጸልዩ፤ ፈጽሞም አትታክቱ» ክርስቶስ ለጸሎት የሰጠን መፈክር ነው። የእምነታችን ፈተና ነው፤ ፈተናው በከበደና መጠበቁ በረዘመ መጠን ውጤቱ ይበልጥ የከበረ ይሆናል።

የጽናት ጥቅሞችና አስፈላጊነት በብሉይ ኪዳን ቅዱሳን ተምረዋል። የሚጸልዩ ሰዎች በተስፋ፣ በእምነትና በጸሎት የበረቱ መሆን አለባቸው። እንዴት መጠበቅና አጥብቆ መለመን እንዳለባቸው፣ እግዚአብሔርን እንዴት መጠበቅና ወደ እርሱ በምንቀርብበትም ጊዜ እንዴት ከልብ መሆን እንዳለብን ማወቅ አለባቸው።

አብርሃም ስለ ሰዶምና ስለ ገሞራ እግዚአብሔርን በብርቱ ስሜት በመማለዱ በጽናት የሚደረግ ምልጃ ምሳሌ ትቶልናል፤ ቀደም ብለን እንደ ጠቀስነውም፣ መለመኑን ባያቆም ኖሮ ምናልባት እግዚአብሔርም መስጠቱን ባላቆመ ነበር።

«እግዚአብሔር መስጠቱን ከማቆሙ በፊት አብርሃም መለመኑን አቆመ።» ሙሴ አርባ ቀንና አርባ ሌሊት በጾምና በጸሎት ስለ እስራኤል በማለደ ጊዜ የጽናትን ኃይል አስተማረ። በጽናቱም ተሳካለት።

ኢየሱስ በትምህርቱና በምሳሌነቱ ይህን የብሉይ ኪዳን የመማጸንና የመጠበቅ መርሕ በግልጽ አሳየው፤ ፍጹምም አደረገው። ከአባቱ በቀጥታ በተልእኮ የመጣው፣ በምድር ላይ ብቸኛ ሰማዩ፣ ብቸኛ ሕይወቱና ሕጉ በዚያ ተልእኮ የአባቱን ፈቃድ ማድረግ የነበረው አንድያ የእግዚአብሔር ልጅ በጸሎት ሕግ ሥር መሆኑ እንዴት ያለ እንግዳ ነገር ነው—የመጡለት በረከቶች በጸሎት የተጸነሱና የተገዙ መሆናቸው እንዴት ያለ ምሥጢር ነው፤ ከዚህም ይበልጥ እንግዳ የሆነው እጅግ የበለጸገውን ስንቁን ከእግዚአብሔር ያገኘበት መንገድ በጸሎት መጽናት መሆኑ ነው። በጽናት ባይጸልይ ኖሮ በታሪኩ ውስጥ መለወጥ ባልነበረ፣ ታላላቅ ሥራዎችም አገልግሎቱን መለኮታዊ ባላደረጉት ነበር። ሌሊቱን ሙሉ መጸለዩ ቀኑን ሙሉ የሚሠራውን ሥራ በርኅራኄና በኃይል የሞላው ነበር። በሕይወቱ በጽናት ያቀረበው ጸሎት ሞቱን በድል አከበረው። በመስቀል ላይ ያንን መገዛት በታላቅ ልዕልና ከማሳየቱ በፊት ለእግዚአብሔር ፈቃድ የመገዛትን ከፍተኛ ትምህርት በጽናት በሚደረግ የጸሎት ተጋድሎ ተማረ።

«ወደድንም ጠላንም» አለ ስፐርጀን፣ «መለመን የመንግሥቱ ሕግ ነው። ‹ለምኑ ትቀበሉማላችሁ።› ይህ በማንም ሰው ጉዳይ ፈጽሞ የማይለወጥ ሕግ ነው። ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ የቤተሰቡ ታላቅ ወንድም ነው፤ ነገር ግን እግዚአብሔር ለእርሱ እንኳ ሕጉን አላላላም። ይህን ጥቅስ አስታውሱ፤ ይሖዋ የገዛ ልጁን፦ ‹ለምነኝ፥ አሕዛብን ለርስትህ፥ የምድርንም ዳርቻ ለግዛትህ እሰጥሃለሁ› ይለዋል። ንጉሣዊውና መለኮታዊው የእግዚአብሔር ልጅ እንዲያገኝ ከመለመን ሕግ ነጻ መሆን ካልቻለ፣ እናንተና እኔ ሕጉ ለእኛ ሲባል እንዲላላ ልንጠብቅ አንችልም። ለምን ይላላል? ከጸሎት ነጻ እንድንሆን ምን ምክንያት ሊቀርብ ይችላል? የልመናን መብት እንድናጣና ከአስፈላጊነቱ ነጻ እንድንሆን ምን ማስረጃ ሊኖር ይችላል? እኔ ምንም አላይም፤ እናንተስ ታያላችሁን? እግዚአብሔር ኤልያስን ይባርካል፤ በእስራኤልም ላይ ዝናብ ይልካል፤ ነገር ግን ኤልያስ ስለ እርሱ መጸለይ አለበት። የተመረጠው ሕዝብ እንዲበለጽግ ከሆነ ሳሙኤል ስለ እርሱ መማለድ አለበት። አይሁድ እንዲድኑ ከሆነ ዳንኤል መማለድ አለበት። እግዚአብሔር ጳውሎስን ይባርካል፤ አሕዛብም በእርሱ በኩል ይመለሳሉ፤ ነገር ግን ጳውሎስ መጸለይ አለበት። እርሱም ሳያቋርጥ ጸለየ፤ መልእክቶቹም ከመለመን በቀር ምንም እንዳልጠበቀ ያሳያሉ። ሁሉን ነገር በመለመን ልታገኙ የምትችሉ ከሆነ፣ ሳትለምኑ ደግሞ ምንም የማታገኙ ከሆነ፣ ጸሎት ምን ያህል ፈጽሞ አስፈላጊ እንደ ሆነ እንድታስተውሉ እለምናችኋለሁ፤ በእርሱም እንድትበዙ እማጸናችኋለሁ።»

ብዙው ጸሎታችን በጽናት እጦት እንደሚወድቅ ቅንጣት ታህል ጥርጥር የለም። የጽናት እሳትና ብርታት የለውም። ጽናት የእውነተኛ ጸሎት ዋና ባሕርይ ነው። ሁልጊዜ ወደ ሥራ ላይገባ ይችላል፤ ነገር ግን እንደ ተጠባባቂ ኃይል በዚያ መኖር አለበት። ኢየሱስ ጽናት የጸሎት ዋና ክፍል እንደ ሆነ አስተማረ። ሰዎች በእግዚአብሔር እግር ማረፊያ ፊት ሲንበረከኩ ከልብ መሆን አለባቸው።

ብዙ ጊዜ ልባችን ይዝልና መጀመር በሚገባን ስፍራ መጸለይን እናቆማለን። ከሁሉ ይበልጥ አጥብቀን መያዝ በሚገባን ስፍራ እንለቃለን። ጸሎቶቻችን ደካሞች የሆኑት በማይወድቅና በማይቋቋሙት ፈቃድ ስላልተቀጣጠሉ ነው።

እግዚአብሔር በጽናት የሚማጸነውን ይወዳል፤ የለመነው ልመና እስኪሰጠው ድረስ አልለቅም የሚል ጽናት ባይኖር ኖሮ ፈጽሞ የማይሰጡትን መልሶችም ይልክለታል።