Chương 6 · 38 phút đọc · 49 phút nghe
Nhà truyền đạo trẻ và Bầy Nhỏ
Một Hội Thánh Sinh Ra Từ Việc Học Kinh Thánh
Những năm ngay sau khi Watchman Nee tin Chúa không dành cho việc xây dựng một tổ chức với cái tên bóng bẩy, bản điều lệ, trụ sở và kế hoạch bành trướng. Những năm ấy dành cho việc đọc Tân Ước, rao giảng Đấng Christ, cầu nguyện cùng những tín hữu trẻ khác, và tra hỏi xem một hội thánh thật sự phải là gì. Thứ tự ấy rất quan trọng. Giáo hội học của Nee lớn lên từ niềm xác tín rằng Hội Thánh thuộc về Chúa Giê-xu Christ trước khi thuộc về lịch sử, văn hóa, hệ phái, hội truyền giáo hay truyền thống dân tộc.
Tại Phúc Châu, ông tìm được những người bạn đồng hành cùng khao khát một hình thức tương giao Cơ Đốc đơn sơ hơn. Leland Wang và một số người khác đã nghiêm túc suy nghĩ về phép báp-têm cho người tin, Tiệc Thánh, việc truyền giảng Phúc Âm và thẩm quyền của Kinh Thánh. Margaret Barber khích lệ những thanh niên này nghiêm túc với Tân Ước, ngay cả khi sự vâng phục đặt họ ra ngoài những khuôn mẫu đã định hình. Từ những tình bạn và những căng thẳng ấy, đã nảy sinh các buổi nhóm trong đó tín hữu bẻ bánh, cầu nguyện, học Kinh Thánh và tìm cách nhận biết sự lãnh đạo theo các nguyên tắc của Tân Ước.
Sách Công Vụ Các Sứ Đồ mở ra trước mắt họ một bức tranh vừa hấp dẫn vừa đòi hỏi cao. Các tín hữu đầu tiên “bền lòng giữ lời dạy của các sứ đồ, sự thông công của anh em, lễ bẻ bánh, và sự cầu nguyện” (Công Vụ Các Sứ Đồ 2:42). Câu Kinh Thánh ấy không hề có bộ máy cầu kỳ nào. Nó trình bày một dân sự nhóm lại quanh lẽ thật, sự sống chung, bàn của Chúa và sự cầu nguyện. Nee thấy trong sự đơn sơ đó một lời quở trách đối với những hình thức sinh hoạt hội thánh trong đó các tín hữu bình thường trở thành khán giả, còn một tầng lớp tôn giáo chuyên nghiệp thì làm thay công tác phục vụ cho họ.
Những kết luận ban đầu của ông không hoàn toàn mới mẻ. Các tác giả thuộc nhóm Anh Em đã nhấn mạnh những chủ đề tương tự vào thế kỷ mười chín, và các Cơ Đốc nhân bản xứ người Hoa cũng đã bắt đầu đặt câu hỏi về sự lệ thuộc vào giáo sĩ cũng như về chủ nghĩa hệ phái du nhập từ bên ngoài. Tầm quan trọng của Nee một phần nằm ở cách ông quy tụ những xác tín ấy lại, giảng dạy chúng với sức mạnh khác thường, và áp dụng chúng vào bối cảnh Trung Hoa đang trải qua làn sóng chủ nghĩa dân tộc chính trị, tâm lý chống đế quốc và niềm khao khát có những thiết chế không bị điều khiển từ nước ngoài.
Tuy vậy, Nee không chỉ muốn một Cơ Đốc giáo kiểu Trung Hoa. Theo cách ông hiểu, ông muốn Cơ Đốc giáo của Tân Ước. Sự phân biệt đó giữ cho lập trường chống hệ phái của ông khỏi biến thành chủ nghĩa dân tộc đơn thuần. Câu hỏi sâu xa nhất không phải là một hội thánh mang tính Trung Hoa hay ngoại quốc, mà là trên thực tế Đấng Christ có phải là Đầu của hội thánh ấy hay không.
Lời Phao-lô viết cho người Cô-lô-se trở thành nền tảng: Đấng Christ “là đầu của thân thể, tức là đầu Hội thánh” (Cô-lô-se 1:18). Nếu Đấng Christ là Đầu, thì mọi câu hỏi về trật tự hội thánh rốt cuộc phải được đặt ra trước mặt Ngài. Ai điều khiển? Ai ban ân tứ? Công việc thuộc về ai? Ai nhận vinh hiển? Nee tin rằng câu trả lời luôn phải dẫn trở về với Đấng Christ.
Cuộc Phục Hưng Ở Phúc Châu và Những Xung Đột Ban Đầu
Các tín hữu trẻ ấy là những người truyền giảng Phúc Âm đầy nhiệt huyết. Họ rao giảng trong trường học, ngoài đường phố, trong nhà riêng và bất cứ nơi nào có cơ hội. Lòng nhiệt thành của họ góp phần vào một cuộc phục hưng trong giới học sinh, sinh viên ở Phúc Châu. Nee khi ấy vẫn còn rất trẻ, nhưng khả năng trí tuệ, tinh thần khẩn thiết và sự tự tin ngày càng lớn về Kinh Thánh khiến ông tự nhiên trở thành người lãnh đạo.
Tuy nhiên, chính sự lãnh đạo lại phơi bày cái sự sống của bản ngã mà Margaret Barber từng cảnh báo ông. Giữa các đồng công nảy sinh những bất đồng. Các lời kể khác nhau về chi tiết và cách giải thích, nhưng điểm lịch sử quan trọng là trong những năm đầu ấy Nee đã trải qua xung đột đau đớn và bị gạt ra ngoài. Theo những lời làm chứng về sau, bà Barber không đơn giản bênh vực ông hay khuyến khích ông tranh đấu cho quyền lợi của mình. Bà thúc giục ông bước đi trên con đường thập tự giá.
Bài học ấy trở thành một phần trong vốn từ vựng thuộc linh của Nee: người ta có thể đúng trong một cuộc tranh luận mà sai trong tâm thần. Việc được minh oan có thể trở thành một thần tượng. Một đầy tớ của Đức Chúa Trời có thể có lý lẽ chính đáng mà vẫn được kêu gọi từ bỏ ý muốn giành phần thắng.
Phi-e-rơ viết về Đấng Christ: “Ngài bị rủa mà chẳng rủa lại, chịu nạn mà không hề ngăm dọa, nhưng cứ phó mình cho Đấng xử đoán công bình” (1 Phi-e-rơ 2:23). Nee không xem điều này là yếu đuối, mà là sức mạnh thuộc linh. Đức Con tin cậy sự phán xét của Đức Cha hơn là tin cậy các cơ chế tự vệ.
Nguyên tắc này phải được áp dụng thận trọng. Cơ Đốc giáo không đòi nạn nhân bị ngược đãi phải ở lại trong vòng nguy hiểm, cũng không cấm việc nói lên sự thật, khiếu nại, đòi hỏi trách nhiệm hay tìm sự bảo vệ hợp pháp. Chính chức vụ của Phao-lô cũng bao gồm những lần tự biện hộ công khai, những lần kháng cáo theo luật pháp và những lần đối chất trực diện. Thập tự giá không phải là một công cụ tôn giáo để những người lãnh đạo có quyền thế bịt miệng sự phê bình. Nhưng đối với người làm công việc Chúa, thập tự giá thật sự có nghĩa là quyền lợi cá nhân không thể trở thành điều tối thượng. Có những lúc người ta có thể khước từ việc trả đũa ngay cả khi vẫn nói lên sự thật.
Những xung đột ban đầu của Nee đã góp phần hình thành một xác tín sẽ còn trở lại suốt cuộc đời ông: Đức Chúa Trời quan tâm đến cấu trúc thuộc linh của đầy tớ Ngài hơn là sự thành công trước mắt của người ấy. Một chức vụ có thể tồn tại dù mất một chỗ đứng, nếu vẫn giữ được Đấng Christ. Nó cũng có thể đánh mất phẩm cách của Đấng Christ trong khi thắng được một cuộc tranh chấp.
Chức Vụ Lời Chúa
Nee ngày càng chuyển sang việc viết lách và xuất bản. Trong một đất nước rộng lớn về địa lý và bị chia cắt bởi những hạn chế về giao thông, ấn phẩm có thể đến những nơi mà người giảng đạo không đến được. Tạp chí định kỳ, truyền đạo đơn, tài liệu học Kinh Thánh và sách trở thành phần nối dài của chức vụ ông.
Đây không chỉ là một chiến lược truyền thông. Nee tin rằng những người làm công việc Chúa phải nuôi dưỡng tín hữu bằng lẽ thật có thực chất. Ông không hài lòng với một kiểu truyền giảng đưa người ta đến chỗ tin Chúa rồi để mặc họ thiếu dinh dưỡng thuộc linh. Sự cứu rỗi mở ra một đời sống làm môn đồ, và các môn đồ cần Kinh Thánh.
Chúa Giê-xu đã cầu nguyện: “Xin Cha lấy lẽ thật khiến họ nên thánh; lời Cha tức là lẽ thật” (Giăng 17:17). Phao-lô bảo Ti-mô-thê: “Hãy chuyên tâm cho được đẹp lòng Đức Chúa Trời như người làm công không chỗ trách được, lấy lòng ngay thẳng giảng dạy lời của lẽ thật” (2 Ti-mô-thê 2:15). Nee nghiêm túc với cả quyền năng biến đổi của Kinh Thánh lẫn việc cẩn trọng khi dùng Kinh Thánh.
Ông là người đọc ngấu nghiến và tổng hợp ý tưởng từ nhiều truyền thống. Điều đó đem lại cho sự dạy dỗ của ông chiều rộng, nhưng về sau cũng làm nảy sinh những câu hỏi về sự lệ thuộc vào các tác giả phương Tây và về mức độ độc đáo của một số cách trình bày. Một cách đọc công bằng không cần phải chọn giữa hai thái cực. Nee không phải là một thiên tài cô độc nhận thần học trực tiếp từ trời, cũng không chỉ là một người biên soạn thiếu sáng tạo. Ông là một người giải nghĩa và sắp xếp ý tưởng có ân tứ, làm việc trong một thế giới Tin Lành rộng lớn xuyên quốc gia, và trình bày những ý tưởng ấy trong những tổ hợp đã trở nên đặc trưng.
Các ấn phẩm của ông cũng góp phần tạo nên một cộng đồng độc giả phân tán, cùng chia sẻ một vốn từ vựng và những kỳ vọng chung trước khi họ từng gặp ông. Bằng cách đó, chữ in đã góp phần làm nên một phong trào.
Tuy vậy, Nee luôn khẳng định rằng sự hiểu biết Kinh Thánh phải trở thành thực tại thuộc linh. “Song sự hay biết sanh kiêu căng, còn sự yêu thương làm gương tốt” (1 Cô-rinh-tô 8:1). Mối nguy không nằm ở chính sự hiểu biết—Nee hết sức coi trọng việc học hỏi—mà ở sự hiểu biết tách rời khỏi tình yêu thương và sự vâng phục. Kinh Thánh có thể được dùng để thắng các cuộc tranh luận trong khi tấm lòng vẫn không hề được chạm đến.
Vì vậy, người phục vụ Lời Chúa cần nhiều hơn thông tin. Người ấy cần sự soi sáng, kinh nghiệm và phẩm cách. Các tác phẩm về sau của Nee sẽ phân biệt giữa chữ nghĩa được giữ trong trí óc và lẽ thật được Đức Thánh Linh làm cho sống động. Sự phân biệt này đôi khi bị cường điệu, nhưng mối quan tâm mục vụ đằng sau nó rất quan trọng. Lẽ thật là để được tin, được vâng theo, được dùng để thờ phượng và được sống ra.
Thượng Hải và Một Cánh Đồng Rộng Lớn Hơn
Đến cuối thập niên 1920, trung tâm hoạt động của Nee dịch chuyển về Thượng Hải, đại đô thị ven biển nơi thương mại Trung Hoa, ảnh hưởng ngoại quốc, ngành xuất bản, chính trị và văn hóa hiện đại gặp nhau với cường độ khác thường. Thượng Hải mang lại lợi thế chiến lược về giao thông, nhà in, độc giả, đồng công và khách viếng thăm từ nhiều vùng miền.
Từ đó, mạng lưới các hội chúng gắn liền với Nee lan rộng. Người ngoài dần dùng những cái tên như “Bầy Nhỏ” và “Hội Đường”, dù chính các tín hữu ấy thích nghĩ về mình như những hội thánh địa phương hơn là một hệ phái mới. Điều trớ trêu thật rõ ràng: một phong trào hình thành một phần để chống lại các nhãn hiệu hệ phái rốt cuộc không tránh khỏi việc mang những nhãn hiệu của riêng mình.
Nee tin rằng Tân Ước thường nói về hội thánh trong một thành—hội thánh tại Cô-rinh-tô, tại Ê-phê-sô, tại Tê-sa-lô-ni-ca, v.v. Từ đó ông kết luận rằng chính địa phương, chứ không phải những nét đặc thù về giáo lý hay sự liên kết với các hội truyền giáo, phải xác định ranh giới thực tế của một hội thánh địa phương. Mọi tín hữu chân thật trong cùng một địa phương, xét về mặt thuộc linh, đều thuộc về một hội thánh, dù họ có nhóm lại tại cùng một chỗ hay không.
Phao-lô gửi thư cho “Hội thánh Đức Chúa Trời tại thành Cô-rinh-tô” (1 Cô-rinh-tô 1:2). Nee thấy trong lối nói ấy không chỉ là địa lý; ông thấy một nguyên tắc. Vì mọi người tin Đấng Christ cùng chia sẻ một sự sống, Hội Thánh nên khước từ những danh xưng ngụ ý mình thuộc quyền sở hữu của một người lãnh đạo hay một giáo lý. Lời quở trách của Phao-lô—“Ta là môn đồ của Phao-lô; — ta là của A-bô-lô; — ta là của Sê-pha”—đối với ông mãi mãi còn nguyên giá trị (1 Cô-rinh-tô 1:12).
Sức mạnh của nhận thức này thật rõ ràng. Căn tính Cơ Đốc về cốt lõi là ở trong Đấng Christ. Lòng kiêu hãnh hệ phái có thể chia rẽ những tín hữu sẽ cùng nhau sống trọn cõi đời đời. Khải tượng của Tân Ước về một Thân Thể quở trách việc xây dựng đế chế theo lối cạnh tranh.
Nhưng sự áp dụng trong thực tế phức tạp hơn mức Nee đôi khi thừa nhận. Tân Ước cũng mô tả nhiều buổi nhóm tại gia, sự hợp tác giữa các vùng, những chức vụ lưu động, những ranh giới giáo lý và sự đa dạng chính đáng trong thực hành. Những Cơ Đốc nhân cùng đồng ý rằng Hội Thánh là một vẫn có thể bất đồng về cách các cơ cấu thể chế liên hệ với sự hiệp một ấy. Mối nguy của một phong trào chống hệ phái là nó có thể trên thực tế vận hành như một hệ phái trong khi lại tự cho mình là đại diện duy nhất cho lập trường hiệp một.
Vì vậy, khải tượng của Nee kết quả nhất khi được tiếp nhận như một lời kêu gọi nhìn nhận mọi tín hữu chân thật là chi thể của Đấng Christ, chứ không phải như một vũ khí để tuyên bố mạng lưới của chính mình là biểu hiện địa phương đích thực duy nhất.
Chức Tế Lễ Của Mọi Tín Hữu
Một trong những khía cạnh giải phóng nhất trong khải tượng của Nee về Hội Thánh là sự khẳng định rằng chức vụ thuộc về cả Thân Thể. Ông bác bỏ sự phân chia cứng nhắc giữa giới giáo phẩm và giới giáo dân. Trong Đấng Christ, mọi tín hữu đều được đến gần Đức Chúa Trời và mọi tín hữu đều có thể nhận ân điển để phục vụ.
Phi-e-rơ viết: “anh em cũng như đá sống, được xây nên nhà thiêng liêng, làm chức tế lễ thánh” (1 Phi-e-rơ 2:5), và sau đó gọi Hội Thánh là “chức thầy tế lễ nhà vua” (1 Phi-e-rơ 2:9). Ngôn ngữ ở đây mang tính tập thể và rộng mở. Chức tế lễ không bị giới hạn trong một tầng lớp tôn giáo nhỏ hẹp.
Vì thế, Nee mong có những buổi nhóm trong đó tín hữu có thể cầu nguyện, làm chứng, chia sẻ lời, truyền giảng, chăm sóc lẫn nhau và gánh vác trách nhiệm. Có sự lãnh đạo, nhưng sự lãnh đạo ấy không độc quyền chức vụ. Các trưởng lão chăn dắt; những người làm công việc Chúa có ân tứ thì trang bị; còn các thánh đồ thì vận hành chức năng của mình.
Hình ảnh của Phao-lô trong 1 Cô-rinh-tô 12 ủng hộ điều này: “anh em là thân của Đấng Christ, và là chi thể của thân, ai riêng phần nấy” (1 Cô-rinh-tô 12:27). Một thân thể mà chỉ một chi thể hoạt động là một thân thể bệnh hoạn. Mắt không thể thay thế bàn tay; đầu không thể nói với chân: “Ta chẳng cần đến bay.”
Sự nhấn mạnh này đã chuẩn bị cho các Cơ Đốc nhân bình thường người Hoa bước vào một tương lai mà không nhà hoạch định chiến lược hội thánh nào của thập niên 1920 có thể thấy trước trọn vẹn. Khi các giáo sĩ ngoại quốc bị trục xuất và các cơ cấu hội thánh công khai bị áp lực nặng nề, những mạng lưới tín hữu giáo dân phi tập trung có một sức bền bỉ mà các thiết chế tập trung cao độ thường thiếu. Không nên cho rằng một mình Nee đã tạo nên hiện tượng hội thánh tại gia ở Trung Hoa, vốn có nhiều dòng chảy và nguyên nhân. Nhưng sự nhấn mạnh của ông về sự lãnh đạo bản địa, chức vụ không hưởng lương, các buổi nhóm tại gia và việc tín hữu bình thường vận hành chức năng chắc chắn phù hợp với những hoàn cảnh xuất hiện về sau.
Ở đây cũng có một lời cảnh tỉnh cho các hội thánh sung túc. Sự xuất sắc chuyên nghiệp có thể âm thầm biến hội chúng thành người tiêu dùng. Bục giảng càng hoàn hảo, các tín hữu càng dễ kết luận rằng chức vụ là việc của đội ngũ nhân sự được đào tạo. Giáo hội học của Nee đặt câu hỏi: chính các thánh đồ có đang được gây dựng để cầu nguyện, phục vụ, giảng dạy, truyền giảng, dâng hiến, phân định và chăm sóc hay không?
Thư Ê-phê-sô mô tả những người lãnh đạo được ban cho “để các thánh đồ được trọn vẹn về công việc của chức dịch và sự gây dựng thân thể Đấng Christ” (Ê-phê-sô 4:12). Sự lãnh đạo thành công không phải khi nó thu gom mọi chức vụ về cho mình, mà khi nó trang bị cho Thân Thể vận hành.
Độc Lập Khỏi Sự Kiểm Soát Của Nước Ngoài
Nee biết ơn các giáo sĩ đã mang Phúc Âm đến và biết ơn văn phẩm Cơ Đốc phương Tây đã góp phần hình thành con người ông. Đồng thời, ông tin rằng các hội thánh Trung Hoa không nên mãi lệ thuộc vào tiền bạc và sự giám sát của nước ngoài. Hội Thánh tại Trung Hoa cần có những người lãnh đạo, nguồn lực, khuôn mẫu phục vụ và sức sống truyền giáo của riêng mình.
Nguyên tắc này hòa nhịp với lý tưởng “Tam Tự” rộng hơn—tự trị, tự dưỡng và tự truyền—vốn đã lưu hành trong giới tư tưởng truyền giáo từ lâu trước khi chính quyền Cộng sản về sau dùng ngôn ngữ tương tự cho mục đích chính trị. Sự áp dụng của Nee xuất phát từ giáo hội học và sứ mạng: một hội thánh địa phương phải trưởng thành thay vì mãi mãi ở dưới sự giám hộ từ bên ngoài.
Cách truyền giáo của Phao-lô đưa ra một khuôn mẫu về việc thành lập rồi giao phó. Ông và Ba-na-ba đã “lựa chọn những trưởng lão trong mỗi Hội thánh” (Công Vụ Các Sứ Đồ 14:23). Phao-lô không ở lại làm mục sư thường trực cho mọi hội chúng ông đã lập. Ông mong đợi trách nhiệm địa phương được phát triển.
Sự lệ thuộc tài chính cũng quan trọng. Tiền bạc có thể tạo ra một thẩm quyền vô hình. Một hội thánh có ngân sách phụ thuộc vào một nhà tài trợ ở xa có thể về hình thức có những người lãnh đạo địa phương, nhưng trên thực tế lại vâng theo những ưu tiên từ bên ngoài. Nee coi trọng điều mà giới nghiên cứu sau này gọi là “nguyên tắc đức tin”: những người làm công việc Chúa trông cậy Đức Chúa Trời chu cấp thay vì dựa vào một cơ cấu lương bổng được thể chế bảo đảm.
Cách tiếp cận này có thể sản sinh một sự nương cậy can đảm, nhưng cũng có thể tạo ra sự dễ tổn thương và mập mờ. Đức tin không xóa bỏ nhu cầu về sự liêm chính tài chính, việc hoạch định, sự minh bạch hay sự chăm lo cho những người làm công việc Chúa và gia đình họ. Phao-lô có thể sống nhờ các món quà dâng hiến, mà cũng có thể làm việc bằng chính đôi tay mình. Ông có thể dạy rằng “người làm công thì đáng được tiền công mình” (1 Ti-mô-thê 5:18) mà vẫn chọn không sử dụng quyền ấy trong một số hoàn cảnh.
Điểm sâu xa hơn của Nee là tiền bạc phải luôn là đầy tớ, không bao giờ là chủ. Công việc Cơ Đốc không thể bị chi phối bởi câu hỏi “Chúng ta có đủ khả năng chi trả không?” trước khi hỏi “Đức Chúa Trời đã kêu gọi chúng ta làm gì?” Nhưng cái gọi là đức tin cũng không thể trở thành cái cớ cho những cam kết vô trách nhiệm. Sự nương cậy Đức Chúa Trời bao gồm sự khôn ngoan, sự trung thực và tinh thần quản gia.
Bẻ Bánh và Ghi Nhớ Đấng Christ
Tiệc Thánh giữ vị trí trung tâm trong các hội chúng. Việc bẻ bánh hằng tuần không bị xem đơn thuần như một bổn phận nghi lễ. Nó nhằm quy tụ các tín hữu quanh chính Chúa.
Phao-lô ghi lại lời của Chúa Giê-xu: “Nầy là thân thể ta, vì các ngươi mà phó cho; hãy làm điều nầy để nhớ ta” (1 Cô-rinh-tô 11:24). Bàn Tiệc nói rằng Hội Thánh hiện hữu vì Đấng Christ đã phó chính mình Ngài. Bàn Tiệc phơi bày sự kiêu ngạo. Không tín hữu nào đến gần nhờ công đức trội hơn. Tất cả đều đứng trên cùng một sự cứu chuộc.
Bàn Tiệc cũng mang một ý nghĩa tập thể. “Vì chỉ có một cái bánh, chúng ta dầu nhiều, cũng chỉ một thân thể; bởi chưng chúng ta đều có phần chung trong một cái bánh” (1 Cô-rinh-tô 10:17). Vì vậy, lòng yêu mến Tiệc Thánh của Nee không thể tách rời khỏi thần học của ông về Thân Thể. Cái bánh làm chứng rằng nhiều tín hữu cùng chia sẻ một sự sống.
Điều này khiến việc thông công theo lối loại trừ trở nên đặc biệt đau lòng. Nee có liên hệ với các nhóm Anh Em ở nước Anh và những nơi khác, và trong một thời gian đã có sự tương giao. Nhưng mối quan hệ ấy đổ vỡ vì những vấn đề về sự giao kết và sự thông công. Nee không chịu chấp nhận một hệ thống trong đó việc tương giao với những Cơ Đốc nhân khác tự động đòi hỏi phải phân rẽ khỏi những tín hữu mà ông xem là chi thể chân thật của Đấng Christ.
Sự việc ấy củng cố xác tín của ông rằng sự hiệp một của Thân Thể phải được nhận lãnh từ Đức Chúa Trời, chứ không phải được chế tạo bằng sự kiểm soát của tổ chức.
Thế nhưng, chính phong trào của ông về sau cũng sẽ đối diện cùng một cám dỗ muôn thuở: một sự tương giao hình thành quanh tinh thần bao dung có thể trở nên khép kín khi các nguyên tắc của nó cứng lại thành những cột mốc ranh giới. Mọi phong trào canh tân đều phải đề phòng điều này. Thế hệ rời bỏ một thiết chế vì “chỉ một mình Đấng Christ” là đủ rốt cuộc có thể dựng nên một thiết chế khác mà điều kiện bất thành văn là phải đồng ý với những người sáng lập.
Bàn của Chúa vẫn là một sự sửa sai. Chúng ta đến vì Đấng Christ, chứ không phải vì giáo hội học của mình trội hơn.
Ân Tứ, Trưởng Lão và Công Việc Sứ Đồ
Nee phân biệt sự lãnh đạo địa phương với chức vụ lưu động. Các trưởng lão thuộc về hội thánh địa phương và gánh trách nhiệm chăn dắt hội thánh ấy. Theo cách ông dùng từ, những người làm công việc sứ đồ là những người được sai đi, dấn thân vào công việc rộng lớn hơn là thành lập và củng cố các hội thánh. Ông rút ra nhiều điều từ sách Công Vụ Các Sứ Đồ và các thư tín của Phao-lô.
Tân Ước chắc chắn công nhận các trưởng lão. Phao-lô bảo Tít “lập những trưởng lão trong mỗi thành” (Tít 1:5). Phi-e-rơ khuyên các trưởng lão: “hãy chăn bầy của Đức Chúa Trời đã giao phó cho anh em; làm việc đó chẳng phải bởi ép tình, bèn là bởi vui lòng” (1 Phi-e-rơ 5:2).
Hãy lưu ý lời cảnh báo của Phi-e-rơ: “chẳng phải quản trị phần trách nhiệm chia cho anh em, song để làm gương tốt cho cả bầy” (1 Phi-e-rơ 5:3). Thẩm quyền trong Hội Thánh là có thật, nhưng nó mang hình thập tự giá. Người lãnh đạo không sở hữu con người. Họ phục vụ con người dưới quyền Đấng Chăn Chiên Lớn.
Sự dạy dỗ về sau của Nee về uy quyền thuộc linh trở thành một trong những chủ đề có ảnh hưởng lớn nhất và gây tranh cãi nhiều nhất của ông. Cách đọc lành mạnh nhất bắt đầu từ đây, với chức trưởng lão theo Kinh Thánh. Thẩm quyền được Đấng Christ ủy thác và vì thế bị Đấng Christ giới hạn. Nó không bao giờ là giấy phép để thống trị. Nó phải mang dáng dấp của Chúa Giê-xu khi rửa chân cho môn đồ.
Nee đúng khi chống lại chủ nghĩa cá nhân cực đoan. Cơ Đốc nhân của Tân Ước không phải là một nhà thần bí đơn độc chỉ chịu trách nhiệm trước những cảm nhận riêng tư. Các tín hữu thuộc về nhau và thuận phục nhau trong sự kính sợ Đấng Christ. Nhưng đời sống tập thể không hủy bỏ lương tâm cá nhân trước mặt Đức Chúa Trời.
Người Bê-rê được khen ngợi vì họ xem xét lời dạy của Phao-lô bằng Kinh Thánh: họ “ngày nào cũng tra xem Kinh thánh, để xét lời giảng có thật chăng” (Công Vụ Các Sứ Đồ 17:11). Nếu ngay cả sự rao giảng của một sứ đồ còn được thử nghiệm bằng Lời đã chép, thì không người lãnh đạo hội thánh nào về sau có thể tự cho mình được miễn trừ.
Truyền Giảng Phúc Âm và Thành Lập Hội Thánh
Các hội chúng không được lập ra chỉ để làm những nhóm học hỏi cho các Cơ Đốc nhân nghiêm túc về đời sống thuộc linh. Việc truyền giảng Phúc Âm vẫn là trọng tâm. Những người làm công việc Chúa đi khắp nơi, rao giảng, phân phát văn phẩm và lập nên các buổi nhóm. Cơ cấu phi tập trung khuyến khích sự gia tăng nhanh chóng.
Khải tượng của Nee kết hợp hai cam kết đôi khi bị tách rời trong lịch sử Hội Thánh: sự dạy dỗ về đời sống sâu nhiệm và sự truyền giảng mạnh mẽ. Ông không tin rằng sự nên thánh khiến Cơ Đốc nhân thu mình vào trong. Sự sống của Đấng Christ là sự sống mang tính sứ mạng.
Chúa Giê-xu phán: “Cha đã sai ta thể nào, ta cũng sai các ngươi thể ấy” (Giăng 20:21). Hội Thánh nhận từ Chúa mình một căn tính của người được sai đi. Một nếp sống thuộc linh không bao giờ hướng về những người hư mất là một nếp sống chưa trọn vẹn.
Đồng thời, Nee dè chừng những phương pháp truyền giảng tạo ra con số mà không có sự môn đồ hóa. Mục tiêu không chỉ là những quyết định tin Chúa, mà là các hội thánh—những cộng đồng trong đó người mới tin có thể được dạy dỗ, chăn dắt và trang bị.
Khuôn mẫu này xuất hiện trong sách Công Vụ Các Sứ Đồ. Phao-lô và Ba-na-ba rao giảng Phúc Âm, môn đồ hóa, làm cho các môn đồ vững lòng, lập trưởng lão, và giao phó họ cho Chúa (Công Vụ Các Sứ Đồ 14:21-23). Việc truyền giảng Phúc Âm và việc hình thành hội thánh luôn đi đôi với nhau.
Sự gia tăng các hội chúng cũng giảm bớt sự lệ thuộc vào những tòa nhà lớn. Một hội chúng có thể khởi đầu với rất ít cơ sở vật chất. Sự đơn sơ này về sau sẽ trở thành một lợi thế dưới sự bắt bớ. Nhưng chỉ riêng sự đơn sơ thì chưa phải là đời sống thuộc linh. Hội thánh tại gia cũng có thể trở nên thiếu lành mạnh như các hội thánh thể chế. Câu hỏi vẫn còn đó: Đấng Christ có đang cai trị, Kinh Thánh có được tôn trọng, người lãnh đạo có chịu trách nhiệm giải trình, tín hữu có được yêu thương, và Phúc Âm có đang tiến triển hay không.
Đấng Christ, Chứ Không Phải Phong Trào
Mọi phong trào thuộc linh đều đối diện một bước chuyển nguy hiểm. Lúc đầu, người ta bị thu hút bởi một lẽ thật vừa được tái khám phá. Về sau, họ bị thu hút bởi chính phong trào mang lẽ thật ấy. Một lời chứng trở thành một căn tính. Một căn tính trở thành một ranh giới. Cuối cùng, phong trào có thể bảo vệ chính mình quyết liệt hơn là bảo vệ thực tại mà nó được lập nên để phục vụ.
Nee hiểu mối nguy này về nguyên tắc, dù chính phong trào của ông cũng không miễn nhiễm. Sự dạy dỗ mạnh mẽ nhất của ông luôn quay trở về với Đấng Christ. Hội Thánh không phải là trung tâm khi tách rời khỏi Đấng Christ; Hội Thánh là Thân Thể của Ngài. Chức vụ không phải là trung tâm; Đấng Christ là nội dung của chức vụ. Kinh nghiệm thuộc linh không phải là trung tâm; Đấng Christ là sự sống của người tin.
Lời của Phao-lô thật tuyệt đối: “Vì Đấng Christ là sự sống của tôi” (Phi-líp 1:21). Không phải chức vụ. Không phải giáo hội học. Không phải danh tiếng. Mà là Đấng Christ.
Điều này trở thành một trong những đóng góp lâu bền nhất của Nee. Ông có thể bàn về những vấn đề phức tạp như trật tự hội thánh, lai thế học, nhân học thuộc linh và uy quyền, nhưng vào những lúc tốt đẹp nhất, ông luôn dẫn người đọc trở về với một Thân Vị.
Hội thánh địa phương được định làm cái bình chứa, chứ không phải là báu vật. Chức vụ được định làm ngón tay chỉ đường, chứ không phải là đối tượng để tôn sùng. Người làm công việc Chúa được định phải lu mờ dần khi Đấng Christ được tôn cao.
Giăng Báp-tít nói: “Ngài phải dấy lên, ta phải hạ xuống” (Giăng 3:30). Cuộc đời Nee rốt cuộc sẽ trải qua những hoàn cảnh mà trong đó sự hạ xuống ấy trở thành hiện thực một cách đau đớn theo nghĩa đen.
Phong Trào Thành Hình
Đến thập niên 1930, mạng lưới gắn liền với Nee không còn là một cuộc thử nghiệm nhỏ ở Phúc Châu. Những người làm công việc Chúa, các hội nghị, các ấn phẩm và các hội chúng đã nối kết tín hữu khắp nhiều vùng. Witness Lee trở thành một đồng công quan trọng. Sự dạy dỗ của Nee vươn ra ngoài phạm vi những người chính thức gắn bó với các hội chúng, và danh tiếng của ông như một giáo sư Cơ Đốc ngày càng lớn.
Sự tăng trưởng mang lại cả cơ hội lẫn sức ép. Khi một phong trào lan rộng, lý tưởng phải đối mặt với việc quản trị. Nảy sinh những câu hỏi về người làm công việc Chúa, tiền bạc, kỷ luật, hôn nhân, sự lãnh đạo, những khác biệt giáo lý, trách nhiệm theo địa bàn và mối quan hệ với các Cơ Đốc nhân ngoài mạng lưới. Tân Ước có thể đưa ra các nguyên tắc, nhưng những nguyên tắc ấy vẫn đòi hỏi sự khôn ngoan trong từng hoàn cảnh cụ thể.
Phong trào của Nee trở thành một phòng thí nghiệm cho giáo hội học của ông. Nó cũng phơi bày những căng thẳng bên trong giáo hội học ấy. Làm sao một mạng lưới có thể chối mình là một hệ phái trong khi cùng chia sẻ các giáo sư, cách thực hành, văn phẩm và các mối liên hệ giữa các hội thánh? Làm sao nguyên tắc “mỗi thành một hội thánh” vận hành được trong những đô thị khổng lồ? Các hội chúng nên tiếp nhận thế nào những tín hữu đến từ các truyền thống có cách thực hành báp-têm hay Tiệc Thánh khác biệt? Điều gì xảy ra khi các trưởng lão địa phương bất đồng với những người làm công việc lưu động có ảnh hưởng lớn?
Đây không chỉ là những vấn đề lý thuyết. Chúng sẽ ảnh hưởng đến chính Nee.
Tuy vậy, không thể gạt bỏ sức sống của phong trào chỉ vì những khiếm khuyết của nó. Phong trào đã đem lại cho hàng ngàn Cơ Đốc nhân người Hoa một ý thức mạnh mẽ rằng họ có thể đọc Kinh Thánh, truyền giảng, lãnh đạo, thành lập hội thánh, nâng đỡ những người làm công việc Chúa và trực tiếp tham dự vào đời sống của Thân Thể mà không phải lệ thuộc vĩnh viễn vào các giáo sĩ ngoại quốc. Trong những thập niên đầy biến động phía trước, sự tự tin ấy sẽ hết sức quan trọng.
Nhà truyền đạo trẻ từng tranh luận ở Phúc Châu ngày nào đang trở thành một giáo sư tầm cỡ quốc gia. Nhưng sứ điệp nổi tiếng nhất của ông sẽ không xoay quanh cơ cấu hội thánh. Nó sẽ xoay quanh một điều sâu kín hơn: điều Đức Chúa Trời đã hoàn tất trong Đấng Christ, và cách một người tin bước vào thực tại ấy trong thực tế.
Con đường từ Rô-ma 5 đến Rô-ma 8, trong sự rao giảng của Nee, sẽ trở thành con đường dẫn vào điều ông gọi là đời sống Cơ Đốc nhân bình thường.
Bản Địa Không Có Nghĩa Là Cô Lập
Việc Nee khước từ sự kiểm soát của nước ngoài không nên bị lẫn lộn với việc khước từ Hội Thánh toàn cầu. Ông liên tục đọc các tác giả phương Tây, tiếp đón các Cơ Đốc nhân đến thăm, đi lại nhiều nước, và nhận được ích lợi thuộc linh từ những tín hữu bên ngoài Trung Hoa. Lý tưởng của ông không phải là sự cô lập, mà là sự trưởng thành.
Sự phân biệt này rất quan trọng trong công cuộc truyền giáo. Lệ thuộc và tương thuộc không phải là một. Một hội thánh địa phương trưởng thành có thể nhận các giáo sư, tiền bạc, lời khuyên và tình bằng hữu từ nước ngoài mà không phải trao đi trách nhiệm đối với đời sống của chính mình.
Phao-lô đã quyên góp giữa các hội thánh dân ngoại để giúp đỡ những tín hữu nghèo tại Giê-ru-sa-lem. Các hội thánh tương thuộc lẫn nhau mà vẫn là những hội chúng địa phương.
“Vả, anh em là thân của Đấng Christ, và là chi thể của thân, ai riêng phần nấy” (1 Cô-rinh-tô 12:27). Câu Kinh Thánh ấy áp dụng xuyên qua mọi nền văn hóa.
Mục tiêu của công cuộc truyền giáo không phải là tạo ra những hội thánh không cần gì nơi bất cứ ai. Mục tiêu là tạo ra những hội thánh biết Đấng Christ là Đầu, và có thể ban cho cũng như nhận lãnh.
Mối Nguy Từ Những Người Sáng Lập
Khi Bầy Nhỏ lớn mạnh, ảnh hưởng của Nee tất yếu gia tăng. Người ta đọc các tạp chí của ông, tham dự các hội nghị của ông và tìm đến sự giải thích của ông về trật tự hội thánh. Điều này tạo nên một căng thẳng ngay tại trung tâm của một phong trào chống bè phái: làm sao một hội thánh có thể từ chối việc được xây dựng quanh những người lãnh đạo loài người, trong khi một người lãnh đạo có ân tứ khác thường lại có ảnh hưởng phi thường đến vậy?
Phao-lô đã gặp một vấn đề tương tự khi người Cô-rinh-tô gắn mình với những nhân vật sứ đồ. Câu trả lời của ông thật nghiêm khắc: “A-bô-lô là ai, và Phao-lô là ai? Ấy là kẻ tôi tớ, mà bởi kẻ đó anh em đã tin cậy” (1 Cô-rinh-tô 3:5).
Người phục vụ chỉ là kênh mà qua đó người khác tin, chứ không phải là cội nguồn.
Mọi người sáng lập nên xây dựng những cơ cấu giúp cộng đồng có thể đứng vững khi một ngày kia mình không còn hiện diện. Điều đó bao gồm sự lãnh đạo tập thể, trách nhiệm giải trình về tài chính, giáo lý được ghi chép rõ ràng, sự giảng dạy được phân chia cho nhiều người, sự kế thừa, và sự tự do để những ân tứ khác được trưởng thành.
Việc Nee bị cầm tù về sau sẽ thử nghiệm xem phong trào đã học được bài học này hay chưa.
Hội Thánh Học: Một Con Đường Môn Đồ Hóa
Cơ cấu hội thánh có thể có vẻ thứ yếu so với “đời sống thuộc linh”, nhưng Nee thấy hai điều ấy gắn liền với nhau. Cách các Cơ Đốc nhân nhóm lại sẽ uốn nắn họ.
Một buổi nhóm mà chỉ một người chuyên nghiệp lên tiếng sẽ tập cho người ta biết lắng nghe. Một buổi nhóm mà các thành viên cầu nguyện, làm chứng và góp phần sẽ tập cho người ta biết tham dự. Tiệc Thánh hằng tuần tập cho người ta biết ghi nhớ. Trách nhiệm được chia sẻ tập cho người ta biết phục vụ.
Không cơ cấu nào bảo đảm được đời sống thuộc linh, nhưng các cơ cấu vun trồng nên những thói quen.
Hội Thánh đầu tiên đã “bền lòng giữ” không chỉ lời dạy của các sứ đồ mà còn sự thông công, lễ bẻ bánh và sự cầu nguyện (Công Vụ Các Sứ Đồ 2:42). Giáo lý và thực hành đi đôi với nhau.
Các hội thánh hiện đại có thể học hỏi từ Nee mà không cần sao chép mọi hình thức. Hãy tự hỏi: lối thờ phượng của bạn đang tập cho người ta trở thành người như thế nào?
Một Phong Trào Không Mang Danh Hệ Phái
Sự tăng trưởng của các hội chúng gắn liền với Nee đã tạo nên một nghịch lý. Các hội chúng ấy nảy sinh một phần từ sự phản kháng các nhãn hiệu hệ phái, nhưng sự tăng trưởng tất yếu khiến phong trào có những ranh giới, thói quen, người lãnh đạo, ấn phẩm và căn tính dễ nhận diện. Một sự tương giao được lập ra để chống lại tinh thần bè phái lại có thể bị chính người khác xem là một bè phái.
Nee hiểu hội thánh trong một thành là bao gồm mọi tín hữu chân thật tại địa phương ấy. Buổi nhóm cụ thể gắn với chức vụ của ông được định là đứng trên lập trường bao gộp ấy, chứ không tự xưng là toàn thể Thân Thể nhờ giáo lý trổi hơn. Về lý thuyết, sự phân biệt này rất rộng rãi: hội chúng địa phương không tạo nên Hội Thánh; Đấng Christ đã tạo nên Hội Thánh bằng cách kết hiệp các tín hữu với chính Ngài.
Phao-lô nói: “chúng ta hoặc người Giu-đa, hoặc người Gờ-réc, hoặc tôi mọi, hoặc tự chủ, đều đã chịu phép báp-têm chung một Thánh Linh để hiệp làm một thân; và chúng ta đều đã chịu uống chung một Thánh Linh nữa” (1 Cô-rinh-tô 12:13). Sự hiệp một trước hết là một sự thật thiên thượng, trước khi là một thành quả của tổ chức.
Khó khăn xuất hiện khi một nhóm tin rằng khuôn mẫu của mình đại diện cho sự thật ấy một cách trung tín nhất. Nếu nhóm ấy từ chối các danh xưng hệ phái, chỉ công nhận một lập trường hội chúng duy nhất cho một thành, và xem những hội chúng khác là đã đi lệch khỏi khuôn mẫu Tân Ước, thì tính bao gộp về hình thức của nó có thể sinh ra tính loại trừ trên thực tế. Phong trào của Nee đã vật lộn với căng thẳng này, và các thế hệ về sau đôi khi còn làm nó gay gắt hơn.
Bài học này vượt xa khỏi phạm vi Bầy Nhỏ. Mọi phong trào canh tân đều dễ trở thành chính điều mà nó từng chống đối. Một phong trào ra đời để khôi phục Kinh Thánh có thể phát triển những truyền thống vận hành như một Kinh Thánh bất thành văn. Một phong trào ra đời để khôi phục sự tự do thuộc linh có thể khoác lấy một nền văn hóa nội bộ cứng nhắc. Một phong trào ra đời để khước từ việc sùng bái danh nhân có thể bị tổ chức xoay quanh những cách giải thích của người sáng lập.
Chính nguyên tắc của Nee đem lại sự sửa sai: Đấng Christ là Đầu. Nếu Đấng Christ thật sự là Đầu, thì không một nhận thức nào về Hội Thánh cho một nhóm nào quyền sở hữu Thân Thể. Phao-lô cảnh báo các tín hữu đừng nói với một chi thể khác: “Ta chẳng cần đến mầy” (1 Cô-rinh-tô 12:21). Con mắt có thể thấy một điều có thật mà vẫn cần đến bàn tay.
Đồng thời, không nên gạt bỏ sự phản kháng của Nee đối với sự phân mảnh chỉ vì việc thực hiện nó còn bất toàn. Hội Thánh hiện đại thường xem sự chia rẽ là điều tất yếu, thậm chí là hữu ích. Các hệ phái có thể gìn giữ giáo lý, trách nhiệm giải trình, việc đào tạo, công cuộc truyền giáo và ký ức thể chế, nhưng cũng có thể khiến sự phân rẽ trở thành bình thường. Nee buộc các tín hữu phải tự hỏi liệu những nhãn hiệu giúp tổ chức chức vụ có âm thầm trở thành những căn tính sâu đậm hơn cả phép báp-têm vào trong Đấng Christ hay không.
Sự nhấn mạnh của ông về Bàn của Chúa khiến câu hỏi ấy trở nên cụ thể. Bàn Tiệc công bố rằng các tín hữu cùng chia sẻ một cái bánh vì họ thuộc về một Thân Thể. Phao-lô viết: “Vì chỉ có một cái bánh, chúng ta dầu nhiều, cũng chỉ một thân thể; bởi chưng chúng ta đều có phần chung trong một cái bánh” (1 Cô-rinh-tô 10:17). Cùng ăn chung với nhau mà lại khinh dể nhau là đi ngược lại chính dấu hiệu ấy.
Vì vậy, sự áp dụng mạnh mẽ nhất của giáo hội học của Nee có lẽ không nằm ở việc sao chép chính xác thể chế của ông cho bằng ở việc khôi phục nỗi day dứt của ông trước sự chia rẽ giữa vòng Cơ Đốc nhân. Liệu các tín hữu có thể giữ vững xác tín giáo lý mà không khinh miệt nhau? Liệu các hội thánh có thể hợp tác ở những nơi lương tâm cho phép? Liệu các nhà lãnh đạo có thể vui mừng trước bông trái trong những hội chúng mà họ không kiểm soát? Liệu một hội thánh địa phương có thể xem mình là người quản gia chăm sóc dân sự của Đấng Christ, thay vì là một đối thủ tranh giành thị phần tôn giáo?
Các hội chúng ban đầu của Nee cũng thể hiện một sự tự tin bản địa quan trọng trong lịch sử Cơ Đốc giáo toàn cầu. Các tín hữu người Hoa không chỉ là những người tiếp nhận thần học được sản sinh ở nơi khác. Họ đọc Kinh Thánh, tranh luận về thực hành hội thánh, viết lách, truyền giảng, tổ chức và sai phái những người làm công việc Chúa. Phong trào đã nhận được nhiều từ Cơ Đốc giáo phương Tây, nhưng ngày càng cất lên tiếng nói của riêng mình.
Sự phát triển ấy báo trước một sự dịch chuyển rộng lớn hơn của trọng tâm Cơ Đốc giáo. Đức tin sẽ tăng trưởng mạnh mẽ khắp châu Á, châu Phi và Mỹ La-tinh. Nee trở thành một ví dụ sớm về một giáo sư Cơ Đốc đến từ bên ngoài phương Tây mà các tác phẩm của ông rốt cuộc sẽ định hình độc giả trên toàn thế giới.
Phong trào không mang danh hệ phái ấy, một cách nghịch lý, đã trở thành một trong những phong trào Cơ Đốc người Hoa dễ nhận diện nhất của thế kỷ hai mươi. Lịch sử của nó vừa mời gọi lòng biết ơn vừa mời gọi sự thận trọng: biết ơn vì nó kiên quyết đề cao vai trò Đầu của Đấng Christ và sự hiệp một của các tín hữu; thận trọng để đừng tưởng rằng bất kỳ cơ cấu nào có thể bảo đảm những thực tại ấy.