Chương 1 · 13 phút đọc · 17 phút nghe
Sự Ra Đời Và Dòng Dõi
Đạo quân của Hội Thánh chiến đấu khắp thế giới chưa bao giờ được một vị tướng tài giỏi hơn John Wesley chỉ huy. Bản năng nhà binh mạnh mẽ trong từng thớ của trí óc sắc bén và thân thể rắn rỏi của ông, và thiên tài tổ chức của ông có lẽ đã góp phần giữ cho đoàn quân của phong trào Giám Lý luôn hăng hái trong đội ngũ hành quân suốt một trăm năm mươi năm qua nhiều hơn bất cứ giáo điều nào ông đã dày công truyền dạy. Hơn nữa, ông có ân tứ hùng biện đầy sức thu hút, kéo người ta theo mình như đám đông từng theo Peter Ẩn Sĩ, và khiến người ta phải dâng mình như những lời dạy của Ignatius Loyola. Ông là một người lãnh đạo bẩm sinh, đi thẳng vào vấn đề và đạt được điều mình muốn nhờ sức mạnh của phẩm chất vượt trội nơi bản thân. Ông biến em trai mình là Charles thành một phụ tá rất đắc lực — người mà, nếu không có John, có lẽ đã sống một đời bình lặng, sùng đạo, làm một mục sư giáo xứ chuyên cần, đứng đắn, lại thêm chút học vấn uyên bác như cha mình trước kia. Những người như John không phải thế hệ nào cũng sinh ra, và khi họ xuất hiện, họ thường là kết quả của một dòng tộc đã từng bộc lộ tài năng ở những trường hợp riêng lẻ, nhưng chưa bao giờ dồn hết sức mạnh của mình vào một hậu duệ duy nhất.
Trong lịch sử của một dòng tộc như thế, chắc chắn sẽ có những dấu hiệu báo trước về vị tiên tri, thầy tế lễ hay nhà tiên kiến sắp đến, và vì vậy cuộc đời của tổ tiên người ấy đầy sức hấp dẫn sâu xa. Con trai thường tái hiện rõ nét những đặc điểm của mẹ mình, nên chính nơi con người Susanna Wesley mà chúng ta cần tìm những mạch nguồn ẩn giấu của nghị lực vô biên và tầm trí tuệ rộng lớn đã khiến con trai bà nổi bật đến thế, như một người xuất chúng giữa những người đồng thời. Nếu không có ông, có lẽ ký ức về bà đã bị lãng quên, vì theo những gì người ngoài thấy, bà chỉ là người vợ chật vật của một mục sư nghèo miền quê, với một “đầy gùi” con cái như người ta vẫn nói, đồng lương ít ỏi và một kho lòng tự trọng chính đáng không gì khuất phục nổi. Bà là người con thứ hai mươi lăm và là con út của cha mình, Tiến sĩ Samuel Annesley, với người vợ thứ hai, và sinh tại Spital Yard ngày 20 tháng 1 năm 1669. Cả bên nội lẫn bên ngoại, bà đều xuất thân từ dòng dõi quý tộc. Ông ngoại bà, John White, sinh tại Higlan ở Pembrokeshire, cũng như bao người xứ Wales khác, tốt nghiệp trường Jesus College, Oxford; sau đó ông học tại Middle Temple và trở thành một thành viên hội đồng quản trị (bencher) của học viện luật này. Có lẽ ông là một luật gia vững vàng và thành đạt, vì chúng ta thấy ông có khá đông thân chủ Thanh giáo, và năm 1640 được bầu làm nghị sĩ đại diện cho Southwark. Tại Hạ viện, ông được biết đến là một thành viên năng nổ, sôi nổi của phe chống lại nhà vua, vua Charles I, và dường như ông đã góp phần khá lớn vào những diễn biến dẫn đến cái chết của vị quân vương bạc mệnh ấy. Ông hoàn toàn không im lặng hay thụ động khi chế độ Giám mục được đem ra bàn luận, và hẳn ông rất muốn thấy các chức chấp sự, mục sư và giám mục bị bãi bỏ. Ông là chủ tịch Ủy ban Tôn giáo, và với cương vị đó phải xem xét trường hợp của một trăm giáo sĩ sống đời tai tiếng. Ông đã công bố những trường hợp này trong một cuốn sách khổ quarto dày năm mươi bảy trang, mà một bản, với nhan đề “Một Trăm Linh Mục Tai Tiếng Và Độc Hại Đầu Tiên” (The First Century of Scandalous and Malignant Priests), hiện vẫn có thể xem tại Bảo tàng Anh. Hơn nữa, ông White còn là thành viên của Hội nghị các Nhà Thần học Westminster; và giữa những xáo động, bất an của thời cuộc, lòng nhiệt thành bẩm sinh cùng nhiệt huyết bè phái, ông đã kiệt sức ở tuổi năm mươi bốn, một tuổi còn tương đối sớm, và được an táng khá long trọng tại nhà thờ Temple ngày 29 tháng 1 năm 1644. Trên mộ ông có đặt một tấm bia cẩm thạch khắc dòng chữ: — Nơi đây yên nghỉ một Giăng (John), là đuốc đã thắp và sáng, Danh, đời, việc làm thảy đều trong trắng (White).
Hẳn chính là người ông cố bên ngoại này mà nhiều năm sau Charles Wesley đã ám chỉ, khi con gái ông là Sally không chịu tin rằng các vua trị vì bởi quyền thiêng liêng; và trong cơn giận trước sự ương ngạnh của cô, ông đã thốt lên: “Tôi xin thề, dòng máu nổi loạn của mấy vị tổ tiên đang chảy trong huyết quản nó!”
Bản thân Tiến sĩ Annesley cũng thuộc dòng dõi quý tộc, và trông ông hoàn toàn đúng như vậy. Cha ông và vị Bá tước Anglesey thời ấy là anh em họ đời thứ nhất, vì cha của hai người là anh em ruột. Samuel Annesley là con một, và được đặt cái tên thánh đã truyền lại cho rất nhiều con cháu ông, theo lời xin của một người bà thánh thiện đã được gọi về yên nghỉ trước khi ông chào đời. Ông sinh năm 1620 tại Haseley ở Warwickshire, và thừa hưởng một gia sản khá lớn. Ông chẳng may mồ côi cha khi mới bốn tuổi, và được mẹ nuôi dạy — một người phụ nữ dường như hết sức sùng đạo. Cần nhớ rằng tôn giáo là vấn đề nóng bỏng nhất của thời ấy, và Thanh giáo đang ở thời cực thịnh; dù vậy, ở phe bên kia, tức là phe mà ngày nay chúng ta gọi là phái Thượng Giáo Hội (High Church), cũng có nhiều người tin kính và gương mẫu. Chàng trai Annesley vào học trường Queen’s College, Oxford, năm mười lăm tuổi, học hành xuất sắc, và đúng hạn nhận bằng Thạc sĩ (M.A.). Khi ông hai mươi bốn tuổi và đã quyết định chọn chức vụ trong Hội Thánh làm nghề nghiệp của mình, thì vận nước đã lâm vào khủng hoảng. Vua Charles I đã tuyên chiến với Nghị viện, và hoàng hậu của ông đã rời Dover xuống tàu mang theo các bảo vật vương miện, mong bán chúng đi để mua quân nhu cho người chồng mà bà hết lòng gắn bó. Phe Bảo Hoàng rút khỏi ghế của mình tại Hạ viện, nên các thành viên còn lại liền đoàn kết chặt chẽ hơn, tuyển mộ dân quân, và bổ nhiệm Bá tước Warwick làm Đô đốc Hạm đội. Chính ông là người, vì có lòng quý mến chàng trai đồng hương cùng hạt, và nhận được giấy chứng nhận việc phong chức của chàng có bảy giáo sĩ ký tên, đã xin cho chàng văn bằng Tiến sĩ Luật (LL.D.) và bổ nhiệm chàng làm tuyên úy trên một chiến hạm tên là Globe. Tuy nhiên, chức vụ này không hợp với Samuel Annesley, và chẳng bao lâu chúng ta thấy ông rời bỏ nó và nhận chức vụ mục sư giáo xứ Cliffe ở Kent, trị giá khoảng bốn trăm bảng mỗi năm. Chức vụ coi sóc này bị bỏ trống do vị mục sư tiền nhiệm bị tước chức vì đời sống vô luân, nên việc ông được bổ nhiệm có lẽ đánh dấu sự quen biết của ông với John White, người mà sau này ông cưới con gái. Nhưng trước khi đến định cư ở Cliffe, ông đã cưới một người vợ trẻ, người đã sinh cho ông một con trai, được đặt tên là Samuel theo tên cha. Bà qua đời và được an táng trong gian cung thánh của nhà thờ nơi chồng bà phục vụ, còn cậu con trai nhỏ chỉ sống thêm sau mẹ bốn năm, và được an táng tại đó năm 1653. Khi mới đến Cliffe, Tiến sĩ Annesley bị chống đối dữ dội, vì dân chúng cũng một giuộc với vị mục sư tiền nhiệm, và họ đón vị mục sư mới bằng xiên nướng thịt, chĩa ba và đá. Chẳng hề nao núng trước điều đó, ông cam đoan với họ rằng ông là người cuối cùng có thể bị dọa cho bỏ chỗ của mình, và ông sẽ ở lại Cliffe cho đến khi nhờ ông mà họ được chuẩn bị để đón nhận chức vụ của một người nào đó tốt hơn. Ông đã giữ đúng lời, và vui mừng thấy họ tiến bộ rất nhiều trước khi ông được gọi đi nơi khác.
Năm 1648, một ngày kiêng ăn trọng thể toàn quốc được công bố, và Tiến sĩ Annesley được mời đến giảng một bài giảng trước Hạ viện. Bài giảng ấy đem lại cho ông nhiều sự ưu ái và được in ra theo lệnh: trong đó có một đoạn rất hợp ý Nghị viện với tâm trạng lúc bấy giờ, nhưng lại khiến phe Bảo Hoàng hết sức phật lòng, vì họ có lý khi coi đó là lời bóng gió nhắm vào nhà vua, lúc ấy đang bị giam tại lâu đài Carisbrooke. Theo lời kể của chính vị mục sư trẻ, hiện vẫn còn lưu tại Văn khố Nhà nước (State Paper Office), khi nhà vua bị xử tử vào năm sau, ông đã công khai bày tỏ niềm xác tín rằng đó là một “vụ giết người ghê tởm”, đã lên án Cromwell là “kẻ đạo đức giả trắng trợn nhất từng quấy nhiễu Hội Thánh của Đấng Christ”, và đã nói những điều bất kính khác về giới cầm quyền; những lời ấy bị truyền lại, khiến ông phải rời Cliffe, hoặc có thể đã bị đuổi khỏi đó, trước sự tiếc nuối và đau buồn lớn lao của giáo dân trong giáo xứ, là những người đã học biết yêu mến và tin cậy ông.
Năm 1652, cư dân giáo xứ St. John the Evangelist, phố Friday Street, khu Cheapside, đồng lòng chọn ông làm mục sư của họ; và dù ông nói đó là giáo xứ nhỏ nhất London, rõ ràng ông đã ở lại đó sáu hay bảy năm. Hẳn ông đã cưới cô White khi vừa đến định cư ở thủ đô. Việc ông lẽ ra rất muốn đi nơi khác là điều có thể đoán được, qua lời ông khai rằng Cromwell đã hai lần từ chối tiến cử ông vào một chức vụ mục sư giáo xứ trị giá bốn trăm bảng mỗi năm, dù ông là người được vị bảo trợ đề cử. Tuy vậy, tháng 7 năm 1657, Quan Bảo Hộ đã giao cho Annesley buổi giảng tối ngày của Chúa tại nhà thờ St. Paul, đem lại cho ông một trăm hai mươi bảng mỗi năm; và mười hai tháng sau, nhờ sự ưu ái của Richard Cromwell, ông được làm mục sư quản nhiệm nhà thờ St. Giles, Cripplegate, trái với ý muốn của một số cư dân ở đó, là những người vào thời Trung Hưng đã thỉnh cầu vua Charles II cách chức ông. Tuy nhiên, vị quân vương ấy lại xác nhận ông tiếp tục giữ chức vụ — có lẽ vì vua không muốn thực hiện những thay đổi quá nhanh hay quá sâu rộng.
Tiến sĩ Annesley từng là một nhân vật nổi bật trong hàng các nhà thần học Thanh giáo, dù ông có tán thành việc xử tử “vị vua tử đạo” hay không, vì ông là một trong những ủy viên được Đạo luật của Nghị viện bổ nhiệm để thẩm định và chấp thuận các mục sư Phúc Âm theo thể thức Trưởng Lão. Hẳn ông muốn giữ được chức vụ mục sư giáo xứ của mình và được nhà vua ưu ái, vì bản năng thừa hưởng từ tổ tiên có lẽ khiến ông nghiêng về phe Bảo Hoàng hơn là phái Đầu Tròn. Nhưng khi đã là vấn đề lương tâm, ông kiên định với nguyên tắc của mình, và năm 1662, khi Đạo luật Thống nhất được thông qua, ông từ chối ký nhận, và cũng như Howe và Baxter cùng hai nghìn giáo sĩ tốt nhất và nổi bật nhất thời ấy, ông bị trục xuất vào ngày lễ Thánh Bartholomew. Bá tước Anglesey đã hết sức thuyết phục người bà con của mình tuân phục, và hứa cho ông thăng tiến; nhưng không thể nào lay chuyển được ông, và ông thường giảng cách riêng tư, dù phải mười năm sau, khi bản Tuyên ngôn Khoan dung được ban hành, ông mới có thể an toàn xin giấy phép cho nhà nhóm ở Little St. Helen’s, nơi ông phục vụ một hội chúng đông đảo và yêu mến ông cho đến khi qua đời. Ông là một người đẹp trai khác thường, cao lớn, uy nghi, và có thể chất rất cường tráng, và nhiều người con của ông giống ông về vẻ đẹp ngoại hình. Khi so sánh chân dung của ông với diện mạo của những con cháu còn sống, người ta thấy cái mũi khoằm, môi trên ngắn, mái tóc nâu gợn sóng và đôi mắt tinh tường, bền bỉ đặc biệt của ông đã được truyền lại khá nhiều cho con cháu. Tuy nhiên, ít người trong số họ cao lớn, dù đa số đều khỏe mạnh và dẻo dai.
Ông hết lòng yêu thương vợ, và gia đình họ cứ mỗi năm lại thêm người, thậm chí còn thường xuyên hơn thế. Có hai cậu con trai, Samuel, người qua đời ở Ấn Độ, và Benjamin, người thi hành di chúc của cha, nhưng phần lớn các con là gái. Judith là một phụ nữ rất xinh đẹp và có ý chí mạnh mẽ, chân dung của bà do Sir Peter Lely vẽ; Anne vừa dí dỏm vừa xinh đẹp, và kết hôn với một người giàu có; Elizabeth, người kết hôn với Dunton, ông chủ hiệu sách lập dị, thì rất xinh xắn, hiền hậu, và có lẽ gần đến mức hoàn hảo như bất cứ người phàm nào có thể đạt tới. Ngoài ra còn có một người tên Sarah và ba người khác nữa, mà tất cả những gì chúng ta biết về họ là họ đã lớn lên thành thiếu nữ và lập gia đình. Susanna mảnh mai và rất xinh đẹp, và giữ được nhan sắc cùng vóc dáng cân đối cho đến tuổi già, dù bà là mẹ của mười chín người con.
Có một giai thoại nổi tiếng về Mục sư Thomas Manton: sau khi làm lễ đặt tên thánh cho Susanna, ông được một người bạn hỏi Tiến sĩ Annesley có bao nhiêu chồi ô-li-ve; ông đáp rằng hoặc là hai tá, hoặc là một phần tư trăm. Tuy nhiên, có lẽ trong số đông đảo ấy, một vài người đã chết từ khi còn thơ ấu. Dù vậy, cái gùi quả thật đã rất đầy, nhưng vì cha mẹ hoàn toàn không nghèo, nên tất cả những người con còn sống đều được chăm sóc chu đáo và được giáo dục vững vàng.