
Nên bắt đầu đọc từ đâu
Bài giảng của John Calvin (2)
Chịu Bắt Bớ Vì Đấng Christ
Giảng cho một Hội Thánh đang bị bắt bớ: Calvin lập luận rằng không ai có thể nhẫn nại chịu khổ vì Phúc Âm nếu trước hết không chắc chắn về chính nghĩa của mình, rồi kêu gọi các tín hữu ra “ngoài trại quân” và mang lấy sự sỉ nhục của Đấng Christ — mắt chăm nhìn vào sự sống lại, là nơi chứa đựng tất cả niềm vui và sự đắc thắng của họ.Cả Kinh Thánh Đều Là Bởi Đức Chúa Trời Soi Dẫn
Kinh Thánh là thanh gươm thuộc linh của chúng ta, và Calvin không để chúng ta “chọn lựa, lựa lọc” Kinh Thánh cho vừa ý thích mình. Vì Đức Chúa Trời phán trong Kinh Thánh, nên Kinh Thánh cai trị trên mọi truyền thống của loài người; vì Kinh Thánh có ích, nên Kinh Thánh dạy dỗ, bẻ trách, sửa trị và dạy người, cải hóa đời sống chúng ta thay vì làm cho chúng ta “hùng biện và tinh tế.”Tiểu sử
- 1509
- 1535
- 1541
- 1564
John Calvin sinh ngày 10 tháng 7 năm 1509 tại Noyon, một thị trấn có nhà thờ chính tòa thuộc tỉnh Picardy của nước Pháp. Cha ông, Gérard Cauvin, là một viên chức pháp lý phục vụ vị giám mục địa phương — một người đầy tham vọng, từng định cho cậu con trai thứ hai tài năng của mình đi tu làm linh mục, rồi về sau, khi tham vọng đổi hướng, lại muốn con theo nghề luật vốn sinh lợi hơn. Cả hai kế hoạch ấy đều không tính đến Đức Chúa Trời, Đấng sẽ chọn lấy người Pháp chỉn chu, kín đáo và mê sách này, đặt ông vào ngay trung tâm của cuộc Cải Chánh — không phải với tư cách một người châm ngòi lửa, nhưng là người thầy kiên nhẫn của phong trào, người hơn ai hết đã đem lại cho phong trào ấy một nền tảng tư tưởng. Mọi điều Calvin trở thành đều được gom lại trong khẩu hiệu ông nhận làm của riêng mình và khắc trên con dấu: một bàn tay đang dâng lên một trái tim rực lửa.
Lạy Chúa, con dâng lòng con cho Ngài, cách mau mắn và thành thật.
— John Calvin, khẩu hiệu riêng của ông
Một học giả bị đổi hướng
Được gửi lên Paris khi mới chừng mười bốn tuổi, Calvin lần lượt học qua Collège de la Marche và Collège de Montaigu khắc khổ, rồi nhận bằng thạc sĩ khi vẫn còn ở tuổi thiếu niên. Theo mọi lời kể, ông là một sinh viên đáng nể — kỷ luật đến mức nghiêm khắc, nhanh trí, và đã sớm được các thầy để mắt tới. Khi cha ông bất hòa với ban kinh sĩ nhà thờ chính tòa ở Noyon, ông đột ngột chuyển con mình từ thần học sang luật, và Calvin đến học tại Orléans rồi Bourges dưới sự dạy dỗ của những luật gia giỏi nhất nước Pháp. Tại đó ông cũng thấm đẫm nền học thuật nhân văn mới, tự học tiếng Hy Lạp và tiếng Hê-bơ-rơ, đọc các tác phẩm cổ điển và các Giáo phụ bằng chính ngôn ngữ của họ. Cuốn sách đầu tiên của ông hoàn toàn không phải là một tác phẩm tôn giáo, mà là một bản chú giải học thuật về triết gia La Mã Seneca. Dường như ông đã được định sẵn cho cuộc đời yên tĩnh của một văn nhân thời Phục Hưng.
Nhưng nước Pháp đầu thập niên 1530 là một nơi nguy hiểm cho những ai tự do suy nghĩ về Đức Chúa Trời. Những tư tưởng Tin Lành từ nước Đức đang thấm qua biên giới, và Calvin, khi qua lại trong những nhóm người khao khát cải cách ở Paris, thấy mặt đất dưới chân mình đang chuyển động. Ông chưa bao giờ viết dài dòng về cơn khủng hoảng của chính linh hồn mình — ông quá khiêm nhường để làm vậy — nhưng ở một nơi duy nhất ông để tấm màn hé lên, là lời tựa cho bộ chú giải sách Thi Thiên, ông đã thuật lại điều xảy ra chỉ trong một câu văn khó quên.
Bởi một sự cải đạo bất ngờ, Đức Chúa Trời đã khuất phục và đưa tâm trí tôi vào một trạng thái dễ dạy, là tâm trí vốn cứng cỏi trong những điều ấy hơn mức người ta có thể chờ đợi nơi một người ở độ tuổi còn trẻ như tôi.
— John Calvin, lời tựa bộ Chú giải sách Thi Thiên
Ông hầu như không kể gì cho chúng ta về hoàn cảnh — không ngày tháng, không nơi chốn, không khải tượng. Ông chỉ cho biết ai đã làm điều đó. Đức Chúa Trời đã khuất phục ông. Nhà học giả kiêu hãnh, tự chủ ấy đã bị chế ngự, và một khi đã bị chế ngự, ông không thể quay lại nữa. Khi cuộc bắt bớ những người theo Tin Lành ở Pháp ngày càng gắt gao, Calvin bỏ trốn, mang những tên giả đi từ thành này sang thành khác, và năm 1535 dừng chân một thời gian tại Basel. Ở đó, khi mới chừng hai mươi lăm, hai mươi sáu tuổi, ông viết ấn bản đầu tiên của cuốn sách sẽ chiếm trọn phần đời còn lại của mình: Nguyên Lý Cơ Đốc Giáo (Institutes of the Christian Religion), một bản trình bày rõ ràng và mạch lạc về đức tin Tin Lành, một phần được dâng lên như lời biện hộ cho những anh em đồng đức tin đang bị săn đuổi trước mặt vua nước Pháp. Thoạt đầu nó chỉ là một cuốn cẩm nang mỏng. Trong hai mươi ba năm sau đó, ông sửa chữa và mở rộng nó hết lần này đến lần khác, cho đến khi, trong ấn bản hoàn chỉnh năm 1559, nó đã trở thành bản trình bày đầy đủ và có ảnh hưởng nhất về thần học Cải Chánh từng được viết ra.
Bị giữ lại cho Geneva
Calvin muốn một cuộc đời học giả — một bàn viết, những cuốn sách của mình, và sự yên tĩnh. Đức Chúa Trời lại muốn ông ở Geneva. Vào mùa hè năm 1536, khi chỉ định nghỉ lại thành phố một đêm duy nhất trên đường đến Strasbourg, ông đã bị nhận ra. Nhà cải chánh nóng nảy Guillaume Farel, người đã giằng Geneva ra khỏi La Mã nhưng không có những ân tứ để xây dựng điều phải thay thế vào đó, đã đến quán trọ và nài xin Calvin ở lại giúp sức. Calvin từ chối; ông viện cớ việc học, tính khí của mình, và nhu cầu được bình yên. Rồi Farel, trong một khoảnh khắc Calvin không bao giờ quên, trở thành nhà tiên tri và lớn tiếng tuyên bố rằng Đức Chúa Trời sẽ rủa sả việc học hành và sự yên tĩnh của Calvin nếu ông chạy trốn công việc mà rõ ràng ông đã được kêu gọi. Calvin hoàn toàn gục ngã trước lời ấy. Ông nhận những lời đáng sợ đó như chính tiếng của Đức Chúa Trời, và ông ở lại.
Lúc đầu mọi việc diễn ra không suôn sẻ. Calvin và Farel thúc đẩy những cải cách và một kỷ luật mà thành phố chưa sẵn sàng gánh chịu, và năm 1538 các quan tòa đã trục xuất cả hai. Với Calvin, cuộc lưu đày ấy giống một sự giải thoát hơn là một thất bại — ông có thể trở về với sách vở. Ông đến Strasbourg và trải qua có lẽ là ba năm hạnh phúc nhất đời mình, chăn bầy một hội chúng người Pháp tị nạn dưới sự che chở của nhà cải chánh hiền hòa Martin Bucer, giảng dạy, và học cách một Hội Thánh thực sự phải được điều hành ra sao. Cũng chính tại đó ông lập gia đình. Tháng 8 năm 1540, ông cưới Idelette de Bure, góa phụ của một người Anabaptist đã cải đạo, một người phụ nữ có sức mạnh thầm lặng, mang theo hai đứa con vào cuộc hôn nhân và trở thành, theo chính lời Calvin, người trợ giúp trung tín trong chức vụ của ông.
Rồi Geneva, rơi vào hỗn loạn khi không có ông, đã gọi ông trở lại. Mọi thứ trong Calvin đều chùn bước — ông viết rằng thà chết trăm lần còn hơn phải vác lại thập tự giá ấy. Thế nhưng, khi cân nhắc tiếng gọi rõ ràng của Đức Chúa Trời với khát khao bình yên của riêng mình, ông đã đầu phục. Trái tim trong bàn tay mở ra không phải là một khẩu hiệu; đó là hành động khó khăn nhất trong đời ông.
Mục sư của Geneva
Calvin chưa bao giờ nắm giữ chức vụ chính trị nào ở Geneva và mãi đến gần cuối đời mới trở thành công dân của thành phố. Ông đơn giản là một mục sư và một người thầy, và thẩm quyền của ông là thẩm quyền của tòa giảng và của Lời Chúa. Ông giảng không ngừng — thường là hằng ngày, đi thẳng qua từng sách trong Kinh Thánh, từng câu một — lại còn giảng dạy, viết chú giải cho gần như toàn bộ Kinh Thánh, và duy trì một khối thư từ đồ sộ, đến tận những tín hữu Tin Lành bị bắt bớ khắp châu Âu. Ông dốc sức tổ chức Hội Thánh theo những gì ông tìm thấy trong Tân Ước: mục sư để giảng đạo, giáo sư để dạy dỗ, trưởng lão để coi sóc, và chấp sự để chăm lo cho người nghèo cùng dòng người tị nạn đang đổ về thành phố. Năm 1559, ông hoàn tất công trình bằng việc thành lập Học viện Geneva, một trường học kiêm chủng viện đã sai những nhà giảng đạo được đào tạo trở về Pháp, Scotland, Hà Lan và xa hơn nữa, đến nỗi thành phố nhỏ bé ấy trở thành, theo lời John Knox, ngôi trường hoàn hảo nhất của Đấng Christ kể từ thời các sứ đồ.
Những năm tháng ông ở đó chẳng hề êm ả. Ông phải đấu tranh gay gắt với những gia tộc quyền thế ở Geneva vốn bất bình với kỷ luật của Hội Thánh, và trong một thời gian dài ông dường như là bên thua cuộc. Rồi năm 1553 xảy ra sự kiện đã phủ bóng lên tên tuổi ông từ đó đến nay: việc bắt giữ, xét xử và thiêu sống Michael Servetus, người đã chối bỏ giáo lý Ba Ngôi và chế nhạo Calvin suốt nhiều năm. Calvin tìm cách để ông ta bị kết án và đã đồng ý với án tử — một phán quyết mà gần như mọi nhà cầm quyền trong thời đại khắc nghiệt ấy đều chia sẻ, cả Công giáo lẫn Tin Lành, nhưng là một điều đau lòng khi đặt cạnh Phúc Âm của ân điển mà Calvin đã rao giảng. Che giấu điều đó chẳng giúp gì cho ông. Cùng một con người đã viết thật cảm động về sự dịu dàng của Đức Chúa Trời lại có thể cứng rắn, và ông biết điều đó.
Sự cầu nguyện, việc thực hành chính yếu của đức tin
Dù gánh nặng giáo lý và việc quản trị mà ông mang lớn đến đâu, nhịp đập trung tâm trong đời sống đức tin của Calvin vẫn là sự tương giao với Đức Chúa Trời trong sự cầu nguyện. Trong chương dài nhất của bộ Nguyên Lý Cơ Đốc Giáo, ông dạy rằng sự cầu nguyện chính là việc thực hành chính yếu của đức tin, là phương tiện hằng ngày nhờ đó các tín hữu đào lên những kho báu mà Đức Chúa Trời đã hứa ban trong Phúc Âm. Với ông, đó không phải là lý thuyết. Ông kết thúc mỗi bài giảng về Cựu Ước bằng một lời cầu nguyện ngắn, ứng khẩu, được người nghe ghi chép lại ngay khi ông nói — hàng chục lời cầu nguyện như thế vẫn còn lưu lại, và chúng phơi bày trọn vẹn lòng tin kính riêng tư của một con người của công chúng.
Lạy Đức Chúa Trời Toàn Năng, xin ban cho chúng con, vì Ngài vui lòng hằng ngày khuyên giục chúng con ăn năn, và chẳng thình lình thi hành sự phán xét Ngài trên chúng con, thì chúng con cũng chẳng lạm dụng sự nhịn nhục này của Ngài.
— John Calvin, một lời cầu nguyện kết thúc trong loạt bài giảng về các Tiểu Tiên Tri
Gia đình ông đã nếm trải đau buồn. Người con trai duy nhất mà Idelette sinh cho ông, Jacques, chào đời đầu năm 1542 và chỉ sống được vài ngày; ngoài ra không có đứa con nào khác sống sót. Rồi tháng 3 năm 1549, chính Idelette cũng qua đời sau một thời gian dài suy yếu. Calvin, người luôn kiềm giữ cảm xúc mình thật chặt, đã để một dòng nỗi buồn lọt vào lá thư gửi một người bạn, và chính vì sự dè dặt ấy mà nó càng thêm cảm động.
Dù cái chết của vợ tôi đã khiến tôi đau đớn vô cùng, tôi vẫn cố hết sức chế ngự nỗi buồn của mình.
— John Calvin, thư gửi Pierre Viret, năm 1549
Lạy Chúa, cho đến chừng nào
Thân thể Calvin chưa bao giờ mạnh khỏe, và nhịp làm việc khắc nghiệt đã sớm làm nó suy sụp. Trong nhiều năm ông bị hành hạ bởi chứng đau nửa đầu, những cơn sốt, bệnh gút, sỏi thận, và một căn bệnh phổi cuối cùng đã làm vỡ một mạch máu khi ông gắng sức giảng đạo. Ông giảng bài cuối cùng vào tháng 2 năm 1564. Vào tháng 4, ông mời các mục sư của Geneva đến bên giường bệnh và từ biệt họ bằng sự thẳng thắn không giấu giếm điều gì — nhắc họ rằng lúc ông mới đến mọi thứ còn ít ỏi biết bao, cuộc đấu tranh đã cay đắng biết bao, và xin họ tha thứ cho mọi sự gay gắt mà cơn bệnh đã khiến ông bộc lộ.
Ông qua đời ngày 27 tháng 5 năm 1564, khi chưa đầy năm mươi lăm tuổi, kiệt sức hoàn toàn trong sự phục vụ mà ông chưa bao giờ mong muốn và cũng chưa bao giờ từ bỏ. Theo chính ý nguyện của ông, ông được chôn trong một ngôi mộ không bia, để không một đền thờ nào có thể mọc lên quanh hài cốt mình; cho đến ngày nay không ai biết chính xác nơi ấy. Ông đã cố ý tiêu hao chính mình trong âm thầm, chỉ mong Đức Chúa Trời được tôn vinh còn bản thân thì bị lãng quên. Những lời cuối cùng mà các bạn đồng hành ghi lại từ ông không phải là lời của ông, mà là tiếng kêu khao khát xa xưa của tác giả Thi Thiên — Lạy Chúa, cho đến chừng nào — lời cầu nguyện của một tấm lòng mà, vào phút cuối cùng, chẳng còn gì để dâng ngoài chính nó, cách mau mắn và thành thật, vào tay Đức Chúa Trời.
Hỏi và đáp
John Calvin sinh ra ở đâu, vào lúc nào, và được nuôi dưỡng trong hoàn cảnh ra sao?
Calvin sinh ngày 10 tháng 7 năm 1509 tại Noyon, một thị trấn có nhà thờ chính tòa thuộc tỉnh Picardy của nước Pháp. Cha ông, Gérard Cauvin, là một viên chức pháp lý phục vụ vị giám mục địa phương, một người đầy tham vọng, thoạt đầu định cho cậu con trai thứ hai tài năng của mình làm linh mục, rồi về sau, khi vận may của chính ông thay đổi, lại muốn con theo nghề luật vốn sinh lợi hơn. Calvin lớn lên là một cậu bé chỉn chu, kín đáo và mê sách, và những nét tính cách ấy sẽ in dấu lên mọi điều ông trở thành về sau.
Calvin đã được đào tạo cho nghề gì trước khi trở thành nhà cải chánh?
Được gửi lên Paris khi mới chừng mười bốn tuổi, ông lần lượt học qua Collège de la Marche và Collège de Montaigu khắc khổ, rồi nhận bằng thạc sĩ khi vẫn còn ở tuổi thiếu niên. Khi cha ông bất hòa với ban kinh sĩ nhà thờ chính tòa ở Noyon, ông chuyển con mình từ thần học sang luật, và Calvin học tại Orléans và Bourges dưới sự dạy dỗ của những luật gia giỏi nhất nước Pháp. Ông cũng thấm đẫm nền học thuật nhân văn mới, tự học tiếng Hy Lạp và tiếng Hê-bơ-rơ; cuốn sách đầu tiên ông xuất bản hoàn toàn không mang tính tôn giáo, mà là một bản chú giải học thuật về nhà văn La Mã Seneca.
Calvin muốn nói gì khi nhắc đến “sự cải đạo bất ngờ” của mình?
Khi những tư tưởng Tin Lành từ nước Đức thấm qua biên giới vào đầu thập niên 1530, Calvin, lúc ấy qua lại trong những nhóm người khao khát cải cách ở Paris, thấy mặt đất dưới chân mình đang chuyển động. Ông nói rất ít về cơn khủng hoảng của chính linh hồn mình, nhưng trong lời tựa bộ chú giải sách Thi Thiên, ông thuật lại điều ấy chỉ trong một câu: rằng Đức Chúa Trời, bởi một sự cải đạo bất ngờ, đã khuất phục và đưa tâm trí ông vào một trạng thái dễ dạy, là tâm trí vốn cứng cỏi hơn mức người ta có thể chờ đợi nơi một người còn trẻ như vậy. Ông không nêu ngày tháng, không nơi chốn, không khải tượng — chỉ nói rằng Đức Chúa Trời đã chế ngự ông, và một khi đã bị chế ngự, ông không thể quay lại nữa.
Vì sao Calvin rời nước Pháp, và ông đã viết bộ Nguyên Lý Cơ Đốc Giáo như thế nào?
Khi cuộc bắt bớ những người theo Tin Lành ở Pháp ngày càng gắt gao, Calvin bỏ trốn, mang những tên giả đi từ thành này sang thành khác, và đến năm 1535 thì dừng chân một thời gian tại Basel. Ở đó, khi mới chừng hai mươi lăm, hai mươi sáu tuổi, ông viết ấn bản đầu tiên của bộ Nguyên Lý Cơ Đốc Giáo, xuất bản năm 1536 — một bản trình bày rõ ràng, mạch lạc về đức tin Tin Lành, một phần được dâng lên như lời biện hộ cho những anh em đồng đức tin đang bị săn đuổi trước mặt vua nước Pháp. Thoạt đầu nó chỉ là một cuốn cẩm nang mỏng, nhưng trong hai mươi ba năm sau đó ông liên tục sửa chữa và mở rộng nó, cho đến khi, trong ấn bản hoàn chỉnh năm 1559, nó đã trở thành bản trình bày đầy đủ nhất về thần học Cải Chánh từng được viết ra.
Calvin đã đến Geneva như thế nào, và lúc đầu chuyện gì đã xảy ra?
Vào mùa hè năm 1536, khi chỉ định nghỉ lại Geneva một đêm duy nhất trên đường đến Strasbourg, ông đã bị nhận ra. Guillaume Farel, nhà cải chánh nóng nảy đã giằng thành phố ra khỏi La Mã nhưng thiếu những ân tứ để xây dựng điều phải thay thế vào đó, đã nài xin Calvin ở lại; khi Calvin viện cớ việc học và nhu cầu được yên tĩnh, Farel lớn tiếng tuyên bố rằng Đức Chúa Trời sẽ rủa sả việc học ấy nếu ông chạy trốn công việc mà rõ ràng ông đã được kêu gọi, và Calvin, hoàn toàn gục ngã, đã ở lại. Lúc đầu mọi việc diễn ra không suôn sẻ: ông và Farel thúc đẩy những cải cách mà thành phố chưa sẵn sàng gánh chịu, và năm 1538 các quan tòa đã trục xuất cả hai.
Calvin đã làm gì trong những năm ở Strasbourg?
Với Calvin, cuộc trục xuất giống một sự giải thoát hơn là một thất bại — ông có thể trở về với sách vở. Ông đến Strasbourg và trải qua có lẽ là ba năm hạnh phúc nhất đời mình, chăn bầy một hội chúng người Pháp tị nạn dưới sự che chở của nhà cải chánh hiền hòa Martin Bucer, giảng dạy, và học cách một Hội Thánh thực sự phải được điều hành ra sao. Cũng chính tại đó, vào tháng 8 năm 1540, ông cưới Idelette de Bure, góa phụ của một người Anabaptist đã cải đạo, một người phụ nữ có sức mạnh thầm lặng, người đã trở thành, theo chính lời ông, người trợ giúp trung tín trong chức vụ của ông; đứa con trai sơ sinh của họ, Jacques, chỉ sống được vài ngày vào năm 1542, và chính Idelette cũng qua đời vào tháng 3 năm 1549.
Chức vụ của Calvin ra sao sau khi ông được gọi trở lại Geneva?
Geneva, rơi vào hỗn loạn khi không có ông, đã gọi ông trở lại vào năm 1541, và dù mọi thứ trong ông đều chùn bước — ông viết rằng thà chết trăm lần còn hơn phải vác lại thập tự giá ấy — ông đã đầu phục và trở về vào tháng 9, ở lại đó không gián đoạn suốt hai mươi ba năm còn lại của cuộc đời. Ông chưa bao giờ nắm giữ chức vụ chính trị nào và chỉ trở thành công dân vào gần cuối đời; ông đơn giản là một mục sư và một người thầy, giảng đạo gần như hằng ngày và đi thẳng qua từng sách trong Kinh Thánh, từng câu một. Ông viết chú giải cho gần như toàn bộ Kinh Thánh, duy trì một khối thư từ đồ sộ với những tín hữu Tin Lành bị bắt bớ khắp châu Âu, và tổ chức Hội Thánh quanh các mục sư, giáo sư, trưởng lão và chấp sự lo cho người nghèo.
Calvin đã dạy gì về quyền tể trị và sự quan phòng của Đức Chúa Trời?
Ở trung tâm đời sống đức tin của Calvin là niềm xác tín rằng Đức Chúa Trời thật sự và đang tích cực làm Chúa trên muôn vật — rằng không điều gì xảy ra do tình cờ, và mọi sự an ủi của người tin Chúa đều nằm ở chỗ được an nghỉ dưới sự chăm sóc của một Người Cha đang cai quản mọi hoàn cảnh. Ông cho rằng sự quan phòng của Đức Chúa Trời không phải là một sự trông nom chung chung, xa cách, nhưng là sự cai trị gần gũi và cụ thể trên thế gian, và ông dạy rằng sự cầu nguyện là việc thực hành chính yếu của đức tin, là phương tiện hằng ngày nhờ đó các tín hữu nắm lấy những gì Đức Chúa Trời đã hứa. Biểu tượng riêng của ông — một bàn tay đang dâng lên một trái tim rực lửa, dâng cho Đức Chúa Trời cách mau mắn và thành thật — là hình ảnh rõ ràng nhất của sự đầu phục ấy.
Chúng ta nên hiểu thế nào về việc hành hình Michael Servetus?
Năm 1553, bác sĩ người Tây Ban Nha Michael Servetus, người đã chối bỏ giáo lý Ba Ngôi và chế nhạo Calvin suốt nhiều năm, bị bắt tại Geneva, bị xét xử và bị thiêu trên giàn hỏa vào ngày 27 tháng 10. Calvin đã thúc đẩy việc kết án ông ta và đồng ý với án tử, và dù ông đã xin các quan tòa khoan hồng cho Servetus được xử chém thay vì thiêu, họ đã từ chối. Phán quyết ấy được gần như mọi nhà cầm quyền trong thời đại khắc nghiệt đó chia sẻ, cả Công giáo lẫn Tin Lành, nhưng nó vẫn là một điều đau lòng khi đặt cạnh Phúc Âm của ân điển mà Calvin đã rao giảng; che giấu điều đó chẳng giúp gì cho ông, và cùng một con người đã viết thật cảm động về sự dịu dàng của Đức Chúa Trời lại có thể cứng rắn, và ông biết điều đó.
Cuộc đời và công việc của Calvin đã kết thúc như thế nào?
Năm 1559, ông hoàn tất công lao của mình bằng việc thành lập Học viện Geneva, một trường học kiêm chủng viện đã sai những nhà giảng đạo được đào tạo trở về Pháp, Scotland, Hà Lan và xa hơn nữa. Thân thể ông chưa bao giờ mạnh khỏe, và nhiều năm làm việc không ngơi nghỉ đã sớm làm nó suy sụp với chứng đau nửa đầu, những cơn sốt, bệnh gút, sỏi thận và một căn bệnh phổi; ông giảng bài cuối cùng vào tháng 2 năm 1564 và qua đời ngày 27 tháng 5, khi chưa đầy năm mươi lăm tuổi. Theo chính ý nguyện của ông, ông được chôn trong một ngôi mộ không bia, để không một đền thờ nào có thể mọc lên quanh hài cốt mình — cho đến ngày nay không ai biết chính xác nơi ấy — vì ông chỉ mong Đức Chúa Trời được tôn vinh còn bản thân thì bị lãng quên.