Thời Trung cổ

Bernard of Clairvaux

Bernard of Clairvaux (1090–1153) bước vào một tu viện mới đang chật vật năm hai mươi hai tuổi, mang theo ba mươi người bạn đồng hành, và trở thành viện phụ năm hai mươi lăm tuổi…

Sinh
1090
Mất
1153
Trên Ochorus
1 cuốn sách

Nên bắt đầu đọc từ đâu

Bắt đầu với

Về Việc Yêu Mến Đức Chúa Trời

Bắt đầu đọc

Sách của Bernard of Clairvaux (1)

Tiểu sử

  1. 1090
  2. 1113
  3. 1140
  4. 1146
  5. 1153

Bernard of Clairvaux là người quyền thế nhất châu Âu thế kỷ mười hai mà lại không nắm giữ một chức vụ nào đáng kể. Ông chỉ là một viện phụ, không hơn. Ông đưa người lên ngôi giáo hoàng, hạ bệ các nhà thần học, viết thư quở trách các vua, và giảng kêu gọi một cuộc Thập Tự Chinh đã kết thúc trong thảm họa. Cũng trong những năm ấy, ông viết nên những trang văn dịu dàng nhất về tình yêu của Đức Chúa Trời mà bất kỳ ngôn ngữ nào từng có. Cả hai điều đều đúng cùng một lúc, và một cuốn tiểu sử chỉ giữ lại nửa ấm áp thì không thật sự kể cho bạn nghe về Bernard.

Ông sinh năm 1090 tại Fontaines, gần Dijon, là con trai thứ ba của một hiệp sĩ xứ Burgundy. Mẹ ông, bà Aleth, qua đời khi ông còn ở tuổi thiếu niên, và dường như ông chưa bao giờ thật sự nguôi ngoai nỗi mất mát ấy. Năm 1113, khi hai mươi hai tuổi, ông đến trình diện tại Cîteaux — một tu viện mới đang chật vật, nơi lối sống dòng Biển Đức đã được cải cách theo hướng khổ hạnh có chủ ý đang đứng bên bờ sụp đổ vì thiếu người gia nhập — và ông không đến một mình. Ông đã bỏ ra nhiều tháng thuyết phục các anh em ruột, người chú, cùng cả một nhóm bạn bè, và ông đến nơi cùng với khoảng ba mươi người. Câu chuyện kể rằng các bà mẹ phải giấu con trai mình đi mỗi khi Bernard đến thị trấn có lẽ chỉ là lời thêu dệt về sau. Nhưng đó chính là kiểu thêu dệt mà con người ông khơi gợi nên.

Hai năm sau, vị viện phụ sai ông cùng mười hai tu sĩ đi lập một tu viện con trong một thung lũng ở vùng Champagne. Họ đặt tên nơi ấy là Clairvaux. Khi đó ông hai mươi lăm tuổi, và ông làm viện phụ ở đó suốt ba mươi tám năm còn lại của đời mình. Khi ông đến, nơi ấy chẳng có gì cả; khi ông qua đời, dòng Xi-tô đã lớn lên từ một nhúm tu viện thành khoảng ba trăm bốn mươi nhà, trong đó sáu mươi tám nhà được lập ra từ chính Clairvaux.

Về việc yêu mến Đức Chúa Trời

Cuốn sách ngắn của ông về tình yêu đối với Đức Chúa Trời mở đầu bằng việc từ chối làm cho mọi sự trở nên phức tạp. Một vị hồng y đã viết thư hỏi ông vì sao phải yêu mến Đức Chúa Trời và phải yêu đến mức nào, và Bernard trả lời ngay trong hai câu đầu tiên:

Ông muốn tôi nói cho ông biết vì sao phải yêu mến Đức Chúa Trời và phải yêu đến mức nào. Tôi xin thưa: lý do để yêu mến Đức Chúa Trời chính là Đức Chúa Trời; và thước đo của tình yêu dành cho Ngài là một tình yêu không thể đo lường.

— Bernard of Clairvaux, Về Việc Yêu Mến Đức Chúa Trời

Rồi vì ông nói rằng mình cũng mắc nợ cả người ngu dốt nữa, ông dành phần còn lại của cuốn sách để giải thích điều ấy một cách chậm rãi. Phần nổi tiếng nhất là lời ông mô tả tình yêu đến qua bốn bậc. Con người bắt đầu bằng việc yêu chính mình vì lợi ích của mình, đó là điểm khởi đầu của mọi người. Dưới áp lực, người ấy học yêu Đức Chúa Trời vì những gì Đức Chúa Trời ban cho mình — một tình yêu vụ lợi, và Bernard không khinh thường nó; ông nói thẳng rằng hầu hết mọi người đều bắt đầu như thế và Đức Chúa Trời vui lòng để người ta đến gần Ngài theo cách ấy. Rồi, sau khi đã được nâng đỡ đủ lâu, người ấy đến chỗ yêu Đức Chúa Trời vì chính Đức Chúa Trời. Và rồi, hiếm hoi và ngắn ngủi, có một bậc thứ tư:

Phước thay cho người đạt đến bậc thứ tư của tình yêu, là nơi người ta chỉ yêu chính mình trong Đức Chúa Trời! Bao giờ linh hồn tôi, ngây ngất trong tình yêu thiên thượng và hoàn toàn quên mình, phải, trở nên như chiếc bình vỡ, sẽ khao khát trọn vẹn Đức Chúa Trời?

— Bernard of Clairvaux, Về Việc Yêu Mến Đức Chúa Trời

Ông thành thật thừa nhận rằng mình chưa từng sống ở bậc ấy. Ông gọi đó là một sự ngây ngất mà ông sẽ coi bất cứ ai từng nếm trải đều là người có phước và thánh khiết, và nói rằng trong đời này nó cùng lắm chỉ thoáng qua trong khoảnh khắc. Một người viết kém cỏi hơn hẳn sẽ ngầm để người đọc hiểu rằng mình đang mô tả chính nơi mình cư ngụ.

Con người của công chúng

Lẽ ra người ta nên để ông yên trong thung lũng của mình, nhưng người ta đã không làm vậy. Từ khoảng năm 1130, thế giới bên ngoài nắm lấy ông và không chịu buông ra. Một cuộc bầu chọn giáo hoàng đầy tranh chấp đã chia rẽ châu Âu, và sự vận động của Bernard đã góp phần hơn bất cứ điều gì khác để đưa Innocent II lên ngôi giáo hoàng. Ông được mời đi phân xử các cuộc tranh cãi, xét hỏi các giám mục, và dàn xếp các vụ bất hòa khắp nước Pháp, Ý và Đức; và những lá thư của ông — hàng trăm lá còn lưu lại — cho thấy một con người than phiền cay đắng về guồng công việc dồn dập không ngớt trong khi vẫn tiếp tục điều khiển nó.

Ông truy đuổi Peter Abelard, nhà thần học lỗi lạc nhất và cũng gai góc nhất của thời đại, cho đến khi ông này bị kết án tại Sens năm 1140. Bernard tin rằng Abelard đang biến những huyền nhiệm của đức tin thành trò chẻ sợi tóc làm tư bằng lý luận; còn Abelard tin rằng Bernard đang lấy lòng nhiệt thành thế chỗ cho suy tư. Độc giả ngày nay nhìn chung đứng về phía Abelard, và ngay cả những người không như vậy cũng thường thấy khó bênh vực những phương cách Bernard dùng trong chiến dịch ấy. Ông có thể trở nên dữ dội, và không phải lúc nào ông cũng nhận ra khi nào mình đang dữ dội vì chính mình chứ không phải vì Đức Chúa Trời.

Rồi đến năm 1146, theo lệnh của Giáo hoàng Eugenius III — người từng là tu sĩ dưới quyền ông tại Clairvaux trước khi được cất lên ngôi giáo hoàng — ông giảng kêu gọi cuộc Thập Tự Chinh thứ hai. Sức thuyết phục của ông thật áp đảo: đám đông tại Vézelay và khắp vùng Rhineland đông vô kể, và hai vị vua đã nhận thập tự. Cuộc viễn chinh chẳng đạt được gì, trong khi cái giá về nhân mạng thì vô cùng lớn. Ông không trốn tránh điều đó. Trong Về Sự Suy Xét, viết về sau cũng cho chính Eugenius ấy, ông đối diện thẳng với đống đổ nát thay vì tìm đến lời giải thích dễ dãi, và tự mình gánh lấy sức nặng của nó. Một trong những điều đáng kính trọng nơi Bernard là ông đã tự mình viết ra thất bại tồi tệ nhất của đời mình và để nó được công bố.

Những bài giảng ở vùng Rhineland còn để lại một hệ quả thứ hai mà bất kỳ lời tường thuật trung thực nào cũng phải nhắc đến. Một tu sĩ tên Radulf đã đi trước ông, kích động những cuộc thảm sát các cộng đồng Do Thái tại các thành phố ven sông Rhine, và Bernard đã đến đó để ngăn chặn hắn — đối mặt trực tiếp với hắn, bắt hắn trở về tu viện của mình, và viết thư khẳng định rằng không ai được động đến người Do Thái. Việc ấy đã có kết quả, và các sử gia Do Thái đương thời đã ghi lại lòng biết ơn của họ, nêu đích danh ông. Thế nhưng cũng đúng là chính cuộc Thập Tự Chinh do ông kêu gọi đã tạo ra hoàn cảnh để Radulf lợi dụng. Cả hai nửa ấy đều thuộc về ông.

Viết thư cho các vua

Không gì cho thấy vị thế kỳ lạ của ông rõ hơn những lá thư ông gửi cho những người có địa vị tuyệt đối cao hơn mình. Khi cùng các viện phụ của Cîteaux viết thư cho vua Louis nước Pháp, người đang bức hại giám mục thành Paris, ông không hề làm dịu lời lẽ: Giờ đây chúng tôi còn có thể lấy lòng tin cậy nào mà dám giơ tay lên cầu thay cho bệ hạ trước mặt Chàng Rể của Hội Thánh, trong khi bệ hạ lại thiếu suy xét đến thế, và chẳng vì một lý do nhỏ nhặt nào, mà làm khổ Hội Thánh? Rồi ngay trong cùng một hơi thở, ông nêu lý do ông nghĩ mình có thể nói như vậy — có lẽ chúng tôi phải nói điều này cách dạn dĩ, nhưng đồng thời trong tình yêu thương.

Đó là giọng điệu của toàn bộ thư từ của ông. Ông không phải là kẻ xu nịnh nơi triều đình, cũng chẳng phải người chỉ biết trách mắng; ông viết cho một vị vua y hệt như khi viết cho một tập sinh đang sợ hãi, với niềm tin rằng cả hai đều phải khai trình trước cùng một Đức Chúa Trời và cả hai đều vẫn có thể đổi ý. Điều đó khiến ông có nhiều kẻ thù, và cũng khiến ông, suốt ba mươi năm, trở thành người mà cả châu Âu viết thư đến mỗi khi có điều gì đó đổ vỡ nghiêm trọng.

Ông không ngây thơ về những gì tất cả chuyện ấy đang gây ra cho chính mình. Các lá thư cứ lặp đi lặp lại cùng một lời than: rằng ông bị lôi kéo đi khắp nơi, rằng đời ông đã trở thành chuyện của người khác, rằng một người đã từ bỏ thế gian năm hai mươi hai tuổi rốt cuộc lại phải đi quản lý nó. Lời than ấy lặp lại quá thường xuyên để có thể chỉ là một dáng vẻ làm bộ, và câu hỏi hiển nhiên — liệu ông có thể từ chối bất cứ điều nào trong đó hay không — là câu hỏi mà ông chưa bao giờ thật sự trả lời.

Sách Nhã Ca

Xuyên suốt tất cả những điều đó, ông vẫn giảng, trong buổi họp chung của tu viện Clairvaux, một loạt bài giảng về sách Nhã Ca. Ông giảng tám mươi sáu bài trong suốt mười tám năm và chỉ đi đến phần đầu của chương thứ ba trong sách. Đó là đỉnh cao trong các trước tác của ông và của cả một truyền thống đọc bài thơ ấy như tình yêu giữa Đấng Christ và linh hồn — đầy cảm xúc, chính xác, tinh tường về tâm lý, và hoàn toàn không chút ngượng ngùng. Ông vẫn còn đang soạn những bài giảng ấy khi qua đời.

Ông qua đời tại Clairvaux ngày 20 tháng 8 năm 1153, kiệt sức ở tuổi sáu mươi ba, sau khi sức khỏe đã suy kiệt từ nhiều năm trước vì những năm kiêng ăn mà về sau ông thừa nhận là dại dột và đã làm tổn hại ông vĩnh viễn. Luther, người chẳng mấy kiên nhẫn với các thánh thời Trung cổ, đã dành một ngoại lệ cho ông. Calvin trích dẫn ông. Dante trao cho ông lời sau cùng trong Paradiso (Thiên Đàng), tức lời cầu nguyện trên đỉnh cao của thiên đàng.

Điều đáng học từ Bernard không phải là những chiến thắng chính trị, phần lớn đều đã tan thành bụi, mà là điều ông không ngừng nói giữa những chiến thắng ấy. Ông có đủ mọi lý do để tin vào hiệu quả của chính mình — ông có nhiều hiệu quả hơn bất cứ chức sắc nào của Hội Thánh trong thế kỷ ấy — vậy mà những cuốn sách ông viết trong những năm đó lại không ngừng lập luận rằng hiệu quả không phải là điều cốt yếu, rằng cái tôi không phải là điều cốt yếu, và rằng thước đo đúng đắn duy nhất của tình yêu dành cho Đức Chúa Trời là không có thước đo nào cả.

Hỏi và đáp

Bernard of Clairvaux là ai?

Bernard (1090–1153) bước vào một tu viện mới đang chật vật năm hai mươi hai tuổi, mang theo ba mươi người bạn đồng hành, và trở thành viện phụ năm hai mươi lăm tuổi, giữ chức ấy suốt ba mươi tám năm còn lại của đời mình. Ông đưa một người lên ngôi giáo hoàng, truy đuổi Abelard cho đến khi ông này bị kết án, giảng kêu gọi một cuộc Thập Tự Chinh thất bại thảm hại, và cũng trong những năm ấy đã viết Về Việc Yêu Mến Đức Chúa Trời cùng tám mươi sáu bài giảng về sách Nhã Ca. Ông là người quyền thế nhất châu Âu thế kỷ mười hai mà lại không nắm giữ một chức vụ nào đáng kể — chỉ là một viện phụ, không hơn.

Ông đã đến Cîteaux và lập nên Clairvaux như thế nào?

Sinh năm 1090 gần Dijon, là con trai thứ ba của một hiệp sĩ xứ Burgundy, ông đến trình diện tại Cîteaux năm 1113 — một tu viện đã cải cách, khổ hạnh có chủ ý, đang đứng bên bờ sụp đổ vì thiếu người gia nhập — và ông không đến một mình, mà cùng với khoảng ba mươi người ông đã bỏ ra nhiều tháng để thuyết phục. Hai năm sau, vị viện phụ sai ông cùng mười hai tu sĩ đi lập một tu viện con trong một thung lũng ở vùng Champagne. Họ đặt tên nơi ấy là Clairvaux, và ông làm viện phụ ở đó suốt ba mươi tám năm; từ đó có thêm sáu mươi tám tu viện khác được lập ra.

Sách Về Việc Yêu Mến Đức Chúa Trời dạy điều gì?

Một vị hồng y đã hỏi vì sao phải yêu mến Đức Chúa Trời và phải yêu đến mức nào, và Bernard trả lời ngay trong hai câu đầu tiên: “lý do để yêu mến Đức Chúa Trời chính là Đức Chúa Trời; và thước đo của tình yêu dành cho Ngài là một tình yêu không thể đo lường.” Cả cuốn sách xoay quanh một sự khước từ duy nhất — khước từ ý nghĩ rằng tình yêu đối với Đức Chúa Trời có thể được đong đếm theo tỷ lệ với bất cứ điều gì. Câu trả lời của ông cho câu hỏi “yêu đến mức nào” không phải là một số lượng, mà là xóa bỏ chính câu hỏi ấy.

Bốn bậc của tình yêu là gì?

Bernard mô tả tình yêu đến qua từng bậc. Con người bắt đầu bằng việc yêu chính mình vì lợi ích của mình, đó là điểm khởi đầu của mọi người; dưới áp lực, người ấy học yêu Đức Chúa Trời vì những gì Đức Chúa Trời ban cho mình — một tình yêu vụ lợi mà Bernard không khinh thường; rồi người ấy đến chỗ yêu Đức Chúa Trời vì chính Đức Chúa Trời. Và rồi, hiếm hoi và ngắn ngủi, có một bậc thứ tư: chỉ yêu chính mình trong Đức Chúa Trời. Ông thành thật thừa nhận rằng mình chưa từng sống ở bậc ấy, và gọi đó là một sự ngây ngất mà trong đời này cùng lắm chỉ thoáng qua trong khoảnh khắc.

Quyền lực công khai của ông lớn đến đâu?

Từ khoảng năm 1130, thế giới bên ngoài nắm lấy ông. Một cuộc bầu chọn giáo hoàng đầy tranh chấp đã chia rẽ châu Âu, và sự vận động của ông đã góp phần hơn bất cứ điều gì khác để đưa Innocent II lên ngôi giáo hoàng; ông được mời đi phân xử các cuộc tranh cãi, xét hỏi các giám mục và dàn xếp các vụ bất hòa khắp nước Pháp, Ý và Đức. Hàng trăm lá thư của ông còn lưu lại, cho thấy một con người than phiền cay đắng về guồng công việc dồn dập không ngớt trong khi vẫn tiếp tục điều khiển nó — một tu sĩ đã từ bỏ thế gian năm hai mươi hai tuổi rốt cuộc lại phải đi quản lý nó.

Cuộc xung đột giữa ông và Abelard là gì?

Ông truy đuổi Peter Abelard, nhà thần học lỗi lạc và gai góc nhất của thời đại, cho đến khi ông này bị kết án tại Sens năm 1140, vì tin rằng Abelard đang biến những huyền nhiệm của đức tin thành trò chẻ sợi tóc làm tư bằng lý luận, trong khi Abelard tin rằng Bernard đang lấy lòng nhiệt thành thế chỗ cho suy tư. Độc giả ngày nay nhìn chung đứng về phía Abelard, và ngay cả những người không như vậy cũng thường thấy khó bênh vực những phương cách Bernard dùng trong chiến dịch ấy; ông có thể trở nên dữ dội, và không phải lúc nào cũng nhận ra khi nào mình đang dữ dội vì chính mình.

Điều gì đã xảy ra với cuộc Thập Tự Chinh thứ hai?

Năm 1146, theo lệnh của Giáo hoàng Eugenius III — người từng là tu sĩ dưới quyền ông tại Clairvaux — Bernard giảng kêu gọi cuộc Thập Tự Chinh thứ hai, và sức thuyết phục của ông thật áp đảo: đám đông đông vô kể và hai vị vua đã nhận thập tự. Cuộc viễn chinh chẳng đạt được gì, trong khi cái giá về nhân mạng thì vô cùng lớn. Ông không trốn tránh điều đó; trong Về Sự Suy Xét, ông đối diện thẳng với đống đổ nát thay vì tìm đến lời giải thích dễ dãi, và tự mình gánh lấy sức nặng của nó — một trong những điều đáng kính trọng nơi ông là ông đã tự mình viết ra thất bại tồi tệ nhất của đời mình.

Ông đã làm gì trước những cuộc thảm sát ở vùng Rhineland?

Một tu sĩ tên Radulf đã đi trước những chuyến giảng về Thập Tự Chinh của Bernard, kích động những cuộc thảm sát các cộng đồng Do Thái tại các thành phố ven sông Rhine. Bernard đã đến đó để ngăn chặn hắn — đối mặt trực tiếp với hắn, bắt hắn trở về tu viện của mình, và viết thư khẳng định rằng không ai được động đến người Do Thái. Việc ấy đã có kết quả, và các sử gia Do Thái đương thời đã ghi lại lòng biết ơn của họ; thế nhưng cũng đúng là chính cuộc Thập Tự Chinh do ông kêu gọi đã tạo ra hoàn cảnh để Radulf lợi dụng. Cả hai nửa ấy đều thuộc về ông.

Các bài giảng của ông về sách Nhã Ca là gì?

Xuyên suốt mọi công việc công khai của mình, ông vẫn giảng, trong buổi họp chung của tu viện Clairvaux, một loạt bài giảng về sách Nhã Ca — tám mươi sáu bài trong suốt mười tám năm, và chỉ đi đến phần đầu của chương thứ ba trong sách. Đó là đỉnh cao trong các trước tác của ông và của cả một truyền thống đọc bài thơ ấy như tình yêu giữa Đấng Christ và linh hồn: đầy cảm xúc, chính xác, tinh tường về tâm lý, và hoàn toàn không chút ngượng ngùng. Ông vẫn còn đang soạn những bài giảng ấy khi qua đời.

Ông qua đời thế nào, và di sản của ông là gì?

Ông qua đời tại Clairvaux ngày 20 tháng 8 năm 1153, kiệt sức ở tuổi sáu mươi ba, sau khi sức khỏe đã suy kiệt từ nhiều năm trước vì những năm kiêng ăn mà về sau ông thừa nhận là dại dột. Luther, người chẳng mấy kiên nhẫn với các thánh thời Trung cổ, đã dành một ngoại lệ cho ông; Calvin trích dẫn ông; Dante trao cho ông lời sau cùng trong Paradiso (Thiên Đàng). Điều đáng học từ Bernard không phải là những chiến thắng chính trị, phần lớn đều đã tan thành bụi, mà là lập luận không ngừng nghỉ của ông rằng hiệu quả không phải là điều cốt yếu, và rằng thước đo đúng đắn duy nhất của tình yêu dành cho Đức Chúa Trời là không có thước đo nào cả.