Mafundisho ya Msingi ya Imani ya Kikristo
Je, Adhabu Ijayo ni ya Milele?

Sura 16 · dakika 30 za kusoma · dakika 38 za kusikiliza

Je, Adhabu Ijayo ni ya Milele?

Yesu Kristo alifundisha waziwazi kwamba kungekuwa na jehanamu halisi, na kwamba jehanamu hiyo ingekuwa mahali pa mateso yanayohisiwa kwa ufahamu kamili, mateso yanayopita mbali sana yale ambayo mtu ye yote hapa hupata katika maisha haya ya sasa; lakini tunakabiliwa na swali jingine lenye uzito mkubwa: Je, mateso haya yajayo, yanayohisiwa kwa ufahamu, ya wasiotubu yatakuwa yasiyo na mwisho? Wako wengi wanaoamini adhabu ijayo iliyo kali sana na ya kutisha, na ambao kwa kweli wanaamini jehanamu halisi ya mateso ya kutisha yanayohisiwa kwa ufahamu, lakini wanakana, au angalau wanatia shaka, kwamba jehanamu hiyo ijayo itakuwa mahali pa mateso yasiyo na mwisho yanayohisiwa kwa ufahamu. Wengi wao wanakubali na kufundisha kwamba mateso hayo huenda yakaendelea kwa muda mrefu, labda hata kwa maelfu ya miaka, lakini wanashikilia kwamba mwishowe yatakoma, na kwamba watu wote hatimaye watafikia toba, watampokea Yesu Kristo, na kuokolewa. Ukweli halisi wa jambo hili ni upi? Hatuwezi kuliamua kwa kuuliza wengi wa wanatheolojia wanaodhaniwa kuwa wa kutegemewa wanaamini nini, kwa maana walio wengi mara nyingi hukosea, na walio wachache mara nyingi huwa sahihi. Wala hatuwezi kuliamua kwa kufikiri kimantiki juu ya kile ambacho kiumbe kama Mungu alivyo lazima akitende. Haiwezekani kwa wanadamu wenye mipaka na wapumbavu kama sisi tulivyo, na kama walivyo hata wanafalsafa na wanatheolojia wenye hekima kuliko wote, kuhukumu kile ambacho Mungu mwenye hekima isiyo na mipaka na utakatifu usio na mipaka lazima akitende. Hoja zote za wanadamu wenye mipaka juu ya kile ambacho Mungu mwenye hekima isiyo na mipaka lazima akitende ni bure kabisa na ni kupoteza wakati kabisa. Yote tuyajuayo juu ya wakati ujao ni yale tu ambayo Mungu amependa kutuambia katika Neno lake. Biblia, kama tulivyokwisha kuona, bila swali lo lote ni Neno la Mungu, na kwa hiyo yale inayosema juu ya jambo hili, au juu ya jambo jingine lo lote, ni kweli na ni hakika kabisa; na katika swali la namna hii wakia moja ya ufunuo wa Mungu ina thamani kuliko tani elfu za makisio ya mwanadamu. Basi swali lote ni hili: Biblia inafundisha nini kuhusu jambo hili?

I. BIBLIA INAFUNDISHA NINI KUHUSU KUTOKUWA NA MWISHO KWA ADHABU IJAYO

1. Ili kujua hasa Biblia inafundisha nini kuhusu kutokuwa na mwisho kwa adhabu ijayo, hebu kwanza kabisa tuyageukie maneno ya Bwana wetu Yesu mwenyewe katika Mathayo 25:46, “Na hao watakwenda zao kuingia katika adhabu ya milele; bali wenye haki watakwenda katika uzima wa milele.” Swali la kwanza linalotukabili tunapojifunza fungu hili ni maana ya neno aionios (aionion) ambalo hapa limetafsiriwa “-a milele.” Kamusi bora kuliko zote ya Kiyunani-Kiingereza ya Agano Jipya ni ile ya Thayer. Katika kamusi hii Thayer, baada ya kujifunza kwa makini neno hili, asili yake na matumizi yake, anatoa fasili hizi tatu za neno hili, na hizi tatu tu: (1) “Bila mwanzo wala mwisho, kile ambacho kimekuwako sikuzote na kitakuwako sikuzote.” (2) “Bila mwanzo.” (3) “Bila mwisho, kisichokoma kamwe, cha milele.” Mara nyingi husemwa kwamba neno aionios kwa asili yake lina maana ya kudumu kwa kipindi cha zama, na kwa hiyo laweza kuhusu kipindi chenye kikomo. Hata tukikubali kwamba hili ni kweli, tunapaswa kukumbuka kwamba maana ya maneno haiamuliwi na asili yake bali na matumizi yake, na swali muhimu kuliko yote si asili ya neno hili ni ipi, bali ni jinsi linavyotumika katika Agano Jipya. Linatumika mara 72 katika Agano Jipya. Katika mara 44 kati ya hizo 72 linatumika katika kifungu “uzima wa milele,” au kama linavyotafsiriwa wakati mwingine, “uzima usio na mwisho.” Hakuna mtu anayetia shaka kwamba uzima wa milele hauna mwisho, na kwamba pamoja na neno “uzima,” maana ya “kudumu kwa zama” (ikiwa kweli hiyo ndiyo asili sahihi ya neno hili) ni kudumu katika zama zote, bila kwisha kamwe. Mara moja linatumika pamoja na neno “makao,” likihusu makao ambayo waliobarikiwa watakuwa nayo katika ulimwengu ujao, na, bila shaka, hayo nayo hayana mwisho. Mara moja linatumika kuhusu “uzito wa utukufu” unaomngoja katika ulimwengu ujao mwamini katika Yesu Kristo anayestahimili dhiki kwa ajili ya Kristo katika maisha haya ya sasa. Katika hali hii pia, bila shaka, kwa makubaliano ya wote lina maana ya kutokuwa na mwisho. Mara moja linatumika kuhusu “nyumba isiyofanywa kwa mikono” ambayo waaminio katika Kristo watapokea wakati wa kuja kwa Bwana Yesu (2 Wakorintho 5:1-8). Bila shaka, “nyumba isiyofanywa kwa mikono” hii ni ya milele. Kwa kweli jambo lenyewe linaloletwa mbele katika fungu hili ni tofauti kati ya miili yetu ya sasa, iliyo ya muda mfupi tu, na miili yetu ya ufufuo, itakayodumu katika umilele wote. Mara moja linatumika kuhusu mambo yajayo yasiyoonekana yasiyo na mwisho, yakilinganishwa na mambo ya sasa yanayoonekana yaliyo ya muda tu (2 Wakorintho 4:18). Bila shaka, hayo hayana mwisho. Hilo ndilo jambo lenyewe linaloletwa wazi katika ulinganisho huo. Mara moja linatumika kuhusu “faraja” (R. V.) au “kitulizo” (A. V.) ya milele ambayo “Bwana wetu Yesu Kristo mwenyewe, na Mungu Baba yetu” hutupa, na hiyo hakika haina mwisho. Mara mbili linatumika kuhusu “utukufu” wanaoupata wale walio katika Kristo (2 Timotheo 2:10). Huo, bila shaka, kwa makubaliano ya wote hauna mwisho. Mara moja linatumika kuhusu “wokovu” anaouleta Kristo, ambao bila swali hauna mwisho. Mara moja (Waebrania 9:12) linatumika kuhusu “ukombozi” ambao Yesu Kristo ametupatia kwa damu yake. Ukombozi huu hauna mwisho. Kwa kweli, tofauti kuu katika muktadha wa hapa ni kati ya ukombozi wa muda uliopatikana kwa dhabihu zilizorudiwa-rudiwa daima za taratibu za ibada ya Musa, na ukombozi usio na mwisho uliopatikana kwa dhabihu kamilifu ya Kristo iliyotolewa mara moja tu. Mara moja linatumika kuhusu “urithi” wanaoupokea wale walio katika Kristo (Waebrania 9:15). Hapa tena bila swali hauna mwisho. Mara moja linatumika kuhusu “agano la milele” kwa damu ya Kristo, likilinganishwa na agano la muda, lililosimama juu ya damu ya mafahali na mbuzi, lililotolewa kwa mkono wa Musa. Hapa tena kwa lazima na kwa msisitizo lina maana ya kutokuwa na mwisho. Hilo ndilo jambo lenyewe linalobishaniwa. Mara moja linatumika kuhusu “ufalme wa milele” wa Bwana wetu na Mwokozi Yesu Kristo (2 Petro 1:11), nasi tunaambiwa katika Luka 1:33, “ufalme wake hautakuwa na mwisho.” Mara moja linatumika kuhusu “Injili ya milele” (au habari njema), nayo, bila shaka, haina mwisho pia. Mara moja linatumika kuhusu “Mungu wa milele” (Warumi 16:26), naye hakika hadumu tu kwa zama ndefu, bali bila mwisho. Mara moja linatumika kuhusu Roho Mtakatifu anayeitwa “Roho wa milele (au asiye na mwisho),” naye hakika hadumu tu kwa zama ndefu, bali katika umilele usio na mwisho kabisa. Haya yanahusu mara hamsini na tisa kati ya zile mara sabini na mbili linapotumika, na katika mifano hii hamsini na tisa wazo la kutokuwa na mwisho ni la lazima kabisa kwa maana yenyewe, na katika hata mara moja kati ya zile kumi na tatu zilizobaki linapotumika, halitumiki kuhusu kitu cho chote kinachojulikana kuwa na mwisho. Ikiwa matumizi yaweza kuamua maana ya neno lo lote, basi hakika matumizi ya neno hili katika Agano Jipya yanaamua kwamba maana yake ni bila mwisho, au, kama Thayer anavyolifasili, “bila mwisho, kisichokoma kamwe, cha milele.”

Wala si hayo tu; Mungu mwenyewe anaamua kwamba maana yake ni bila mwisho: anaifasili maana yake kuwa bila mwisho kwa kulitumia makusudi kinyume na kile ambacho kina mwisho. Kwa mfano, katika 2 Wakorintho 4:18 twasoma, “Tusiyaangalie yanayoonekana, bali yasiyoonekana. Kwa maana yanayoonekana ni ya muda tu (kwa kweli, kwa majira fulani tu); bali yasiyoonekana ni ya milele.” Hapa jambo lote ni kwamba mambo yasiyoonekana, tofauti na yale yanayoonekana yaliyo kwa majira fulani tu, ni ya kudumu bila mwisho.

Lakini hata tukikubali kwamba neno hili, kwa kadiri ya matumizi yake, laweza kutumiwa kuhusu kitu ambacho, ingawa kinadumu kwa zama moja, au kwa zama nyingi, kina mwisho; hata kama hilo lingekuwa kweli (na si kweli), basi maana ya neno hili katika kila mfano ingelazimika kuamuliwa na muktadha linamopatikana. Basi muktadha wa fungu tunalojifunza ni upi? Hebu tulisome tena, “Na hao watakwenda zao kuingia katika adhabu ya milele; bali wenye haki watakwenda katika uzima wa milele.” Kivumishi kile kile cha Kiyunani kinatumika pamoja na “adhabu” na pamoja na “uzima.” (Katika Authorised Version kimetafsiriwa kwa namna tofauti, lakini katika Kiyunani na katika Revised Version ni kile kile kabisa.) Hakika kivumishi hiki kinachofafanua lazima kiwe na maana ile ile katika nusu moja ya sentensi kama kilivyo nayo katika nusu nyingine ya sentensi. Angalau lazima tukiri kwamba Yesu Kristo alikuwa mtu mwaminifu, naye hakika alikuwa mwaminifu mno hata asingeweza kuchezea maneno: asingetumia neno kwa maana moja katika nusu moja ya sentensi na kwa maana tofauti kabisa katika nusu nyingine. Ni dhahiri kwamba alikusudia kutuachia wazo kwamba adhabu ya wasiookolewa ni ya muda ule ule kama uzima wa waliookolewa. Hakuna mtu anayetia shaka kwamba uzima huo hauna mwisho. Kama usingekuwa bila mwisho, matumaini yetu yote yangeangamizwa. Kwa hiyo, ikiwa tutayatendea haki maneno ya Bwana wetu, yeye alifundisha kwamba adhabu ya wasiookolewa ingekuwa bila mwisho. Tuna sababu ile ile kabisa katika Neno la Mungu ya kuamini adhabu isiyo na mwisho kama tuliyo nayo ya kuamini uzima usio na mwisho. Ukiiacha moja lazima uiache na nyingine, ama sivyo uyatendee maneno ya Yesu Kristo kwa udanganyifu.

2. Tungeweza kuiachia hoja hapa na kusema imethibitishwa, lakini hebu tuligeukie fungu jingine, Ufunuo 14:9-11, “Na malaika mwingine, wa tatu, akawafuata, akisema kwa sauti kuu, Mtu awaye yote akimsujudu huyo mnyama na sanamu yake, na kuipokea chapa katika kipaji cha uso wake, au katika mkono wake, yeye naye atakunywa katika mvinyo wa ghadhabu ya Mungu, iliyotengenezwa bila kuchanganywa na maji katika kikombe cha hasira yake; naye atateswa kwa moto na kiberiti mbele ya malaika watakatifu, na mbele za Mwana-Kondoo; na moshi wa maumivu yao hupanda juu milele na milele; wala hawana raha mchana na usiku, hao wamsujuduo huyo mnyama na sanamu yake, wala mtu ye yote aipokeaye chapa ya jina lake.” Hapa tunacho kielezo kingine cha muda wa adhabu na mateso ya wasiotubu, yaani kielezo kilichotafsiriwa milele na milele. Katika Kiyunani kuna namna mbili za kielezo zinazotofautiana kidogo ambazo zimetafsiriwa hivyo. Namna moja, ikitafsiriwa neno kwa neno, ni “hata zile zama za zile zama,” na namna nyingine ni “hata zama za zama.” Vielezo hivi vinaleta wazo gani? Wale wanaotafuta kuikwepa nguvu ya maneno haya kama yanavyohusu kutokuwa na mwisho kabisa wamesema kwamba kielezo hiki “ni namna ya Kiebrania ya kusema kilicho kikuu kuliko vyote katika jamii yake,” na kama mfano wa namna hiyo hiyo inayodaiwa ya Kiebrania vielezo hivi vinatajwa, “Bwana wa mabwana” na “Patakatifu pa patakatifu.” Lakini sivyo ilivyo. Kwanza, muundo wa hakuna hata kimoja kati ya vielezo hivyo viwili ni ule ule; na, pili, hiyo siyo maana ya kielezo “Bwana wa mabwana” wala maana ya kielezo “Patakatifu pa patakatifu.” Kielezo “Bwana wa mabwana” hakina maana tu ya Bwana aliye mkuu kuliko wote, bali ya yule ambaye yeye mwenyewe ni Bwana wa mabwana wengine wote; na kielezo hiki “hata zile zama za zile zama” hakina maana kamwe ya zama zile tu zilizo kuu kuliko zama nyingine (wala, kama mwingine anavyosema, zama zile zinazotokana na zama nyingine, yaani, zama za mwisho kabla ya umilele). Kielezo hiki, kwa kadiri ya muundo wake, kina maana ya zama ambazo zenyewe zimeundwa kwa zama. Kinaonyesha si miaka ikifuatana juu ya miaka, wala karne zikifuatana juu ya karne, bali zama zikifuatana juu ya zama katika msafara usio na mwisho. Ndicho kielezo chenye nguvu kuliko vyote kiwezekanacho cha kutokuwa na mwisho kabisa. Zaidi ya hayo, njia ya kuamua kwa hakika kielezo hiki kina maana gani ni kwa kutafakari matumizi yake. Matumizi daima ndiyo kitu kinachoamua katika kujua maana ya maneno na vifungu. Matumizi ya vielezo hivi katika kitabu tulimolitoa fungu letu ni yapi? Vielezo hivi vinatumika mara kumi na mbili katika kitabu hiki. Katika mara nane kati ya hizo kumi na mbili vinahusu muda wa kuwako, au wa utawala, au wa utukufu wa Mungu na wa Mwanawe, Yesu Kristo Bwana wetu. Bila shaka, katika mifano hii lazima kisimame si kwa zama zile kuu tu, wala kwa zama zo zote mahususi, bali lazima kihusu umilele kamili na kutokuwa na mwisho. Mara moja kinatumika kuhusu muda wa utawala uliobarikiwa wa wenye haki, na, bila shaka, hapa tena kinahusu umilele usio na mwisho; na katika mifano mitatu iliyobaki kinatumika kuhusu muda wa mateso ya Ibilisi, wa yule Mnyama, wa yule Nabii wa Uongo, na wa wale wasiotubu hata mwisho. Wale ambao wangependa kukana kwamba kielezo hiki kina maana ya umilele usio na mwisho kabisa wanadai kwamba kinatumika katika Ufunuo 11:15, tunapoambiwa kwamba “Ufalme wa dunia umekwisha kuwa ufalme wa Bwana wetu na wa Kristo wake, naye atamiliki milele na milele (hata zile zama za zile zama),” na kwamba tunaambiwa katika 1 Wakorintho 15:24 kwamba Kristo “atamkabidhi Mungu Baba ufalme”; na kwamba kwa hiyo ufalme wake lazima ufikie mwisho, na kwa sababu hiyo “milele na milele” katika fungu hili haliwezi kuwa na maana ya bila mwisho. Kuna majibu mawili kwa pingamizi hili, na lo lote kati yake linatosha. Jibu la kwanza ni kwamba yule “yeye” katika “naye atamiliki milele na milele” katika Ufunuo 11:15, si lazima amhusu Kristo, bali anaweza kumhusu Bwana Yehova, na hivyo hoja hiyo inaanguka chini. Jibu la pili ni kwamba, ingawa tunafundishwa katika 1 Wakorintho 15:24, n.k., kwamba Yesu Kristo atamkabidhi Baba ufalme wake wa upatanishi, hata hivyo tunafundishwa waziwazi kwamba atatawala pamoja na Baba, nasi tunaambiwa kwa maneno yaliyo wazi kabisa katika Luka 1:33 kwamba “ufalme wake hautakuwa na mwisho,” hata kama yule “yeye” katika Ufunuo 11:15 angemhusu Kristo wala si Bwana Yehova, bado maneno hayo yangekuwa sahihi kabisa kwamba yeye, Kristo, angetawala milele na milele, yaani, bila mwisho. Hakuna hata fungu moja katika kitabu kizima ambamo kielezo hiki kinatumika kuhusu kitu cho chote isipokuwa kile kisicho na mwisho kabisa. Hivyo swali limejibiwa tena, na kujibiwa kwa uthabiti, kwamba mateso yanayohisiwa kwa ufahamu ya wale wanaodumu katika kutotubu hayana mwisho kabisa.

3. Sasa hebu tulitazame fungu jingine, 2 Wathesalonike 1:7-9: “Bwana Yesu atafunuliwa kutoka mbinguni pamoja na malaika wa uweza wake, katika mwali wa moto, akiwalipiza kisasi wale wasiomjua Mungu, na wale wasioitii Injili ya Bwana wetu Yesu Kristo; watakaopata adhabu, yaani, maangamizi ya milele, mbali na uso wa Bwana, na mbali na utukufu wa nguvu zake.” Hapa tunaambiwa kwamba adhabu ya wale wasiomjua Mungu na wasioitii Injili ni “maangamizi ya milele.”

“Maangamizi ya milele” yana maana gani? Katika Ufunuo 17:8, 11 tunaambiwa kwamba yule mnyama aenda “kwenye maangamizi,” hivyo tukiweza kujua mnyama huyo anakwenda wapi, au anaingia katika nini, tutajua “maangamizi” yana maana gani katika matumizi ya Biblia. Katika Ufunuo 19:20 tunaambiwa kwamba “yule mnyama akakamatwa, na pamoja naye yule nabii wa uongo aliyefanya zile ishara mbele yake, ambazo kwa hizo aliwadanganya wale walioipokea chapa ya yule mnyama, na wale walioisujudu sanamu yake; wote wawili wakatupwa wangali hai ndani ya lile ziwa la moto liwakalo kwa kiberiti,” hivyo tunaona kwamba “maangamizi” ni fungu katika ziwa la moto. Na katika sura inayofuata, Ufunuo 20:10, tunaambiwa kwamba “Na yule Ibilisi mwenye kuwadanganya akatupwa katika lile ziwa la moto na kiberiti, walimo yule mnyama na yule nabii wa uongo (baada ya kuwa wamekwisha kukaa huko kwa miaka elfu moja, tazama muktadha); nao watateswa mchana na usiku hata milele na milele.” Hivyo tunaona kwamba maangamizi yana maana ya fungu katika ziwa la moto, ambamo wakazi wake wanateseka kwa ufahamu bila kukoma milele na milele. Basi ni wazi, kwa kulinganisha 2 Wathesalonike 1:7-9 na mafungu haya, kwamba wale wasiomjua Mungu na wasioitii Injili ya Bwana wetu Yesu Kristo wataadhibiwa kwa mateso yasiyo na mwisho, yanayohisiwa kwa ufahamu.

4. Hebu tulitazame fungu moja zaidi, Mathayo 25:41 (haya nayo ni maneno ya Bwana Yesu mwenyewe): “Kisha atawaambia na wale walioko upande wa kushoto, Ondokeni kwangu, mliolaaniwa, mwende katika moto wa milele, aliowekewa tayari Ibilisi na malaika zake.” Ninachotaka mkione hapa ni kwamba adhabu ambamo wasiotubu wanapelekwa ni ule “moto wa milele” ambao “amewekewa tayari Ibilisi na malaika zake.” Tunayo maelezo kamili ya jinsi ulivyo ule moto wa milele aliowekewa tayari Ibilisi na malaika zake katika fungu tulilolisoma dakika chache zilizopita, Ufunuo 20:10: “Na yule Ibilisi mwenye kuwadanganya akatupwa katika lile ziwa la moto na kiberiti, walimo yule mnyama na yule nabii wa uongo; nao watateswa mchana na usiku hata milele na milele.” Kwa kulinganisha kauli hizi mbili tunalo tamko jingine lililo wazi la Bwana wetu kwamba adhabu ya wasiotubu itakuwa uchungu unaohisiwa kwa ufahamu, ambamo wanaadhibiwa bila raha mchana na usiku milele na milele.

Kutokana na fungu lo lote moja kati ya haya, na hasa kutokana na yote yakichukuliwa pamoja, ni wazi kwamba Maandiko yanalifanya jambo hili wazi kadiri lugha iwezavyo kulifanya wazi, kwamba ADHABU IJAYO YA WALE WANAODUMU KATIKA KUTOTUBU HAINA MWISHO KABISA.

II. MAPINGAMIZI

Kuna mafungu kadhaa ya Maandiko ambayo wale wanaoamini kwamba watu wote hatimaye watatubu na kuletwa kumpokea Kristo na hivyo kuokolewa, huyatoa kupinga kile kinachoonekana kuwa mafundisho yaliyo wazi ya mafungu tuliyokuwa tukijifunza.

1. La kwanza kati ya haya ni 1 Petro 3:18-20: “Kwa maana Kristo naye aliteswa mara moja kwa ajili ya dhambi, mwenye haki kwa ajili ya wasio haki, ili atulete kwa Mungu; akauawa katika mwili, bali akahuishwa katika roho; ambayo kwa hiyo aliwaendea roho waliokaa kifungoni, akawahubiri; watu wasiotii hapo zamani, uvumilivu wa Mungu ulipokuwa ukingoja, siku za Nuhu, safina ilipokuwa ikitengenezwa; ambamo ndani yake wachache, yaani, watu wanane, waliokoka kwa maji.” Inadaiwa kwamba kwa kuwa Kristo aliwaendea na kuwahubiri roho waliokaa kifungoni, kutakuwa na nafasi nyingine baada ya watu kufa. Lakini fungu hili linalohusika halisemi wala halidokezi jambo hilo kwa njia yo yote.

(1) Kwanza kabisa hakuna ushahidi kwamba “roho waliokaa kifungoni” wanahusu roho zilizotangulia za watu waliowahi kuishi hapa duniani. Katika Biblia roho zilizotangulia za wanadamu hazitajwi kwa namna hii. Maneno haya yanatumika kuhusu roho nyingine, lakini si kuhusu roho za wanadamu zilizotoka katika miili yao; na kuna kila sababu ya kudhani kwamba hao “roho waliokaa kifungoni” hawakuwa watu wenye dhambi waliokuwa duniani wakati safina ilipokuwa ikitengenezwa, bali malaika waliotenda dhambi wakati ule, kama vile tunavyoambiwa katika Mwanzo 6:1, 2 kwamba walitenda dhambi (linganisha Yuda 6, 7).

(2) Zaidi ya hayo, hata kama “roho waliokaa kifungoni” wanaotajwa hapa wangekuwa roho za watu waliokuwa wasiotii wakati wa Nuhu, hakuna hata dokezo katika fungu hili kwamba waliokolewa kwa kuhubiriwa na Kristo, au kwamba walipewa nafasi nyingine. Kuna maneno mawili yanayotumika kwa kawaida katika Agano Jipya kwa kuhubiri: moja ni kerusso na jingine ni euaggelizo. La kwanza kati ya haya lina maana ya kutangaza kama mpiga mbiu, kama vile kumtangaza mfalme, au kuutangaza ufalme. Hata hivyo, laweza kutumika kuhusu kuhubiri ujumbe, ujumbe wa Injili au ujumbe mwingine wo wote. Neno la pili, euaggelizo, lina maana ya kuhubiri Injili. Katika fungu tunalojifunza ni neno la kwanza linalotumika, wala hakuna hata dokezo kwamba Kristo aliwahubiri roho hao waliokaa kifungoni Injili. Alitangaza tu ushindi wa ufalme. Haukuwa ujumbe wa kuokoa. Hivyo hakuna kitu cho chote katika fungu hili cha kuweka, hata kwa kukisia, kupinga kauli zilizo wazi na za moja kwa moja kuhusu hatima ya waovu zinazopatikana katika mafungu tuliyokuwa tukijifunza.

2. Fungu la pili linalotegemewa na wale wanaokana kutokuwa na mwisho kwa adhabu ijayo ni Wafilipi 2:9-11: “Kwa hiyo tena Mungu alimwadhimisha mno, akamkirimia jina lile lipitalo kila jina; ili kwa jina la Yesu kila goti lipigwe, la vitu vya mbinguni, na vya duniani, na vya chini ya nchi; na kila ulimi ukiri ya kuwa Yesu Kristo ni Bwana, kwa utukufu wa Mungu Baba.” Hapa inasemwa, tunaambiwa, kwamba wale wote walio “chini ya nchi” kama vile walio mbinguni na duniani watapiga goti kwa jina la Yesu na kukiri kwamba Yesu Kristo ni Bwana, na kwamba jambo hili linadokeza kwamba wameokolewa. Lakini halidokezi kwamba wameokolewa. Kila goti la watu waliopotea, na la Ibilisi na malaika zake pia, litalazimishwa siku moja kupigwa kwa jina la Yesu, na kila ulimi kulazimishwa kukiri kwamba yeye ni Bwana. Mtu ye yote akifanya hivyo katika maisha haya ya sasa kwa uchaguzi wake mwenyewe ulio huru, ataokolewa; lakini la sivyo atalifanya kwa kulazimishwa katika zama zijazo; na kila mtu ana uchaguzi wake kati ya kulifanya sasa kwa hiari na kwa furaha na kuokolewa, au kulifanya kwa kulazimishwa baadaye na kupotea. Hakuna kitu cho chote kabisa katika fungu hili cha kufundisha wokovu wa watu wote, au cha kupingana, hata kwa kukisia, na kauli zilizo wazi tulizokuwa tukijifunza.

3. Fungu la tatu linalotegemewa ni Matendo 3:19-21: “Tubuni basi, mrejee, ili dhambi zenu zifutwe, zipate kuja nyakati za kuburudishwa kutoka kwa uso wa Bwana; apate kumtuma Kristo mliyewekewa tayari, yaani, Yesu; ambaye ilimpasa kupokewa mbinguni hata zamani za kufanywa upya vitu vyote, ambazo Mungu alizinena kwa kinywa cha manabii wake watakatifu tangu zamani.” Hapa tunaambiwa habari ya “kufanywa upya vitu vyote” kunakokuja, na wale wanaotetea fundisho la wokovu wa watu wote wanashikilia kwamba maana yake ni kurejeshwa katika haki kwa watu wote. Lakini sivyo linavyosema, wala sicho linachohusu. Tunafundishwa katika unabii wa Agano la Kale, na pia katika kitabu cha Warumi, kwamba pamoja na kurudi kwa Bwana wetu Yesu kutakuwa na kufanywa upya kwa maumbile yote, ulimwengu wote wa vitu vinavyoonekana, kutoka katika hali yake ya kuanguka. Kwa mfano, katika Warumi 8:19-21 twasoma: “Kwa maana viumbe vyote pia vinatazamia kwa shauku nyingi kufunuliwa kwa wana wa Mungu. Kwa maana viumbe vyote vilitiishwa chini ya ubatili, si kwa kupenda kwao, bali kwa sababu yake yeye aliyevitiisha, katika tumaini kwamba viumbe vyenyewe navyo vitawekwa huru na kutolewa katika utumwa wa uharibifu, hata viingie katika uhuru wa utukufu wa watoto wa Mungu.” Na katika Isaya 55:13 twasoma: “Badala ya mwiba utamea msonobari, badala ya mbigili utamea mhadasi; nayo yatakuwa kwa BWANA kuwa jina, kuwa ishara ya milele isiyokatiliwa mbali.” Na katika Isaya 65:25 tunaambiwa: “Mbwa-mwitu na mwana-kondoo watalisha pamoja, na simba atakula majani kama ng’ombe; na mavumbi yatakuwa chakula cha nyoka. Hawatadhuru wala hawataharibu katika mlima wangu wote mtakatifu, asema BWANA,” na katika Isaya 32:15, tunaambiwa kwamba “hata Roho atakapomwagwa juu yetu kutoka juu, na jangwa litakapokuwa shamba lizaalo sana, na shamba lizaalo sana litakapohesabiwa kuwa msitu.” Ni kwa kufanywa upya huku kwa ulimwengu wa vitu vinavyoonekana, kulikotabiriwa waziwazi hapa katika Warumi 8:19-21 na katika unabii huu wa Agano la Kale, ndiko “kufanywa upya vitu vyote” kunakotajwa katika Matendo 3:21 kunakohusu. Hakuna hata dokezo, wala hata ishara ndogo kabisa, ya kurejeshwa kwa wenye dhambi wasiotubu.

4. Bado fungu jingine linalotolewa ni Waefeso 1:9, 10, tunaposoma: “akiisha kutujulisha siri ya mapenzi yake, kwa kadiri ya uradhi wake, aliokusudia katika yeye huyo. Ili kuleta madaraka ya wakati mkamilifu; atavijumlisha vitu vyote katika Kristo, vilivyo mbinguni na vilivyo duniani.” Hapa inadaiwa kwamba vitu vya mbinguni na vitu vya duniani vitajumlishwa katika Kristo. Hili ni kweli, lakini inapaswa kuangaliwa kwamba Roho Mtakatifu amekiacha makusudi hapa kifungu kinachopatikana katika Wafilipi 2:10, yaani “vya chini ya nchi,” yaani makao ya waliopotea; hivyo fungu hili, mbali na kudokeza kwamba waliopotea walio jehanamu watarejeshwa, linadokeza jambo lililo kinyume kabisa. Basi hakika hakuna kitu cho chote katika fungu hili cha kupingana, hata kwa kukisia, na kauli zilizo wazi tulizokuwa tukijifunza.

5. Fungu moja zaidi linalotolewa kupinga fundisho tulilokuwa tukijifunza limebaki kutafakariwa, nalo ni 1 Wakorintho 15:22. Hapa twasoma, “Kwa kuwa kama katika Adamu wote wanakufa, kadhalika na katika Kristo wote watahuishwa.” Inadaiwa kuhusu fungu hili kwamba hapa tunaambiwa waziwazi kwamba wote wanaokufa katika Adamu, yaani kila mwanadamu, watahuishwa katika Kristo, na kwamba “kuhuishwa” kuna maana ya “kupata uzima wa milele,” au “kuokolewa.” Kwa miaka mingi nilidhani kwamba hiyo ndiyo tafsiri ya kweli ya fungu hili, na kwa sababu hiyo kwa sehemu, nilishikilia na kuhubiri wakati ule kwamba watu wote hatimaye, wakati fulani, mahali fulani, kwa namna fulani, wangeletwa kumpokea Yesu Kristo na kuokolewa; lakini nilipokuja kulijifunza fungu hili kwa makini zaidi niliona kwamba hiyo ilikuwa tafsiri potovu ya fungu hili. Kila fungu katika Biblia, au katika kitabu kingine cho chote, lazima lifasiriwe katika muktadha wake. Jambo zima ambalo Paulo analizungumzia katika sura hii si uzima wa milele, wala si kutokufa kwa nafsi, bali ni ufufuo wa mwili, na yote ambayo fungu hili linatangaza ni kwamba kama vile wote wanavyopoteza uhai wa kimwili katika Adamu, vivyo hivyo wote watapata ufufuo wa mwili katika Kristo. Kama ufufuo huo wa mwili ni ufufuo kwa uzima wa milele au ufufuo kwa aibu na kudharauliwa milele (Danieli 12:2), hilo linategemea kabisa kile watu wanachomfanyia Kristo ambaye ndani yake wanaupata. Hakuna kitu cho chote kabisa hapa cha kufundisha wokovu wa watu wote. Linafundisha tu ufufuo wa watu wote, ufufuo wa waovu kama vile wa wenye haki.

Kwa kujumlisha mafundisho ya mafungu haya yote ambayo mara nyingi hutolewa kuthibitisha wokovu wa watu wote, hakuna kitu cho chote katika fungu lo lote kati yake, wala katika yote kwa pamoja, cha kufundisha kwamba watu wote hatimaye wataokolewa, wala hakuna kitu ndani yake kinachopingana kwa njia yo yote na kile tulichokiona kuwa maana ya kweli ya mafungu tuliyojifunza hapo juu, yaani, kwamba adhabu ijayo ya dhambi haina mwisho kabisa. Hakuna fungu linaloweza kupatikana katika Biblia linalofundisha wokovu wa watu wote, au kwamba watu wote hatimaye watafikia toba na kuokolewa. Natamani kwamba lingekuwako, lakini halipo. Nimekuwa nikilitafuta kwa bidii fungu kama hilo kwa karibu miaka arobaini wala sijalipata, wala haliwezi kupatikana.

III. MAMBO YA UMILELE YANAAMULIWA WAPI?

Limebaki swali jingine moja lenye uzito, nalo ni hili: mambo ya umilele yanaamuliwa wapi? Wako wale wanaoamini kwamba adhabu ya wale wanaodumu katika kutotubu ni ya milele, kwamba haina mwisho, lakini pia wanaamini kwamba mambo ya umilele hayaamuliwi katika maisha haya ya sasa, bali kwa wengi yanaamuliwa baada ya kufa, na kwamba watu wanapokufa bila kutubu watapata nafasi nyingine. Kuamini adhabu isiyo na mwisho si lazima kuhusishe kuamini kwamba hakuna nafasi baada ya kufa. Wako wengi wanaoamini kwamba kutakuwa na nafasi baada ya kufa, na kwamba wengi wataipokea, ambao pia wanaamini kwamba wengine hawataipokea, na kwa hiyo wataadhibiwa milele na milele. Basi mafundisho ya Neno la Mungu juu ya jambo hili ni yapi? Hebu nielekeze usikivu wenu kwenye mafungu manne, ambayo lo lote moja kati yake linamaliza swali hili, na yakichukuliwa pamoja hayaachi nafasi yo yote ya shaka kwa mtu ye yote mnyofu aliye tayari kuichukua Biblia kuwa na maana ya kile inachosema, mtu ye yote anayejaribu kweli kujua Biblia inafundisha nini, wala si kujaribu tu kutetea nadharia.

1. Fungu la kwanza ni 2 Wakorintho 5:10: “Imetupasa sisi sote kudhihirishwa mbele ya kiti cha hukumu cha Kristo; ili kila mtu apokee mambo aliyoyatenda kwa mwili wake, kadiri alivyotenda, kwamba ni mema au kwamba ni mabaya.” Katika fungu hili tunaambiwa waziwazi kwamba msingi wa hukumu katika ulimwengu ujao ni “mambo aliyoyatenda kwa mwili wake,” yaani, mambo yaliyotendwa upande huu wa kaburi, mambo yaliyotendwa kabla hatujauvua mwili huu wa kufa, mambo yaliyotendwa kabla roho haijauacha mwili. Bila shaka, fungu hili hasa linahusu kwanza hukumu ya mwamini, lakini linaonyesha msingi wa hukumu ijayo ni nini, yaani, mambo yaliyotendwa upande huu wa kaburi.

2. Fungu la pili ni Waebrania 9:27: “Watu wamewekewa kufa mara moja, na baada ya kufa hukumu.” Hapa tunaambiwa waziwazi kwamba “baada ya kufa” kutakuwa, si nafasi ya kujiandaa kwa hukumu, bali “hukumu,” na kwamba, kwa hiyo, hatima yetu imeamuliwa wakati wa kufa, na kwamba hakuna nafasi ya wokovu “baada ya kufa.”

3. Fungu la tatu ni Yohana 5:28, 29: “Msistaajabie maneno hayo; kwa maana saa inakuja, ambayo watu wote waliomo makaburini wataisikia sauti yake, nao watatoka; wale waliofanya mema kwa ufufuo wa uzima; na wale waliotenda mabaya kwa ufufuo wa hukumu.” Hapa pia inadokezwa wazi kwamba ufufuo wa wema na waovu ni kwa kusudi la hukumu kuhusu mambo yaliyotendwa kabla miili yao haijalazwa makaburini mwao.

4. Fungu la nne, ambalo ikiwezekana ni la kuamua zaidi kuliko yo yote kati ya haya, linatupa maneno ya Bwana wetu, Yohana 8:21: “Basi akawaambia tena, Mimi naenda zangu, nanyi mtanitafuta, nanyi mtakufa katika dhambi zenu. Mimi niendako ninyi hamwezi kuja.” Hapa Bwana wetu anatangaza waziwazi kwamba swali la kama watu watakuja kuwa pamoja naye au la linategemea kile wanachokifanya kabla hawajafa; kwamba wakifa bila kutubu, wakiwa “wamekufa katika dhambi zao,” basi mahali aendako yeye hawawezi kuja. Kwa kujumlisha mafundisho ya mafungu haya yote, mambo ya umilele, mambo ya uzima wa milele au maangamizi ya milele, mambo ya raha ya milele na utukufu, au uchungu wa milele na aibu, yanaamuliwa katika maisha haya ya sasa.

IV. HITIMISHO

Hali ijayo ya wale wanaoukataa katika maisha haya ya sasa ukombozi waliotolewa katika Kristo Yesu inatangazwa waziwazi katika Neno la Mungu kuwa hali ya mateso na dhiki yanayohisiwa kwa ufahamu, yasiyoneneka, yasiyo na mwisho. Dhana hii inatisha mno, lakini ndiyo dhana ya Maandiko. Ndiyo mafundisho yasiyoweza kukosewa wala kukwepwa ya Neno la Mungu mwenyewe.

Natamani kwamba watu wote wangetubu na kumpokea Kristo. Kama mtu ye yote angeweza kunionyesha fungu moja tu katika Biblia linalofundisha waziwazi kwamba watu wote hatimaye watatubu, watampokea Kristo na kuokolewa, ingekuwa siku yenye furaha kuliko zote maishani mwangu; lakini fungu hilo haliwezi kupatikana. Wakati mmoja nilidhani kwamba laweza kupatikana, nami niliamini na kufundisha hivyo. Mawazo haya yanayotangazwa sana leo kana kwamba ni kitu kipya, nadharia hizi za “Mchungaji” Russell, aliyekuwa zamani wa Pittsburg, Bw. Gelesnoff wa mji huu, na Dkt. Mabie wa Long Beach, na Bw. Pridgeon wa Pittsburg, na wengine wengi, si mapya kwangu hata kidogo. Nilishikilia na kufundisha kimsingi maoni yale yale kuhusu wokovu wa watu wote hatimaye miaka mingi kabla watu hawa hawajasikika, kwa kweli karibu miaka arobaini iliyopita. Nilizijua hoja wanazozitoa sasa, na hoja nyingine ambazo hawaonekani kuzijua, lakini ambazo kwangu zilikuwa za kuamua zaidi kuliko zile wanazozitoa. Lakini wakati ulifika, nilipoendelea kujifunza Biblia kwa makini zaidi, ambapo sikuweza kupatanisha mafundisho yangu na kile nilichokiona kuwa mafundisho yasiyoweza kukosewa ya Neno la Mungu. Ilinibidi kufanya mojawapo ya mambo matatu: ama kuiacha imani yangu kwamba Biblia ni Neno la Mungu, ama sivyo kuyapotosha maneno ya Yesu (na ya wengine katika Agano Jipya) ili yawe na maana tofauti na kile yalichoonekana wazi kufundisha, ama sivyo kuliacha fundisho langu la kurejeshwa na kuokolewa kwa watu wote hatimaye. Sikuweza kuiacha imani yangu kwamba Biblia ni Neno la Mungu, kwa maana nilikuwa nimepata ushahidi mzito kabisa usiopingika kwamba ni Neno la Mungu. Sikuweza kuyapotosha maneno ya Yesu na ya wengine ili yawe na maana tofauti na ile iliyokuwa wazi kuwa maana yao iliyokusudiwa, kwa maana nilikuwa mtu mwaminifu. Lilibaki jambo moja tu la kufanya, nalo lilikuwa kuliacha fundisho langu la kurejeshwa na kuokolewa kwa watu wote. Nililiacha kwa kusita sana, lakini nililazimika kuliacha ama sivyo niwe si mwaminifu kwa akili yangu mwenyewe na dhamiri yangu. Ndiyo mafundisho yasiyoweza kukwepwa ya Neno la Mungu kwamba wote watakaotoka katika ulimwengu huu bila kumpokea Yesu Kristo, watakaa umilele katika jehanamu, katika jehanamu ya dhiki isiyoneneka inayohisiwa kwa ufahamu.

Dhana hii ya Biblia pia ni ya akili tunapokuja kuuona ubaya wa kutisha wa dhambi, na hasa ubaya wa kutisha wa dhambi ya kuikanyaga chini ya miguu rehema ya Mungu kwa wenye dhambi, na kumkataa Mwana wa Mungu aliye mtukufu, ambaye katika upendo wake amemweka tayari kuwa Mwokozi.

Mitazamo ya juu juu kuhusu dhambi, na kuhusu utakatifu wa Mungu, na kuhusu utukufu wa Yesu Kristo, ndiyo iliyo chini ya nadharia dhaifu kuhusu hukumu ya wasiotubu. Tunapoiona Dhambi katika ubaya wake wote wa kuchukiza na ukubwa wake wote, Utakatifu wa Mungu katika ukamilifu wake wote, na Utukufu wa Yesu Kristo katika kutokuwa na mipaka kwake kote, hakuna kitu kitakachotosheleza madai ya hisia zetu wenyewe za kimaadili isipokuwa fundisho kwamba wale wanaodumu katika kuichagua dhambi, wanaopenda giza kuliko nuru, na wanaodumu katika kumkataa Mwana wa Mungu, watastahimili dhiki ya milele. Hakuna kitu kinachotufanya tulikatae wazo kwamba viumbe wanaoichagua dhambi milele wanapaswa kuteseka milele, au kwamba watu wanaoidharau rehema ya Mungu na kumkataa Mwanawe kwa dharau wanapaswa kutolewa kwa dhiki isiyo na mwisho, isipokuwa ukweli kwamba tunaogopa mateso kuliko tunavyoichukia dhambi, na kuliko tunavyoupenda utukufu wa Yesu Kristo.

Ikiwa, baada ya watu kutenda dhambi na Mungu bado akiwapa rehema, na kutoa dhabihu kuu ya kutisha ya Mwanawe ili kuwaokoa—ikiwa bado wanaidharau rehema hiyo na kumkanyaga Mwana wa Mungu chini ya miguu, ikiwa basi watatupwa katika mateso ya milele, siwezi ila kusema, “Amina! Haleluya! Ni kweli na za haki hukumu zako, Ee Bwana!”

Iwe iwavyo, fundisho la mateso ya milele yanayohisiwa kwa ufahamu kwa watu wasiotubu limefunuliwa waziwazi katika Neno la Mungu, na kama tunaweza kulitetea kwa misingi ya kifalsafa au la, ni wajibu wetu kuliamini; na kuiachia nuru iliyo wazi zaidi ya umilele kueleza kile tusichoweza kukielewa sasa, tukitambua kwamba Mungu aweza kuwa na sababu nyingi zenye hekima isiyo na mipaka za kufanya mambo ambayo sisi katika ujinga wetu hatuwezi kuona sababu ya kutosha hata kidogo. Ni majivuno ya kuchekesha kabisa kwa viumbe wenye mipaka na wapumbavu kama walivyo hata wenye hekima kuliko wote kati ya wanadamu, kujaribu kuamua kwa ukaidi jinsi Mungu mwenye hekima isiyo na mipaka lazima atende. Yote tuyajuayo kuhusu jinsi Mungu atakavyotenda ni yale ambayo Mungu ameona vema kutuambia.

Kwa kuhitimisha, mambo mawili ni hakika. Kwanza, kadiri watu wanavyozidi kutembea karibu na Mungu na kadiri wanavyozidi kujitoa katika utumishi wake, ndivyo wanavyozidi kuelekea kuliamini fundisho hili. Wako wengi wanaotuambia kwamba wanawapenda wanadamu wenzao mno hata wasiweze kuliamini fundisho hili; lakini watu wanaoonyesha upendo wao kwa njia za vitendo zaidi kuliko kwa maneno ya hisia tu juu yake, watu wanaoonyesha upendo wao kwa wanadamu wenzao kama Yesu Kristo alivyouonyesha wake, kwa kuyatoa maisha yao kwa ajili yao, hao wanaliamini fundisho hili, kama vile Yesu Kristo mwenyewe alivyoliamini.

Wakristo wanapokuwa wa kidunia na wazembe wanalegea katika mafundisho yao kuhusu hukumu ya wasiotubu. Ukweli kwamba mafundisho legevu yanaenea kwa haraka hivi na kwa upana hivi katika siku zetu si hoja ya kuyaunga mkono, bali ni hoja dhidi yake, kwa maana udunia nao unaenea ndani ya kanisa (1 Timotheo 4:1; 2 Timotheo 3:1; 4:2, 3). Kuzidi kwa ulegevu wa maisha na kuzidi kwa ulegevu wa mafundisho huenda pamoja bega kwa bega.

Pili, watu wanaokubali fundisho legevu kuhusu adhabu ya mwisho ya dhambi, liwe Universalism (imani ya wokovu wa watu wote), Restorationism (fundisho la kurejeshwa kwa wote), au Annihilationism (fundisho la kuangamizwa kabisa), au ule mchanganyiko wa ajabu, au mkusanyiko, wa yote hayo, Millennial Dawnism, wanapoteza nguvu zao kwa ajili ya Mungu. Nimeliona hili likithibitishwa tena na tena. Watu hawa waweza kuwa, nao kwa kweli ni, hodari sana katika kubishana, na wenye bidii sana katika kuvuta wafuasi, lakini ni nadra kuonekana wakiwasihi watu wapatanishwe na Mungu. Wana uwezekano mkubwa zaidi wa kuonekana wakijaribu kuipindua imani ya wale ambao tayari wamevutwa kwa juhudi za wale wanaoamini kweli adhabu ya milele, kuliko kujaribu kuwavuta watu wasio na imani yo yote. Ikiwa unaliamini kweli fundisho la mateso yasiyo na mwisho ya wasiotubu, ikiwa fundisho hilo linakushika kweli, utafanya kazi kama ambavyo hujawahi kufanya kabla kwa ajili ya wokovu wa waliopotea. Ukilipunguza fundisho hilo kwa namna yo yote, litapunguza bidii yako. Mara kwa mara nimelikabili fundisho hili la kutisha na kujaribu kutafuta njia fulani ya kulikwepa, lakini niliposhindwa, kama ambavyo nimeshindwa sikuzote mwishowe, nilipoamua kuwa mwaminifu kwa Biblia na kwa nafsi yangu, nimerudi kwenye kazi yangu nikiwa na mzigo ulioongezeka kwa ajili ya roho za watu, na azimio lililoimarishwa la kutumia na kutumika kwa ajili ya wokovu wao.

Mateso ya milele yanayohisiwa kwa ufahamu, mateso bila hata mwali mdogo kabisa wa tumaini la kupata nafuu, yanamngoja kila mmoja wenu aliye hapa usiku huu anayeendelea kwa ukaidi kumkataa Yesu Kristo, kama mnavyomkataa usiku huu, na atakayetoka katika ulimwengu huu akiwa amemkataa. Katika ulimwengu ule wa giza lisilo na mwisho hakutakuwa na uwezekano wo wote wa toba. Utakapotazama mbele kwenye wakati ujao hakutakuwa na hata mwali mmoja wa tumaini. “Milele na milele” kutakuwa kilio kisichokoma cha bahari ile ya moto isiyotulia. Baada ya kuwa umekaa huko miaka milioni kumi, na kutazama mbele kuelekea wakati ujao, utaona umilele bado ukienea mbele na mbele na mbele na mbele, bila tumaini. Ee, wanaume na wanawake mlio nje ya Kristo, kwa nini mhatarishe hukumu kama hiyo hata kwa mwaka mmoja, au mwezi mmoja, au juma moja, au siku moja? Jehanamu inatisha mno hata isiweze kuhatarishwa kwa dakika tano uwezekano wa kwenda huko. Kuna jambo moja tu la busara kwako kufanya, nalo ni kumpokea Kristo, na kumpokea sasa hivi kama Mwokozi wako, kujisalimisha kwake kama Bwana wako na Mkuu wako, kumkiri hivyo mbele ya ulimwengu, na kujitahidi tangu wakati huu na kuendelea kumpendeza katika kila jambo siku kwa siku. Njia nyingine yo yote ni wazimu mtupu.

Iliyotangulia