George Müller, na Siri ya Nguvu Yake katika Maombi

MUNGU anapotaka tena kulifundisha Kanisa lake kweli fulani isiyoeleweka wala kutekelezwa, mara nyingi hufanya hivyo kwa kumwinua mtu fulani awe, kwa neno na kwa tendo, shahidi hai wa baraka yake. Hivyo katika karne hii ya kumi na tisa Mungu amemwinua, miongoni mwa wengine, George Müller awe shahidi wake kwamba yeye kweli ni Msikiaji wa maombi. Sijui njia yo yote ambayo kwayo kweli kuu za neno la Mungu kuhusu maombi zingeweza kuoneshwa na kuthibitishwa kwa ufanisi zaidi kuliko kwa kuyaangalia kwa kifupi maisha yake na yale anayoyaeleza kuhusu uzoefu wake katika maombi.

Alizaliwa Prussia tarehe 25^th Septemba 1805, na hivyo sasa ana umri wa miaka themanini. Maisha yake ya awali, hata baada ya kuingia Chuo Kikuu cha Halle kama mwanafunzi wa theolojia, yalikuwa maovu kupita kiasi. Alipoongozwa na rafiki jioni moja, akiwa na umri wa miaka ishirini tu, kwenye mkutano wa maombi, aliguswa sana moyoni, na muda mfupi baadaye akaletwa kumjua Mwokozi. Si muda mrefu baadaye akaanza kusoma majarida ya umisionari, na baada ya muda akajitolea kwa Chama cha London cha kueneza Ukristo kwa Wayahudi. Alikubaliwa kuwa mwanafunzi, lakini punde akagundua kwamba hakuweza katika mambo yote kuzitii kanuni za Chama hicho, kwa kuwa ziliacha uhuru mdogo mno kwa uongozi wa Roho Mtakatifu. Uhusiano ukavunjwa mwaka 1830 kwa makubaliano ya pande zote, naye akawa mchungaji wa kusanyiko dogo huko Teignmouth. Mwaka 1832 aliongozwa mpaka Bristol, na akiwa mchungaji wa Kanisa la Bethesda ndipo alipoongozwa kwenye kazi ya Nyumba ya Yatima na kazi nyingine, ambazo kwazo Mungu amemwongoza kwa namna ya ajabu kuliamini neno lake na kuona jinsi Mungu anavyolitimiza neno hilo.

Manukuu machache kuhusu maisha yake ya kiroho yataandaa njia kwa yale tunayotaka hasa kuyanukuu kuhusu uzoefu wake katika maombi.

‘Kuhusiana na hili ningetaja kwamba, tangu mwanzo kabisa wa maisha yangu ya kimungu, Bwana kwa neema kuu alinipa kiasi cha unyofu na moyo kama wa mtoto mdogo katika mambo ya kiroho, hata ingawa nilikuwa sijui kabisa Maandiko, na mara kwa mara bado nilishindwa hata na dhambi za nje, lakini niliwezeshwa kuyapeleka mambo madogo kabisa kwa Bwana katika maombi. Nami nimeona kwamba “utauwa hufaa kwa mambo yote, wenye ahadi ya uzima wa sasa, na ule utakaokuwapo baadaye.” Ingawa nilikuwa dhaifu sana na mjinga, lakini sasa, kwa neema ya Mungu, nilikuwa na shauku fulani ya kuwafaidi wengine, na yeye aliyekuwa amemtumikia Shetani kwa uaminifu hivyo, sasa akatafuta kuvuta roho za watu kwa Kristo.’

Ni huko Teignmouth ndipo alipoongozwa kujua jinsi ya kulitumia neno la Mungu, na kumtumaini Roho Mtakatifu kuwa Mwalimu aliyepewa na Mungu ili kulifanya neno hilo liwe wazi. Aandika hivi:—

‘Ndipo Mungu akaanza kunionesha kwamba neno la Mungu peke yake ndilo kipimo chetu cha hukumu katika mambo ya kiroho; kwamba laweza kufafanuliwa tu na Roho Mtakatifu; na kwamba katika siku zetu, kama vile ilivyokuwa nyakati za kale, Yeye ndiye Mwalimu wa watu wake. Kazi ya Roho Mtakatifu sikuwa nimeielewa kwa uzoefu kabla ya wakati huo.

‘Kuanza kwangu kulielewa jambo hili la mwisho hasa ndiko kulikoniathiri sana; kwa maana Bwana aliniwezesha kulijaribu kwa uzoefu, kwa kuweka kando vitabu vya fafanuzi, na karibu kila kitabu kingine, na kwa kulisoma tu neno la Mungu na kulichunguza.

‘Matokeo yake yalikuwa kwamba, jioni ya kwanza nilipojifungia chumbani mwangu, ili kujitoa katika maombi na kutafakari juu ya Maandiko, nilijifunza mengi katika saa chache kuliko nilivyokuwa nimejifunza katika kipindi cha miezi kadhaa iliyopita.

‘Lakini tofauti ya pekee ilikuwa kwamba nilipata nguvu za kweli kwa nafsi yangu kwa kufanya hivyo. Sasa nikaanza kuyajaribu kwa kipimo cha Maandiko yale niliyokuwa nimejifunza na kuyaona, na nikaona kwamba ni kanuni zile tu zilizosimama katika kipimo hicho ndizo zilizokuwa na thamani ya kweli.’

Kuhusu utii kwa neno la Mungu, aandika hivi vifuatavyo, kuhusiana na kubatizwa kwake:—

‘Mungu alipendezwa, kwa rehema zake nyingi, kuuleta moyo wangu katika hali ambayo nilikuwa tayari kuyatekeleza maishani mwangu yo yote ambayo ningeyapata katika Maandiko. Ningeweza kusema, “Nitayatenda mapenzi yake,” na kwa sababu hiyo, naamini, ndipo nilipoona ni “mafunzo yapi yatokayo kwa Mungu.”—Nami ningetaja hapa, kwa nafasi hii, kwamba fungu nililolidokeza sasa hivi (Yohana 7:17) limekuwa maelezo ya ajabu sana kwangu juu ya mafundisho na maagizo mengi ya imani yetu takatifu kabisa. Kwa mfano: “Msishindane na mtu mwovu; lakini mtu akupigaye shavu la kuume, mgeuzie na la pili. Na mtu atakaye kukushtaki na kuitwaa kanzu yako, mwachie na joho pia. Na mtu atakayekulazimisha mwendo wa maili moja, nenda naye mbili. Akuombaye mpe; naye atakaye kukopa kwako usimpe kisogo. Wapendeni adui zenu, wabarikini wanaowalaani, watendeeni mema wanaowachukia, waombeeni wanaowaudhi na kuwatesa” (Mathayo 5:39-44). “Viuzeni mlivyo navyo, mtoe sadaka” (Luka 12:33). “Msiwiwe na mtu cho chote, isipokuwa kupendana” (Warumi 12:8). Yaweza kusemwa, “Hakika mafungu haya hayawezi kuchukuliwa kwa maana yake halisi, kwa maana ni jinsi gani basi watu wa Mungu wangeweza kupita katika ulimwengu huu?” Hali ya moyo iliyoamriwa katika Yohana 7:17 itazifanya pingamizi kama hizo zitoweke. YE YOTE ALIYE TAYARI KUZITEKELEZA amri hizi za Bwana KWA MAANA YAKE HALISI, naamini, ataongozwa pamoja nami kuona kwamba kuzichukua KWA MAANA HALISI ndiyo mapenzi ya Mungu.—Wale wanaozichukua hivyo bila shaka mara nyingi wataingizwa katika taabu, ngumu kwa mwili kuvumilia, lakini hizo zitakuwa na mwelekeo wa kuwafanya wahisi daima kwamba wao ni wageni na wasafiri hapa, kwamba ulimwengu huu si makao yao, na hivyo kuwatupa zaidi kwa Mungu, ambaye hakika atatusaidia kupita katika taabu yo yote ambayo tumeingizwa ndani yake kwa kutafuta kutenda kwa kulitii neno lake.’

Kujitoa huku kwa moyo wote kwa neno la Mungu kulimwongoza kwenye maoni na mwenendo fulani kuhusu fedha, ambayo yaliyaathiri sana maisha yake ya baadaye. Yalikuwa na chanzo chake katika imani kwamba fedha ni uwakili wa Kimungu, na kwamba kwa hiyo fedha yote ilipasa kupokewa na kutolewa katika ushirika wa moja kwa moja na Mungu Mwenyewe. Hili lilimwongoza kuzikubali kanuni nne kuu zifuatazo: 1. Kutopokea mshahara wo wote uliopangwa, kwa sababu katika kuukusanya mara nyingi kulikuwa na mengi yaliyopingana na sadaka ya hiari ambayo kwayo utumishi wa Mungu unapaswa kuendeshwa, na katika kuupokea kulikuwa na hatari ya kutegemea zaidi vyanzo vya kibinadamu vya mapato kuliko Mungu aliye hai Mwenyewe. 2. Kutomwomba msaada mwanadamu ye yote, hata uhitaji ungekuwa mkubwa kiasi gani, bali kuyafanya mahitaji yake yajulikane kwa Mungu ambaye ameahidi kuwatunza watumishi wake na kuyasikia maombi yao. 3. Kuichukua amri hii (Luka 12:33) kwa maana yake halisi, ‘Uza ulivyo navyo na utoe sadaka,’ na kamwe kutoweka akiba ya fedha, bali kutumia yote Mungu aliyomkabidhi kwa maskini wa Mungu, kwa kazi ya ufalme wake. 4. Pia kuichukua Warumi 13:8, ‘Msiwiwe na mtu cho chote,’ kwa maana yake halisi, na kamwe kutonunua kwa mkopo, wala kuwa na deni la kitu cho chote, bali kumtumaini Mungu atoe mahitaji.

Namna hii ya kuishi haikuwa rahisi mwanzoni. Lakini Müller ashuhudia kwamba ilikuwa yenye baraka kuu katika kuiletea nafsi pumziko ndani ya Mungu, na kuivuta katika muungano wa karibu zaidi naye Mwenyewe wakati ilipoelekea kurudi nyuma. ‘Kwa maana haitafaa, haiwezekani, kuishi katika dhambi, na wakati huo huo, kwa ushirika na Mungu, kuvuta kutoka mbinguni kila kitu mtu anachohitaji kwa maisha ya sasa.’

Si muda mrefu baada ya kukaa kwake Bristol, ‘TAASISI YA MAARIFA YA MAANDIKO KWA NCHINI NA NG’AMBO’ ilianzishwa ili kusaidia kazi ya Shule za Mchana, Shule za Jumapili, Umisionari na Biblia. Katika Taasisi hii, kazi ya Nyumba ya Yatima, ambayo kwayo Bwana Müller anajulikana zaidi, ikawa tawi lake. Ilikuwa mwaka 1834 ndipo moyo wake ulipoguswa na tukio la yatima aliyeletwa kwa Kristo katika mojawapo ya shule, lakini ambaye ilimbidi kwenda katika nyumba ya maskini ambako mahitaji yake ya kiroho yasingetunzwa. Muda mfupi baadaye alipokutana na maisha ya Franke, aandika (Nov. 20, 1835): ‘Leo nimekuwa na jambo hili nikilibeba sana moyoni, siyo tena tu kufikiri juu ya kuanzishwa kwa Nyumba ya Yatima, bali kweli kuanza kulishughulikia, nami nimekuwa katika maombi mengi kuhusu jambo hilo, ili kuutambua mkusudio wa Bwana. Mungu na alifanye liwe wazi.’ Na tena, Nov. 25: ‘Nimekuwa tena katika maombi mengi jana na leo kuhusu Nyumba ya Yatima, nami nashawishika zaidi na zaidi kwamba ni jambo la Mungu. Yeye kwa rehema aniongoze. Sababu tatu kuu ni—1. Kwamba Mungu atukuzwe, ikiwa atapendezwa kunipatia mahitaji, kwa kuonekana kwamba si jambo la bure kumtumaini yeye; na kwamba hivyo imani ya watoto wake iimarishwe. 2. Ustawi wa kiroho wa watoto wasio na baba wala mama. 3. Ustawi wao wa kimwili.’

Baada ya miezi kadhaa ya maombi na kumngojea Mungu, nyumba ilikodishwa, yenye nafasi ya watoto thelathini, na baada ya muda nyingine tatu zaidi, zenye watoto 120 kwa jumla. Kazi iliendeshwa hivi kwa muda wa miaka kumi, mahitaji ya yatima yakiombwa na kupokewa kutoka kwa Mungu peke yake. Mara nyingi ulikuwa wakati wa uhitaji mkali na maombi mengi, lakini jaribio la imani lenye thamani kuliko dhahabu lilionekana likimletea Mungu sifa na heshima na utukufu. Bwana alikuwa akimwandaa mtumishi wake kwa mambo makubwa zaidi. Kwa uangalizi wake na kwa Roho wake Mtakatifu, Bwana Müller aliongozwa kutamani, na kumngojea Mungu hata alipopokea kutoka kwake ahadi ya hakika ya pauni 15,000 kwa ajili ya Nyumba yenye kuchukua watoto 300. Nyumba hii ya kwanza ilifunguliwa mwaka 1849. Mwaka 1858, Nyumba ya pili na ya tatu, kwa ajili ya yatima 950 zaidi, ilifunguliwa, ikigharimu pauni 35,000. Na mwaka 1869 na 1870, Nyumba ya nne na ya tano, kwa ajili ya 850 zaidi, kwa gharama ya pauni 50,000, ikifanya jumla ya yatima kuwa 2100.

Zaidi ya kazi hii, Mungu amempa karibu kiasi kile kile alichompa kwa ajili ya kujenga Nyumba za Yatima na kuwatunza yatima, kwa ajili ya kazi nyingine, msaada wa shule na umisionari, na uenezaji wa Biblia na vijitabu. Kwa jumla amepokea kutoka kwa Mungu, ili kitumike katika kazi yake, katika miaka hii hamsini, zaidi ya pauni milioni moja. Tuangalie kwa makini jinsi alivyojua kidogo, kwamba alipouacha mshahara wake mdogo wa pauni 35 kwa mwaka kwa kulitii uongozi wa neno la Mungu na Roho Mtakatifu, ni nini Mungu alichokuwa akiandaa kumpa kama thawabu ya utii na imani; na jinsi neno lilivyopaswa kutimizwa kwake kwa namna ya ajabu: ‘Umekuwa mwaminifu kwa machache; nitakuweka juu ya mengi.’

Na mambo haya yametukia kuwa mfano kwetu. Mungu anatuita tuwe wafuasi wa George Müller, kama vile yeye alivyo wa Kristo. Mungu wake ndiye Mungu wetu; ahadi zizo hizo ni zetu; utumishi ule ule wa upendo na imani ambao ndani yake alifanya kazi unatuita pande zote. Katika kuhusiana na masomo yetu katika shule ya maombi na tuchunguze jinsi Mungu alivyompa George Müller nguvu kubwa hivyo kama mtu wa maombi: tutaona ndani yake kielelezo cha ajabu kabisa cha baadhi ya masomo tuliyokuwa tukijifunza pamoja na Bwana mbarikiwa katika neno. Hasa tutakaziwa somo lake kuu la kwanza, kwamba tukija kwake kwa njia aliyoionesha, tukiwa na maombi yaliyo dhahiri, tuliyofanyiwa kuyajua na Roho kupitia neno kwamba yanapatana na mapenzi ya Mungu, twaweza kuamini kwa uhakika mkubwa kwamba lo lote tuombalo litafanyika.

MAOMBI NA NENO LA MUNGU.

Tumeona zaidi ya mara moja kwamba kusikia kwa Mungu sauti yetu kunategemea kusikia kwetu sauti yake. (Tazama Masomo 22 na 23.) Hatuna budi tu kuwa na ahadi ya pekee ya kuidai, tunapotoa ombi la pekee, bali maisha yetu yote ni lazima yawe chini ya utawala wa neno: neno ni lazima likae ndani yetu. Ushuhuda wa George Müller katika jambo hili unafunza sana. Anatuambia jinsi ugunduzi wa mahali halisi pa neno la Mungu, na mafundisho ya Roho pamoja nalo, ulivyokuwa mwanzo wa enzi mpya katika maisha yake ya kiroho. Kuhusu hilo aandika:—

‘Sasa njia ya kufikiri kwa kimaandiko ingekuwa hii: Mungu Mwenyewe amejinyenyekesha kuwa mwandishi, nami sijui lo lote kuhusu kitabu kile cha thamani ambacho Roho wake Mtakatifu amekifanya kiandikwe kwa mikono ya watumishi wake, nacho kina yale ninayopaswa kuyajua, ambayo maarifa yake yataniongoza kwenye furaha ya kweli; kwa hiyo nawajibika kukisoma tena na tena kitabu hiki cha thamani kabisa, kitabu hiki cha vitabu, kwa bidii kubwa, kwa maombi mengi, na kwa kutafakari sana; na katika zoezi hili nawajibika kuendelea siku zote za maisha yangu. Kwa maana nilijua, ingawa nilikisoma kidogo tu, kwamba karibu sikujua cho chote juu yake. Lakini badala ya kutenda hivyo na kuongozwa na ujinga wangu wa neno la Mungu ili kulisoma zaidi, ugumu wangu wa kulielewa, na furaha ndogo niliyokuwa nayo ndani yake, vilinifanya nizembee kulisoma (kwa maana kusoma neno kwa wingi na kwa maombi hakutoi maarifa zaidi tu, bali huongeza furaha tuliyo nayo katika kulisoma); na hivyo, kama waamini wengi, kwa vitendo nilipendelea, kwa miaka ile minne ya kwanza ya maisha yangu ya kimungu, kazi za watu wasiovuviwa kuliko maneno ya Mungu aliye hai. Matokeo yalikuwa kwamba nilibaki mtoto mchanga, katika maarifa na katika neema. Katika maarifa, nasema; kwa maana maarifa yote ya kweli ni lazima yapatikane, kwa Roho, kutoka katika neno. Na kwa kuwa nililipuuza neno, kwa karibu miaka minne nilikuwa mjinga hivi, hata sikujua waziwazi hata mambo ya msingi ya imani yetu takatifu. Na ukosefu huu wa maarifa kwa masikitiko makubwa ulinizuia nisitembee kwa uthabiti katika njia za Mungu. Kwa maana ilipompendeza Bwana mwezi wa Agosti 1829 kuniletea kweli kwenye Maandiko, maisha yangu na mwenendo wangu vikawa tofauti sana. Na ingawa tangu wakati huo nimepungukiwa sana na yale ningeweza na ningepaswa kuwa, lakini kwa neema ya Mungu nimewezeshwa kuishi karibu zaidi naye kuliko hapo awali. Ikiwa waamini wo wote wanaosoma haya ambao kwa vitendo hupendelea vitabu vingine kuliko Maandiko Matakatifu, na wanaofurahia maandishi ya watu zaidi sana kuliko neno la Mungu, na waonywe kwa hasara yangu. Nitakiona kitabu hiki kuwa kimekuwa njia ya kutenda mema mengi, ikimpendeza Bwana, kwa kupitia kwake, kuwaongoza baadhi ya watu wake wasiendelee kuyapuuza Maandiko Matakatifu, bali kuyapa upendeleo ule ambao hadi sasa wameupa maandishi ya watu.

‘Kabla sijaacha somo hili, ningeongeza tu: Ikiwa msomaji anaelewa kidogo sana neno la Mungu, anapaswa kulisoma sana; kwa maana Roho hulifafanua neno kwa neno. Na ikiwa anafurahia kusoma neno kidogo, hiyo ndiyo sababu hasa aisomaye sana; kwa maana kusoma Maandiko mara kwa mara huzaa furaha ndani yake, hata kadiri tunavyoyasoma zaidi, ndivyo tunavyotamani zaidi kufanya hivyo.

‘Zaidi ya yote, anapaswa kutafuta lithibitike akilini mwake mwenyewe kwamba Mungu peke yake kwa Roho wake ndiye awezaye kumfundisha, na kwamba kwa hiyo, kwa kuwa Mungu ataulizwa kwa ajili ya baraka, yampasa kutafuta baraka ya Mungu kabla ya kusoma, na pia wakati wa kusoma.

‘Zaidi ya hayo, anapaswa lithibitike akilini mwake kwamba ingawa Roho Mtakatifu ndiye Mwalimu aliye bora na atoshelezaye, lakini Mwalimu huyu hafundishi sikuzote mara moja tunapolitamani, na kwamba kwa hiyo huenda ikatubidi kumsihi tena na tena kwa ajili ya ufafanuzi wa mafungu fulani; lakini kwamba hakika atatufundisha mwishowe, ikiwa kweli tunatafuta nuru kwa maombi, kwa uvumilivu, na kwa kulenga utukufu wa Mungu.’

Katika shajara yake twaona utajo wa mara kwa mara wa kutumia kwake saa mbili na tatu katika maombi juu ya neno kwa ajili ya kulisha maisha yake ya kiroho. Kama tunda la hili, alipokuwa na uhitaji wa nguvu na kutiwa moyo katika maombi, zile ahadi mmojammoja hazikuwa kwake hoja nyingi kutoka katika kitabu za kutumiwa mbele za Mungu, bali maneno hai ambayo alikuwa amesikia sauti hai ya Baba ikimwambia, na ambayo sasa angeweza kuyaleta kwa Baba katika imani hai.

MAOMBI NA MAPENZI YA MUNGU.

Mojawapo ya matatizo makubwa kwa waamini wachanga ni kujua jinsi wawezavyo kugundua kama kile wanachokitamani kinapatana na mapenzi ya Mungu. Nalihesabu kuwa mojawapo ya masomo yenye thamani kubwa ambayo Mungu anataka kuyafundisha kwa uzoefu wa George Müller, kwamba yeye yu tayari kudhihirisha, kuhusu mambo ambayo neno lake halisemi lo lote moja kwa moja, kwamba ni mapenzi yake kwetu, na kwamba twaweza kuyaomba. Mafundisho ya Roho, siyo bila neno wala kinyume cha neno, bali kama jambo lililo juu na zaidi yake, la nyongeza kwake, ambalo bila hilo hatuwezi kuona mapenzi ya Mungu, ni urithi wa kila mwamini. Ni kwa njia ya NENO, NA NENO PEKE YAKE, ndipo Roho afundishapo, akizitumia kanuni au ahadi za jumla kwa hitaji letu la pekee. Na ni ROHO, NA ROHO PEKE YAKE, ndiye awezaye kweli kulifanya neno kuwa nuru katika njia yetu, iwe njia ya wajibu katika mwenendo wetu wa kila siku, au njia ya imani katika kumkaribia kwetu Mungu. Na tujaribu kuona ni katika unyofu na ufundishikaji ulio kama wa mtoto mdogo kiasi gani ambao kwao ugunduzi wa mapenzi ya Mungu ulidhihirishwa kwa hakika na kwa uwazi hivyo kwa mtumishi wake.

Kuhusu kujengwa kwa Nyumba ya kwanza na uhakika alioupata kwamba yalikuwa mapenzi ya Mungu, aandika mwezi wa Mei 1850, mara tu baada ya kufunguliwa kwake, akinena juu ya taabu kubwa zilizokuwepo, na jinsi ilivyoonekana vigumu kwa maumbile kwamba zingeondolewa: ‘Lakini ingawa mtazamo ulionikabili ungeweza kunilemea kama ningeuangalia kimaumbile, sikuruhusiwa hata mara moja kuuliza jinsi ambavyo ungeishia. Kwa maana kama vile tangu mwanzo nilivyokuwa na hakika kwamba yalikuwa mapenzi ya Mungu kwamba niende kwenye kazi ya kumjengea Nyumba hii kubwa ya Yatima, vivyo hivyo tangu mwanzo nilikuwa na hakika kwamba yote yangekamilika kana kwamba Nyumba ilikuwa tayari imejaa.’

Njia ambayo kwayo aligundua yaliyokuwa mapenzi ya Mungu, hujitokeza kwa uwazi wa pekee katika maelezo yake ya kujengwa kwa Nyumba ya pili; nami namwomba msomaji achunguze kwa makini somo ambalo simulizi hili laliwasilisha:—

‘Des. 5, 1850.—Katika hali hizi naweza tu kuomba kwamba Bwana kwa rehema yake ya huruma asimruhusu Shetani kupata nafasi juu yangu. Kwa neema ya Mungu moyo wangu wasema: Bwana, kama ningeweza kuwa na hakika kwamba ni mapenzi yako niendelee mbele katika jambo hili, ningefanya hivyo kwa furaha; na kwa upande mwingine, kama ningeweza kuwa na hakika kwamba haya ni mawazo ya bure, ya kipumbavu, ya kiburi, kwamba hayatoki kwako, ningeyachukia, kwa neema yako, na kuyaweka kando kabisa.

‘Tumaini langu ni katika Mungu: yeye atanisaidia na kunifundisha. Lakini, nikihukumu kwa jinsi alivyonitendea zamani, isingekuwa jambo geni kwangu, wala la kushangaza, kama angeniita nifanye kazi kwa upana zaidi hata katika njia hii.

‘Mawazo juu ya kupanua kazi ya Yatima hayajatokea kwa sababu ya wingi wa fedha uliyoingia hivi karibuni; kwa maana hivi karibuni imenibidi kumngojea Mungu kwa muda wa juma saba hivi, huku kidogo, kidogo sana kwa kulinganisha, kikiingia, yaani karibu mara nne ya kile kilichoingia ndicho kilichokuwa kikitoka; na, kama Bwana asingekuwa amenitumia hapo awali fedha nyingi, tungekuwa kweli katika dhiki.

‘Bwana! ni jinsi gani mtumishi wako aweza kuyajua mapenzi yako katika jambo hili? Je, utapendezwa kumfundisha!

Desemba 11.—Katika siku sita zilizopita, tangu niandike yaliyotangulia, nimekuwa, siku baada ya siku, nikimngojea Mungu kuhusu jambo hili. Kwa kawaida limekuwa moyoni mwangu mchana kutwa zaidi au kidogo. Nilipokuwa macho usiku, halikuwa mbali na mawazo yangu. Lakini haya yote bila mshtuko hata kidogo. Nina utulivu kamili na shwari kuhusu jambo hilo. Nafsi yangu ingefurahi kuendelea mbele katika utumishi huu, kama ningeweza kuwa na hakika kwamba Bwana angependa nifanye hivyo; kwa maana ndipo, licha ya taabu zisizohesabika, yote yangekuwa mema; na Jina lake lingetukuzwa.

‘Kwa upande mwingine, kama ningehakikishiwa kwamba Bwana angependa niridhike na eneo langu la sasa la utumishi, na kwamba nisiombe juu ya kupanua kazi, kwa neema yake ningeweza, bila juhudi, kuyakubali kwa furaha; kwa maana ameniingiza katika hali ya moyo ambayo natamani tu kumpendeza yeye katika jambo hili. Zaidi ya hayo, hadi sasa sijazungumza juu ya jambo hili hata kwa mke wangu mpendwa, mshiriki wa furaha zangu, huzuni zangu, na kazi zangu kwa zaidi ya miaka ishirini; wala haielekei kwamba nitafanya hivyo kwa muda ujao: kwa maana napendelea kumngojea Bwana kwa utulivu, bila kuzungumza juu ya somo hili, ili kwa njia hiyo niwe rahisi zaidi kulindwa, kwa baraka yake, nisiathiriwe na mambo ya nje. Mzigo wa maombi yangu kuhusu jambo hili ni kwamba, Bwana asiniruhusu nikose, na kwamba anifundishe kuyatenda mapenzi yake.

‘Desemba 26.—Siku kumi na tano zimepita tangu niandike aya iliyotangulia. Kila siku tangu wakati huo nimeendelea kuomba juu ya jambo hili, na hilo kwa kiasi kizuri cha bidii, kwa msaada wa Mungu. Karibu haijapita saa moja katika siku hizi ambapo, nikiwa macho, jambo hili halikuwa mbele yangu zaidi au kidogo. Lakini yote bila hata kivuli cha mshtuko. Sizungumzi na mtu ye yote juu yake. Hadi sasa sijafanya hivyo hata kwa mke wangu mpendwa. Kwa ajili ya hili bado najizuia, nami nashughulika na Mungu peke yake juu ya jambo hilo, ili kusiwe na ushawishi wa nje wala mshtuko wa nje utakaonizuia nisifikie ugunduzi ulio wazi wa mapenzi yake. Nina uhakika ulio kamili na wenye amani zaidi kwamba atanionesha wazi mapenzi yake. Jioni hii nimekuwa tena na kipindi cha pekee na kizito cha maombi, kutafuta kuyajua mapenzi ya Mungu. Lakini huku nikiendelea kumsihi na kumwomba Bwana, kwamba asiniruhusu nidanganyike katika shughuli hii, naweza kusema karibu sina shaka yo yote iliyobaki akilini mwangu kuhusu jinsi litakavyoishia, yaani kwamba niendelee mbele katika jambo hili. Lakini, kwa kuwa hii ni mojawapo ya hatua nzito kabisa nilizowahi kuchukua, nahukumu kwamba siwezi kulishughulikia jambo hili kwa tahadhari, maombi, na uangalifu wa kupita kiasi. Sina haraka juu yake. Ningeweza kungoja kwa miaka, kwa neema ya Mungu, kama haya yangekuwa mapenzi yake, kabla hata ya kuchukua hatua moja tu kuelekea jambo hili, au hata kumwambia mtu ye yote juu yake; na, kwa upande mwingine, ningeanza kazi kesho, kama Bwana angeniagiza nifanye hivyo. Utulivu huu wa akili, kutokuwa na mapenzi yangu mwenyewe katika jambo hili, kutaka tu kumpendeza Baba yangu wa mbinguni ndani yake, kutafuta tu heshima yake wala si yangu ndani yake; hali hii ya moyo, nasema, ni uhakika ulio kamili kwangu kwamba moyo wangu hauko chini ya mshtuko wa kimwili, na kwamba, nikisaidiwa kuendelea hivyo, nitayajua mapenzi ya Mungu kwa ukamilifu. Lakini, ninapoandika haya, siwezi ila kuongeza wakati huo huo, kwamba natamani heshima na pendeleo tukufu la kutumiwa zaidi na zaidi na Bwana.

‘Natamani niruhusiwe kutoa mafundisho ya kimaandiko kwa yatima elfu moja, badala ya kufanya hivyo kwa 300. Natamani kuyafafanua Maandiko Matakatifu mara kwa mara kwa yatima elfu moja, badala ya kufanya hivyo kwa 300. Natamani idhihirike kwa wingi zaidi kwamba Mungu bado ni Msikiaji na Mjibu wa maombi, na kwamba yeye ndiye Mungu aliye hai sasa kama alivyokuwa sikuzote na atakavyokuwa milele, atakapokuwa, kwa kujibu maombi tu, amejinyenyekesha kunipatia nyumba kwa ajili ya yatima 700 pamoja na mahitaji ya kuwatunza. Fikira hii ya mwisho ndiyo jambo muhimu kabisa akilini mwangu. Heshima ya Bwana ndiyo jambo kuu kwangu katika shughuli hii yote; na kwa sababu tu hivyo ndivyo ilivyo, kama angetukuzwa zaidi kwa kutokwenda mbele katika shughuli hii, ningekuwa kwa neema yake nimeridhika kabisa kuyaacha mawazo yote juu ya Nyumba nyingine ya Yatima. Hakika katika hali kama hiyo ya moyo, iliyopatikana kwa Roho Mtakatifu, Wewe, Ee Baba yangu wa mbinguni, hutamwacha mtoto wako akosee, sembuse kudanganyika. Kwa msaada wa Mungu nitaendelea zaidi siku baada ya siku kumngojea katika maombi, kuhusu jambo hili, hata atakaponiagiza kutenda.

‘Jan. 2, 1851.—Juma moja lililopita niliandika aya iliyotangulia. Katika juma hili bado nimesaidiwa siku baada ya siku, na zaidi ya mara moja kila siku, kutafuta uongozi wa Bwana kuhusu Nyumba nyingine ya Yatima. Mzigo wa maombi yangu bado umekuwa, kwamba yeye kwa rehema yake kuu anilinde nisikose. Katika juma lililopita kitabu cha Mithali kimekuja katika mfululizo wa kusoma kwangu Maandiko, na moyo wangu umeburudishwa kuhusu somo hili kwa mafungu yafuatayo: “Mtumaini Bwana kwa moyo wako wote, wala usizitegemee akili zako mwenyewe. Katika njia zako zote mkiri yeye, naye atayanyosha mapito yako” (Mithali 3:5, 6). Kwa neema ya Mungu mimi namkiri Bwana katika njia zangu zote, na katika jambo hili hasa; kwa hiyo nina uhakika wenye faraja kwamba atayanyosha mapito yangu kuhusu sehemu hii ya utumishi wangu, kwamba je nitajishughulisha nayo au sivyo. Tena: “Ukamilifu wa wanyofu utawaongoza” (Mithali 11:3). Kwa neema ya Mungu mimi ni mnyofu katika shughuli hii. Kusudi langu la kweli ni kumpatia Mungu utukufu. Kwa hiyo natazamia kuongozwa sawasawa. Tena: “Mkabidhi Bwana kazi zako, nayo mawazo yako yatathibitika” (Mithali 16:3). Mimi namkabidhi Bwana kazi zangu, na kwa hiyo natazamia kwamba mawazo yangu yatathibitika. Moyo wangu unazidi kufikia uhakika wenye utulivu, shwari, na uliotulia, kwamba Bwana atajinyenyekesha kunitumia zaidi katika kazi ya yatima. Bwana, mtumishi wako yupo hapa.’

Baadaye alipoamua kujenga nyumba mbili za nyongeza, Na. 4 na 5, aandika tena hivi:—

‘Siku kumi na mbili zimepita tangu niandike aya iliyopita. Bado siku baada ya siku nimewezeshwa kumngojea Bwana kuhusu kupanua kazi ya Yatima, nami nimekuwa katika kipindi hiki chote pia katika amani kamili, ambayo ni matokeo ya kutafuta katika jambo hili heshima ya Bwana peke yake na faida ya kimwili na ya kiroho ya wenzangu. Bila juhudi ningeweza kwa neema yake kuyaweka kando mawazo yote juu ya shughuli hii yote, kama tu ningehakikishiwa kwamba ni mapenzi ya Mungu nifanye hivyo; na, kwa upande mwingine, ningeenda mbele mara moja, kama angetaka iwe hivyo. Bado nimeliweka jambo hili kwangu mwenyewe kabisa. Ingawa sasa ni karibu majuma saba, tangu siku baada ya siku, zaidi au kidogo, akili yangu imekuwa ikilishughulikia, na tangu nimekuwa nikiliombea kila siku, lakini hakuna mwanadamu hata mmoja ajuaye juu yake. Hata sasa sijalitaja hata kwa mke wangu mpendwa ili kwamba hivyo, kwa kumngojea Mungu kwa utulivu, nisiathiriwe na yale yangeweza kuambiwa kwangu juu ya somo hilo. Jioni hii imetengwa hasa kwa ajili ya maombi, nikimsihi Bwana tena nisiruhusiwe kukosea katika jambo hili, na hasa nisidanganywe na ibilisi. Pia nimetafuta kuziacha sababu zote za kupinga kujenga Nyumba nyingine ya Yatima, na sababu zote za kuunga mkono kufanya hivyo, zipite mbele ya akili yangu: na sasa, kwa ajili ya uwazi na uhakika, naziandika. . . .

‘Lakini, ingawa zile sababu tisa zilizotangulia zina uzito kwangu, hata hivyo zisingeniamulisha kama isingekuwepo moja zaidi. Ni hii. Baada ya kuutafakari jambo hili kwa miezi, na kuliangalia katika pande zake zote na taabu zake zote, kisha baada ya kuongozwa hatimaye, baada ya maombi mengi, kuamua juu ya upanuzi huu, akili yangu iko katika amani. Mtoto ambaye tena na tena amemsihi Baba yake wa mbinguni asimwache adanganyike, wala hata kukosea, yuko katika amani, katika amani kamili kuhusu uamuzi huu; na hivyo ana uhakika kwamba uamuzi uliofikiwa, baada ya maombi mengi kwa majuma na miezi, ni uongozi wa Roho Mtakatifu; na kwa hiyo akusudia kwenda mbele, akiamini kwa hakika kwamba hataaibishwa, kwa maana anamtumaini Mungu. Taabu zake zaweza kuwa nyingi na kubwa; maelfu na makumi elfu ya maombi yaweza kupaa kwa Mungu, kabla jibu kamili halijapatikana; huenda ikahitajika mazoezi mengi ya imani na uvumilivu; lakini mwishowe itaonekana tena, kwamba mtumishi wake, amtumainiye yeye, hakuaibishwa.’

MAOMBI NA UTUKUFU WA MUNGU.

Tumejaribu zaidi ya mara moja kusisitiza kweli hii, kwamba ingawa kwa kawaida twatafuta sababu za maombi yetu kutosikiwa katika kile tuombacho kutokuwa kulingana na mapenzi ya Mungu, Maandiko yatuonya tuutafute chanzo ndani yetu wenyewe, katika kutokuwa kwetu katika hali ipasayo au kutoomba kwetu kwa roho ipasayo. Jambo lenyewe laweza kupatana kabisa na mapenzi yake, lakini kuomba, roho ya aombaye, siyo; ndipo hatusikiwi. Kama vile shina kuu la dhambi zote likiwa nafsi na kujitafuta mwenyewe, vivyo hivyo hakuna kitu ambacho hata katika tamaa zetu zilizo za kiroho zaidi kinachomzuia Mungu kwa ufanisi hivyo asijibu kama hiki: twaomba kwa ajili ya anasa au utukufu wetu wenyewe. Maombi ili yawe na nguvu na kushinda ni lazima yaombe kwa ajili ya utukufu wa Mungu; naye aweza tu kufanya hivyo kadiri anavyoishi kwa ajili ya utukufu wa Mungu.

Katika George Müller tunacho mojawapo ya mifano ya ajabu kabisa iliyoandikwa ya Roho Mtakatifu wa Mungu akimwongoza mtu kwa makusudi na kwa mpangilio, mwanzoni mwa mwendo wa maombi, kuufanya utukufu wa Mungu kuwa lengo lake la kwanza na la pekee. Na tuyatafakari vema anayoyasema, na tujifunze somo ambalo Mungu angetufundisha kupitia yeye:—

‘Mara kwa mara nililetewa matukio, yaliyothibitisha kwamba mojawapo ya mambo ya pekee ambayo watoto wa Mungu waliyahitaji katika siku zetu, ni imani yao kuimarishwa.

‘Kwa hiyo nilitamani kuwa na kitu cha kuwaelekeza ndugu zangu, kama ushahidi wa kuonekana kwamba Mungu na Baba yetu ni Mungu yule yule mwaminifu kama alivyokuwa sikuzote; aliye tayari kama sikuzote KUJITHIBITISHA kuwa ndiye MUNGU ALIYE HAI katika siku zetu kama zamani, kwa wote wanaomtumaini yeye.

‘Roho yangu ilitamani kuwa chombo cha kuiimarisha imani yao, kwa kuwapa siyo mifano tu kutoka katika neno la Mungu, ya utayari na uwezo wake wa kuwasaidia wote wanaomtegemea yeye, bali kuwaonesha kwa vithibitisho kwamba yeye ni yeye yule katika siku zetu. Nilijua kwamba neno la Mungu lapaswa kutosha, na kwa neema lilinitosha; lakini bado niliona nawajibika kuwanyoshea ndugu zangu mkono wa kusaidia.

‘Kwa hiyo nilijihesabu kuwa nimefungwa kuwa mtumishi wa Kanisa la Kristo, katika jambo lile hasa ambalo kwalo nilikuwa nimepata rehema; yaani, katika kuweza kumwamini Mungu kwa neno lake na kulitegemea. Lengo la kwanza la kazi lilikuwa, na bado ni: kwamba Mungu atukuzwe kwa jambo hili kwamba yatima walio chini ya uangalizi wangu wanapewa mahitaji yao yote, kwa maombi na imani peke yake, bila mtu ye yote kuombwa; kwa hivyo iweze kuonekana kwamba Mungu ni MWAMINIFU BADO, NA HUSIKIA MAOMBI BADO.

‘Tena katika siku hizi za mwisho nimeomba sana kuhusu Nyumba ya Yatima, na mara kwa mara nimeuchunguza moyo wangu; ili kwamba kama kwa vyovyote ilikuwa tamaa yangu kuianzisha kwa ajili ya kujiridhisha mwenyewe, niweze kuligundua. Kwa maana kwa kuwa natamani utukufu wa Bwana peke yake, nitafurahi kufundishwa kwa mkono wa ndugu yangu, kama jambo hili si lake yeye.

‘Nilipoanza kazi ya Yatima mwaka 1835, lengo langu kuu lilikuwa utukufu wa Mungu, kwa kutoa uthibitisho wa vitendo juu ya kile kingeweza kutimizwa kwa njia ya maombi na imani tu, ili hivyo kulifaidi Kanisa kwa ujumla, na kuuongoza ulimwengu usiojali kuiona hali halisi ya mambo ya Mungu, kwa kuuonesha katika kazi hii, kwamba Mungu aliye hai bado ni, kama miaka 4000 iliyopita, Mungu aliye hai. Lengo langu hili limeheshimiwa kwa wingi. Umati wa wenye dhambi umeongolewa hivyo, umati wa watoto wa Mungu katika pande zote za dunia umefaidika kwa kazi hii, kama vile nilivyokuwa nimetazamia. Lakini kadiri kazi ilivyozidi kukua, ndivyo baraka ilivyozidi kuwa kubwa, ikitolewa kwa njia ile ile ambayo kwayo nilitazamia baraka: kwa maana usikivu wa mamia elfu umevutwa kwenye kazi hii; na makumi mengi ya maelfu wamekuja kuiona. Haya yote yaniongoza kutamani zaidi na zaidi kuendelea kufanya kazi kwa njia hii, ili kuletea utukufu mkuu zaidi Jina la Bwana. Kwamba yeye aangaliwe, atukuzwe, astaajabiwe, atumainiwe, ategemewe sikuzote, ndilo lengo langu katika utumishi huu; na hivyo hasa katika upanuzi huu uliokusudiwa. Ili ionekane ni kiasi gani mtu mmoja maskini, kwa kumtumaini Mungu tu, awezavyo kutimiza kwa maombi; na kwamba hivyo watoto wengine wa Mungu waweze kuongozwa kuiendeleza kazi ya Mungu wakimtegemea yeye; na kwamba watoto wa Mungu waongozwe kuzidi kumtumaini yeye katika hali na mazingira yao binafsi, kwa hiyo naongozwa kwenye upanuzi huu zaidi.’

MAOMBI NA KUMTUMAINI MUNGU.

Kuna mambo mengine ambayo ningefurahi kuonesha yale yanayopatikana katika simulizi la Bwana Müller, lakini moja zaidi ni lazima litoshe. Ni somo la kumtumaini Mungu kwa uthabiti na bila kuyumbayumba katika ahadi yake kama siri ya maombi ya kudumu. Ikiwa mara moja tumeishika, kwa kunyenyekea mafundisho ya Roho katika neno, ahadi ya Mungu, na kuamini kwamba Baba ametusikia, hatuna budi tusijiruhusu kutikiswa katika imani yetu kwa kucheleweshwa kwo kote au kwa maonekano yasiyofaa.

‘Jibu kamili la maombi yangu ya kila siku lilikuwa mbali sana na kutimizwa; lakini kulikuwa na kitia-moyo kingi kilichotolewa na Bwana, cha kuendelea katika maombi. Lakini hata kama, tuseme, kidogo zaidi kingekuwa kimeingia kuliko kilichopokewa, bado, baada ya kufikia hitimisho, kwa msingi wa kimaandiko, baada ya maombi mengi na kujichunguza, ningepaswa kuendelea bila kuyumbayumba, katika kutumia imani na uvumilivu kuhusu lengo hili; na hivyo watoto wote wa Mungu, mara wanapohakikishiwa kwamba jambo lo lote wanaloleta mbele za Mungu katika maombi lapatana na mapenzi yake, wanapaswa kuendelea katika maombi ya kuamini, ya kutazamia, na ya kudumu hata baraka itakapotolewa. Hivyo mimi mwenyewe sasa namngojea Mungu kwa ajili ya baraka fulani, ambazo nimemsihi kwa ajili yake kila siku kwa miaka kumi na miezi sita bila kukatiza hata siku moja. Bado jibu kamili halijatolewa kuhusu kuongoka kwa watu fulani, ingawa kwa wakati huo huo nimepokea maelfu mengi ya majibu ya maombi. Pia nimeomba kila siku bila kukatiza kwa ajili ya kuongoka kwa watu wengine kwa karibu miaka kumi, kwa wengine miaka sita au saba, kwa wengine tangu miaka mitatu au miwili; na bado jibu halijatolewa kuhusu watu hao, huku kwa wakati huo huo maelfu mengi ya maombi yangu yamejibiwa, na pia roho zimeongolewa, ambazo nilikuwa nikiziombea. Nasisitiza hasa jambo hili kwa faida ya wale wawezao kudhani kwamba ni lazima tu niombe kwa Mungu, na kupokea papo hapo; au kwamba ningeweza kuomba kuhusu jambo lo lote, na jibu bila shaka lingekuja. Mtu aweza kutazamia tu kupata majibu ya maombi ambayo yapatana na mkusudio wa Mungu; na hata hapo, uvumilivu na imani vyaweza kufanyiwa mazoezi kwa miaka mingi, kama vile vyangu vinavyofanyiwa mazoezi, katika jambo nililolirejelea; na hata hivyo naendelea kila siku katika maombi, na kulitazamia jibu, na kulitazamia jibu kwa hakika kiasi kwamba mara nyingi nimemshukuru Mungu kwamba hakika atalitoa, ingawa sasa kwa miaka kumi na tisa imani na uvumilivu vimefanyiwa mazoezi hivyo. Tieni moyo, Wakristo wapenzi, kwa bidii mpya kujitoa katika maombi, ikiwa tu mwaweza kuwa na hakika kwamba mnaomba mambo yaliyo kwa ajili ya utukufu wa Mungu.

‘Lakini jambo la ajabu kabisa ni hili, kwamba pauni 6, shilingi 6, na peni 6 kutoka Uskochi zilinipatia, kwa kadiri iwezekanavyo kujulikana sasa, mahitaji yote yaliyohitajika kwa kuandaa na kuendeleza Nyumba Mpya za Yatima. Kwa miaka sita na miezi minane nimekuwa siku baada ya siku, na kwa kawaida mara kadhaa kwa siku, nikimwomba Bwana anipe mahitaji yaliyohitajika kwa upanuzi huu wa kazi ya Yatima, ambayo, kulingana na mahesabu yaliyofanywa wakati wa masika 1861, yalionekana kuwa karibu pauni elfu hamsini: jumla ya kiasi hiki sasa nilikuwa nimeipokea. Namsifu na kumtukuza Bwana kwa kuutia upanuzi huu wa kazi moyoni mwangu, na kwa kunipa ujasiri na imani kwa ajili yake; na zaidi ya yote, kwa kuiimarisha imani yangu siku baada ya siku bila kuyumbayumba. Wakati sehemu ya mwisho ya fedha ilipopokewa, sikuwa na hakika zaidi kuhusu jumla nzima, kuliko nilivyokuwa wakati ambao sikuwa nimepokea hata mchango mmoja kuelekea jumla hii kubwa. Nilikuwa mwanzoni, mara nilipokwisha kuutambua mkusudio wake, kwa njia ya kumngojea Mungu kwa uvumilivu mkubwa na kwa kuchunguza moyo, nikiwa na hakika kamili kwamba angelifanya litendeke, kana kwamba zile nyumba mbili, pamoja na mamia ya yatima waliozikaa, tayari zilikuwa mbele yangu. Naweka maneno machache hapa kwa ajili ya waamini wachanga kuhusiana na somo hili: 1. Msiwe na haraka kuchukua hatua mpya katika utumishi wa Bwana, au katika biashara yenu, au katika jamaa zenu: pimeni kila kitu vema; pimeni yote katika nuru ya Maandiko Matakatifu na katika kumcha Mungu. 2. Tafuteni kutokuwa na mapenzi yenu wenyewe, ili kuutambua mkusudio wa Mungu, kuhusu hatua zo zote mnazopendekeza kuchukua, hata mweze kusema kwa unyofu mko tayari kuyatenda mapenzi ya Mungu, ikiwa yeye tu atapendezwa kuwafundisha. 3. Lakini mtakapokwisha kugundua yaliyo mapenzi ya Mungu, tafuteni msaada wake, na uutafute kwa bidii, kwa kudumu, kwa uvumilivu, kwa kuamini, kwa kutazamia; nanyi bila shaka kwa wakati wake na kwa njia yake mtaupata.

‘Kudhani kwamba tuna shida ya fedha peke yake kungekuwa kosa: hutokea mamia ya mahitaji mengine na taabu nyingine. Ni jambo la nadra siku kupita bila shida fulani au uhitaji fulani; lakini mara nyingi kuna taabu nyingi na mahitaji mengi ya kukabiliwa na kushindwa siku iyo hiyo. Yote haya hukabiliwa kwa maombi na imani, dawa yetu ya mambo yote; nasi hatujawahi kuaibishwa kamwe. Maombi ya uvumilivu, ya kudumu, na ya kuamini, yaliyotolewa kwa Mungu, katika Jina la Bwana Yesu, sikuzote, mapema au baadaye, yameleta baraka. Sikati tamaa, kwa neema ya Mungu, ya kupata baraka yo yote, ikiwa tu naweza kuwa na hakika kwamba ingekuwa kwa faida yo yote ya kweli, na kwa utukufu wa Mungu.