Wasifu wa Blasio Kigozi

Neno moja limechongwa juu ya kaburi lake katika viwanja vya Kanisa Kuu la Namirembe, nalo ni neno lile lile alilolibeba katika safari yake ya mwisho kwenda Kampala: Zukuka — Amka. Blasio Kigozi alikuwa bado hajafikisha miaka thelathini alipofariki, homa ikimwunguza kabla hajaweza kusimama na kusema jambo lile alilokuja kulisema. Hakuandika kitabu chochote. Ni maneno yake machache tu yaliyosalia, na mojawapo ni neno hilo moja. Hata hivyo wale waliokuja baada yake walimhesabu miongoni mwa watu wa kwanza na muhimu zaidi wa Uamsho wa Afrika Mashariki, na wengine walimwita Yohana Mbatizaji wake — sauti iliyotangulia, ikapaza kilio kwamba kanisa lilikuwa limelala, kisha ikatoweka karibu kabla lile ililolitangaza halijafika.

Ndugu mdogo, aliyeokolewa kupitia ndugu yake mkubwa

Alizaliwa akiwa Muganda, nchini Uganda, takriban mwaka 1909; tarehe kamili, mahali alipozaliwa, na majina ya wazazi wake hayajatufikia kwa uhakika wowote. Kinachothibitishwa vizuri ni familia aliyokuwa sehemu yake. Ndugu yake mkubwa alikuwa Simeoni Nsibambi, mtu wa kawaida wa Kampala ambaye watu wa uamsho wenyewe walimwona kuwa mmoja wa waanzilishi wake — mtu ambaye, katika mtaa mmoja wa Kampala, alimbana mmisionari mgeni Joe Church kwa swali la nini kilichokuwa bado kinakosekana katika maisha yake ya Kikristo, wala hakukubali kuliacha.

Kigozi aliokolewa katika ujana wake, naye aliokolewa kupitia Nsibambi. Jambo hili linastahili kutafakariwa, kwa sababu ndilo sura nzima ya maisha yake kwa muhtasari. Hakuifikia imani yake kupitia mhubiri wa kigeni wala mkutano wa kushtua. Ilimjia mezani pa familia, kutoka kwa ndugu mkubwa ambaye yeye mwenyewe alikuwa ameshikwa moyoni. Uamsho ulikuwa, kabla ya kuwa kitu kingine chochote, hivi: mtu mmoja aliyebadilishwa akikataa kumwacha mtu anayefuata bila kubadilishwa. Kigozi aliupokea kwa njia hiyo, na angetumia maisha yake mafupi yaliyosalia akiupitisha kwa wengine kwa njia ile ile.

Mwalimu aliyetamani kuwa mwinjilisti

Alisomea kuwa mwalimu wa shule. Takriban mwaka 1929 alimaliza masomo yake katika shule ya kufundisha walimu na ya theolojia iliyoko Mukono, kisha akatumwa kusini, kuvuka mpaka hadi mashariki mwa Rwanda, kusimamia mtandao wa shule zilizozunguka kituo cha umisheni cha Gahini. Alikuwa mwalimu kwa kazi na kwa nidhamu — si, kama simulizi moja ya kizembe isemavyo, mwongofu asiyejua kusoma na kuandika vizuri, bali mtu aliyefunzwa ipasavyo kusimama mbele ya darasa.

Lakini kufundisha halikuwa jambo lote lililowaka ndani yake. Alikuwa na shauku kali ya kufuata nyayo za Apolo Kivebulaya, mwinjilisti mwanzilishi Muganda aliyeipeleka injili mbali ndani ya misitu ya upande wa magharibi. Kigozi aliyatamani maisha hayo — barabara, vijiji, kuhubiri. Na huko Gahini alipata mazingira ambayo yangemwezesha mwalimu kuwa mwinjilisti.

Takriban mwaka 1931 alijiunga na Dkt. Joe Church katika Hospitali ya Gahini, na wawili hao wakawa marafiki wa karibu. Walishiriki aina fulani ya uchaji — uchaji usioridhika na dini ya heshima iliyolala nusu usingizi, uliosisitiza toba, mabadiliko ya tabia, na dhambi kutajwa waziwazi na kuachwa. Kigozi alihubiri hivyo kwa maisha yake yote yaliyosalia. Alikuwa mkali kiasi cha kuudhi, akishutumu dhambi popote alipoipata, na akajitoa kwa miaka ya kuzunguka bila kukoma, akienda kijiji hadi kijiji kwa miguu, makazi moja baada ya jingine, akikataa kuiacha nchi ilale.

Watu wawili wakisali, na jibu lililokuja

Kabla ya kuwepo kwa harakati, palikuwa na watu wawili wakisali. Kigozi na Joe Church walianza kusali pamoja huko Gahini kwa ajili ya mabadiliko ya ndani zaidi miongoni mwa watumishi wa Kiafrika wa kituo hicho — si kwa ajili ya idadi, si kwa ajili ya majengo, bali kwa ajili ya wenzao wenyewe kubadilika kikweli. Waliendelea hivyo kwa takriban miaka miwili, na hakuna kitu cha maana kilichoonekana kutokea.

Kisha mwaka 1931 likatokea. Yosiya Kinuka, mtumishi mwenzao katika kituo hicho, alipitia uongofu wa kushtua — badiliko halisi na la wazi kiasi kwamba halingeweza kuelezwa kwa visingizio. Kutokana nalo kilizuka kikundi kidogo cha kwanza cha wainjilisti wa Kiafrika ambao wangeubeba uamsho, mbegu ya timu ambazo punde ziliueneza katika eneo lote.

Ni tukio dogo kiasi cha kupitwa kwa urahisi, lakini sura yake ina maana. Uamsho haukuanza kwa mkakati wala kwa kampeni. Ulianza kwa marafiki wawili wakimwomba Mungu, tena na tena, jambo moja ambalo hawakuweza kulitengeneza wenyewe — badiliko la kweli katika watu waliokuwa karibu nao kabisa — kisha wakalitazama likija.

Kuwekwa wakfu, kisha barabara tena

Baada ya muda Kigozi alirudi kaskazini katika chuo cha theolojia huko Mukono. Aliwekwa wakfu kuwa shemasi — kumbukumbu hazikubaliani kuhusu mwaka, na hakuna haja ya kujifanya kuwa na usahihi ambao hazitoi — kisha akarudi moja kwa moja Gahini, safari hii kuongoza shule ya wainjilisti. Ilikuwa hasa kazi aliyoumbwa kwa ajili yake: si kukaa katika chumba cha kujisomea, bali kuwaandaa watu ambao wangetembea barabara alizozipenda.

Ifikapo mwaka 1933 kile ambacho yeye na Church walikuwa wamekiombea hakikuwa tena tumaini bali moto. Katika kongamano lililofanyika Gahini mwaka huo, Kigozi alisimama kuzungumza pamoja na ndugu yake Nsibambi, na masimulizi yanalikumbuka kama kilele cha mabadiliko — wakati ambapo, kama watu wa uamsho wenyewe walivyosema, moto ulianza kuwaka kwa nguvu. Ndugu hao wawili, mkubwa aliyeshikwa kwanza na mdogo aliyeshikwa naye kwa zamu yake, sasa walisimama pamoja mbele ya umati, na harakati ikashika mizizi.

Amka

Ifikapo Januari 1936 Kigozi alikuwa amebakiwa na mzigo mmoja tu, nao ulikuwa kwa ajili ya kanisa lenyewe — si vijiji safari hii, bali uongozi. Alikuwa amefikia kuamini kwamba kanisa rasmi la Kianglikana nchini Uganda lilikuwa limelala: la heshima, lililopangwa vizuri, na lililokufa. Naye akaazimia kuliambia hivyo uso kwa uso.

Alisafiri hadi Kampala kupeleka ujumbe kwa Sinodi ya kanisa. Kiini chake kinaweza kutolewa kwa neno moja lililokuja kutotenganishwa na jina lake: zukuka — amka. Alikusudia kusimama mbele ya viongozi wa kanisa waliokusanyika na kuwaita waondoe uzembe wao, watubu, na wawe hai tena. Maandishi kamili ya ujumbe huo hayajasalia, na ingekuwa ni kumsaliti mtu huyo kumtungia sentensi; kilicho hakika ni wito ulio katika kiini chake.

Zukuka! — Amka!

— Kaulimbiu ya Kigozi, na neno moja lililochongwa baadaye juu ya jiwe la kaburi lake

Hakuwahi kuutoa. Akiwa njiani kuelekea sinodi alipigwa na homa ya kupe — homa ya kurudiarudia — nayo ikaenda kwa kasi. Alipelekwa hospitalini Mengo, na huko, tarehe 26 Januari 1936, akafariki. Alikuwa na umri wa takriban miaka ishirini na saba. Wale walioisimulia habari yake baadaye walikumbuka kilio cha Amka, amka midomoni mwake mwishoni; hilo ni la mapokeo kuliko la kumbukumbu, na inatosha kusema kwamba mtu aliyefariki akiwa na neno Amka limeambatanishwa na jina lake hakupata nafasi ya kulipaza kwa watu aliokuja kuwaamsha.

Neno juu ya kaburi

Kifo chake cha ghafla, kabla hata sinodi haijafunguliwa, hakikuunyamazisha ujumbe. Kiliunoa. Mtu aliyekuwa amevuka nchi nzima kuliambia kanisa liamke alikuwa amefia mlangoni pake, na viongozi ambao wangeweza kumpuuza mhubiri aliye hai hawakuweza kulipuuza kaburi jipya. Wito wake ukaja kuhesabiwa kuwa wa kinabii. Ndani ya mwaka mmoja au miwili iliyofuata, mawimbi ya uamsho yalipita katika Kanisa la Uganda.

Alizikwa juu ya Kilima cha Kanisa Kuu, katika viwanja vya Kanisa Kuu la Namirembe, mbele ya umati mkubwa, na ndugu yake mkubwa Nsibambi — yule aliyemwongoza kwa Kristo kwanza — aliongoza mazishi. Juu ya jiwe la kaburi walichonga neno moja tu: Zukuka. Amka. Lilikuwa ni jumla ya mahubiri yake, jumla ya shughuli yake ya mwisho, na sasa jumla ya maandishi ya kaburi lake.

Zukuka

— neno moja lililoko juu ya kaburi la Blasio Kigozi huko Namirembe

Wale waliopima uamsho baadaye hawakusita kumsifu. Tathmini moja ilimtaja kuwa mwanzilishi na mkuzaji mkuu wa Uamsho wa Afrika Mashariki katika muongo wake wa kwanza; wengine walimpa cheo cha zamani, kikali zaidi — Yohana Mbatizaji wa harakati hiyo, mtangazaji aitengenezaye njia kisha anajitoa kando. Yote mawili ni hukumu moja kwa maneno tofauti: kwamba mwalimu wa shule kutoka Uganda aliyetaka tu kutembea barabarani na kuhubiri alijitoa kikamilifu kiasi hicho, na akafa kwa namna yenye ujumbe mzito kiasi hicho, hata neno lake moja likayapita maisha yake mafupi.

Ni rahisi kumsahau miongoni mwa majina yenye kelele zaidi ya uamsho. Hakuwa askofu, hakuwa mfia-imani chini ya dikteta, wala mwandishi wa kitu chochote unachoweza kukisoma. Alikuwa ndugu mdogo aliyepokea imani yake nyumbani, mwalimu aliyetamani kuwa mwinjilisti, rafiki aliyesali kwa miaka miwili bila kuona matunda kabla jibu halijaja, na mhubiri aliyefariki akiwa na ujumbe wake bado kifuani mwake. Anachokiacha ni ujumbe huo, uliopunguzwa hadi kiini chake kisichoweza kupunguzwa zaidi na kuchongwa katika jiwe: kwamba hatari kubwa zaidi kwa kanisa si mateso bali usingizi, na kwamba jibu pekee linalofaa ni kuamka.