Monika ow’e Hippo — Maama Amaziga Ge Gaanyeenya Eggulu

Yali Ani

Monika yazaalibwa mu mwaka 331 AD e Tagaste, mu Afirika ey’Obukiikakkono eyali wansi w’obufuzi bwa Ruumi — ekitundu ekiyitibwa leero Algeria — mu maka g’Abakristaayo, okukkiriza kwabwe okw’amaanyi ne kumuyingira okuva mu buto. Yafumbirwa omukungu Omuruumi omukaafiiri ayitibwa Patricius, n’amuzaalira abaana basatu; asinga okumanyika mu bo ye Aurelius Augustinus, eyali agenda okufuuka Agusito Omutukuvu ow’e Hippo, omu ku bayivu b’eby’eddiini abasinga obukulu mu byafaayo by’Ekkanisa. Okumala emyaka kkumi n’omusanvu, Monika yeegayiririra nga tawummula Katonda akyuse omwana we oyo omugezi ennyo, omukyamu era eyali mu bulamu obw’obugwagwa, ng’amugoberera okuva mu Afirika ey’Obukiikakkono okutuuka e Ruumi n’e Milan, ng’amuwondera n’okusaba ne bwe yali amaze ebbanga ddene ng’amudduse.

Amaziga ge gaali tegakoma, n’okukkiriza kwe nga kweyolekera buli muntu, ne kiba nti omulabirizi omu yamugamba ebigambo ebyamanyika ennyo: “Omwana w’amaziga ago tagenda kuzikirira n’akatono.” Yali mutuufu. Agusito yakyuka mu mwaka 386 AD, ne Monika n’afiira e Ostia omwaka ogwaddako, mu mirembe, omulimu omunene ogw’obulamu bwe nga guwedde.

Enjigiriza Ye Enkulu ku Kusaba

Monika teyawandiika bitabo bya by’eddiini wadde okubuulira mu kkanisa. Enjigiriza ye ku kusaba bwali bulamu bwe bwennyini — ekyokulabirako ekiramu, ekyamala emyaka nga amakumi abiri, ekiraga engeri omuntu gy’aleeta omugugu ogutasoboka mu maaso ga Katonda n’agaana okuguleka. Ekyokuyiga ky’ayigiriza buli mulembe kwe kwegayiririra abalala nga tokoowa: nti okwagala n’okukkiriza bwe bitambulira awamu bisobola okukuuma okusaba okumala ebbanga ddene ng’essuubi lirabika ng’eritakyalina nsonga, era nti Katonda alwawo okuddamu si Katonda eyeerabidde.

Omusingi gw’Ebyawandiikibwa ogw’okwegayiririra kwa Monika tegwali lunyiriri lumu, wabula empisa ya Katonda yonna nga Kitaffe awulira okukaaba kw’abaana be. Olugero lwa Yesu olwa nnamwandu ateekoowa teyalutwala ng’ekifaananyi — lwali kuyitibwa kwe. Engeri gye yasabangamu yatuukiriza ekiragiro ekyo: nti abantu “bagwanidde obutakoowanga kusaba n’obutaggwaamu mwoyo” (Lukka 18:1). Emyaka kkumi n’omusanvu bbanga ddene okusabira emmeeme y’omuntu omu. Monika yasaba mu biseera Agusito mwe yali tasembera eri Katonda, wabula ng’amweyawulako bwe yeeyongerayo — ng’ayingira mu Bamanikaya, ng’abeera n’omukazi nga tebafumbiriganwa, ng’anoonya ekitiibwa eky’obuyigirize e Carthage, e Ruumi n’e Milan. Buli kipya ekyabangawo kyali kugezesa kupya eri okukkiriza kwe, era buli mulundi yaddanga ku maviivi ge n’okusaba kwe kumu, n’amaziga ge gamu, n’okusuubira kwe kumu okutakendeera.

Ambrose, Omulabirizi w’e Milan, eyali agenda okuba ekyuma Katonda kye yakozesa okukyusa Agusito, yalaba mu Monika ekintu ekitali kya bulijjo. Obulamu bwe obw’okusaba tebwali kutuukiriza buvunaanyizibwa bwa ddiini, wabula kufukumuka kw’omutima ogwewaayo ddala eri Katonda n’eri omwana Katonda gwe yali amuwadde. Ekifaananyi ky’Omuwandiisi wa Zabbuli kyali mazima mu bulamu bwe: “Emirundi gye ntawaanyizibwa nga njaziirana ogimanyi; amaziga gange gateeke mu ccupa yo! Wagawandiika” (Zabbuli 56:8). Monika kino yakikkiriza si ng’ebigambo eby’ennyimba, wabula ng’amazima gennyini. Buli zziga lye yakaabira Agusito lyali kusaba Katonda kwe yali awulidde era n’akuwandiika. Tewali na limu lyagenda bwereere. Byonna byali bikuŋŋaanyizibwa nga bigenda eri okuddibwamu.

Okwegayiririra abalala kwe okutakoowa kwalaga enjigiriza ey’amaanyi ku kusaasira kwa Katonda eri abaabula. Ebigambo bya Pawulo mu 1 Timoseewo byalaga bulungi omugugu gwe: “Okusookera ddala, mbasaba, musabenga, mwegayirirenga, era mwebazenga Katonda ku lw’abantu bonna. Era musabirenga bakabaka n’abafuzi abalala bonna, tulyoke tube bulungi nga tuli mirembe, nga tussaamu Katonda ekitiibwa, era nga twegendereza mu buli ngeri. Ekyo kirungi era ekisiimibwa mu maaso ga Katonda Omulokozi waffe, ayagala abantu bonna balokolebwe, era bategeere amazima” (1 Timoseewo 2:1–4). Monika yategeera nti okusabira abaabula si kintu kya kwongerako ku bulamu bw’Omukristaayo, wabula buvunaanyizibwa obukulu — obusibuka mu mutima gwa Katonda ayagala ddala buli muntu alokolebwe.

Agusito yennyini yawandiika n’okwewuunya ku bulamu bw’okusaba bwa nnyina mu kitabo kye eky’Okwatula, ng’annyonnyola engeri okukaaba kwe mu maaso ga Katonda ku lulwe bwe kwali okw’amaanyi okusinga okukaaba kwa bamaama abasinga obungi nga baana baabwe bafudde mu mubiri. Yali ategeera obuzito bw’ensonga. Emmeeme eyali mu kkubo erigenda mu ggeyeena yali nsonga ya bwangu okusinga akabi konna ak’ensi eno. Ekitabo ky’Okukungubaga kyalaga bulungi omwoyo gwe: “Golokoka, okaabe ekiro obudde nga bwa kaziba; Fuka emmeeme yo ng’amazzi mu maaso ga Mukama” (Okukungubaga 2:19). Monika yeefuka yenna — ddala, nga tayimirira — era Katonda yafuna buli ttondo.

Okukakasibwa kw’okwegayiririra kwa Monika okwamala ebbanga eddene tekwali kukyuka kwa musajja omu omugezi ennyo kwokka, newankubadde ekyo kyokka kyandibadde kimala okulaga nti obulamu bwonna obw’okusaba bwali bwa mugaso. Kyali kukyuka kwa mbeera okugumiikiriza kwe kwe kwalaga nti kusoboka: obukakafu nti tewali mutima mukakanyavu, obulamu obwabula ennyo, wadde ekibi ekisimbye amakanda, ebisukka amaanyi ga Katonda addamu okusaba. Ekisuubizo ky’Omuwandiisi wa Zabbuli kyakakasibwa mu bulamu bwe: “Abo abasiga nga bakaaba amaziga, baliyimba ennyimba ez’essanyu nga bakungula. Oyo agenda ng’akaaba ng’atwala ensigo okusiga; alikomawo ng’ayimba ennyimba ez’essanyu ng’aleeta ebinywa bye” (Zabbuli 126:5–6). Monika yasiga mu maziga okumala emyaka kkumi n’omusanvu.

Amakungula ge yakungula — okukyuka kw’omusajja ebiwandiiko bye byali bigenda okubumba enjigiriza y’Ekikristaayo okumala ebyasa kkumi na bitaano — gaali gasukkiridde nnyo okusinga byonna bye yali ayinza okusaba ne bye yali ayinza okulowooza.

Okusaba

Ayi Mukama Katonda, oli Kitaffe atakoowa kutuwulira. Tuyigirize obukakanyavu obutukuvu bwa Monika — okuleeta emmeeme y’emu, omugugu gwe gumu, n’ekyetaago kye kimu mu maaso go buli lunaku, buli mwaka, okutuusa okuddamu kwo lwe kunaatuuka. Gye tukemebwa okuggwaamu amaanyi, zzaawo okukkiriza kwaffe. Gye tukaabira abaabula, tujjukize nti buli zziga olikuuma. Era tukkirize tubeere balamu okulaba amakungula okusaba kwaffe ge kusimba. Amiina.