Amazima g'Abakwakeri, n'Obuweereza bw'Abakwakeri

Ab’Emikwano baali bakakasa nnyo nti okukkiriza kwabwe kwe kwali okukkiriza okw’amazima okwayolesebwa mu Bayibuli era okwabuulirwa Abatume, ne kiba nti mu kwogera ku kwo, mu biseera byange, baakuyitanga “Amazima,” n’ennukuta ennene “A,” era baayogeranga ku mulimu gw’eddiini ogw’ekibiina nga “okuweereza Amazima.”

Nzijukira nti embalaasi za taata n’amagaali ge baabiyita “embalaasi n’amagaali g’Amazima,” kubanga byabeeranga bulijjo nga bikozesebwa okutwala ababuulizi okuva mu lukuŋŋaana olumu okudda mu lulala, oba okutuma emirimu ku lw’Abakadde oba Abalabirizi. N’okukkiriza okw’obuto okutabuuza, nakkiriza ebyo byonna ddala, ne nkulira ku ndowooza eyeeyawudde nti ffe “Ab’Emikwano” twali n’“Amazima” ffekka, nga tussa essira ery’amaanyi ku kigambo “go,” ekyayawulanga ddala ekyo okuva ku kukwata amazima agamu mu mangi. Agaffe gaali amazima gonna, era nga tewali kirala wabula amazima gennyini, era nga tegayinza kulongoosebwa. Bwe ntyo bwe nnalowoozanga mu nnaku z’obuvubuka bwange.

Naye tekiyinza kuwakanyizibwa nti “Ab’Emikwano” baalina amazima mangi (awatali kigambo “go”). Buli ndowooza ku bintu bya Katonda gye nazuula oluvannyuma, na buli nkyukakyuka gye nakubiririza oluvannyuma, kaakano nkitegeera nti byalina ensibuko yaabyo mu ndowooza z’Ekibiina; era emirundi n’emirundi, ekintu ekiggya oba okukakasibwa okuggya bwe kwanjolekera, neesanga nga njogera nti, “Kale, ekyo kye kyali Ab’Emikwano ab’edda kye baali bategeeza, wadde nga saakitegeera olubereberye.”

Emisingi gyabwe emikulu egy’empisa n’egy’eddiini mingi giyingiziddwa mpolampola era gyigijjizza Abakristaayo abalala — kwe kugamba, okutaputa Bayibuli mu ngeri ey’Omwoyo mu kifo ky’okugigoberera olukalala; okukozesa Ssabbiiti ku lw’omuntu, so si omuntu ku lwa Ssabbiiti; okuteeka akabonero wansi w’okukkiriza kw’Omwoyo kwe kakiikirira; obutaba na mugaso munene bwa nzikiriza na nnyiriri z’enjigiriza, oba obwa mikolo n’emikolo egy’eddiini; okukyawa obuddu; obukulu obw’amaanyi obw’okwefuga; n’omwoyo okutuuka butereevu eri Katonda awatali muntu muwuubuzi.

Naye mu biseera Abakwakeri lwe baasooka okulangirira ebintu bino, byalabika ng’ebigambo ebizibu abantu abatono be baayinza okugumira. Era n’abaffe abaakulira nabyo okuva mu bwana bwaffe twetaaga emyaka mingi egy’okukula mu mwoyo n’okumulisibwa nga tetunnabitegeera bulungi.

Kimu ku mazima ge baali bakutte nga bakulembedde ennyo ebiseera byabwe kyali ku kwenkanankana mu maaso ga Katonda wakati w’abasajja n’abakazi. Baawa “abakazi Ab’Emikwano” ekifo ekyenkanyi n’“abasajja Ab’Emikwano” mu mulimu gw’obuweereza, ne mu kufuga Ekibiina.

Waaliwo abakazi Ababuulizi, n’abakazi Abakadde, n’abakazi Abalabirizi, abaatuulanga mu kitiibwa kyekimu n’abasajja Ababuulizi, Abakadde, n’Abalabirizi, ku ntebe empanvu mu nnyiriri ez’ekitiibwa, nga batunudde eri ekibiina — abasajja ku ludda olumu olw’ekkubo eriri wakati, n’abakazi ku ludda olulala. Ababuulizi (oba Abaweereza, nga bwe twabayitanga) baatuulanga ku mutwe gw’ennyiriri zino ez’ekitiibwa, abasinga obukulu n’obuzito nga be basemberera waggulu, ne bagenda bakendeera okutuuka ku bato abaakayingira, ab’ebirabo byabwe byali byakakasibwa.

Enkola y’obuweereza mu Ab’Emikwano yali ya njawulo nnyo ku y’ekkanisa endala yonna.

Baakkiririza ddala nti Katonda yekka ye ayinza okufuula omuntu Omuweereza, era nti tewali kubuulira kutuufu okuggyako okubuulira okuva butereevu era amangwago mu Ye. Baakkiriza, ng’ekyokwewesa ekituufu kyokka eky’omulimu gw’obuweereza, ekigambo ekiri mu Matayo 10:18–20, era baakkiriza nti ebisuubizo byakyo byalituukirira ddala eri buli mwoyo omwesigwa, oba musajja oba mukazi, oba muto oba mukulu, oba muyivu oba atali muyivu: “Era mulitwalibwa mu maaso g’abafuzi ne bakabaka ku lwange, okuba obujulirwa gye bali n’eri Abaamawanga. Naye bwe balibawaayo, temweraliikiriranga muyogere mutya oba ki kye muligamba; kubanga kye muligamba muliweebwa mu ssaawa eyo. Kubanga si mmwe aboogera, wabula Omwoyo gwa Kitammwe y’ayogerera mu mmwe.”

Ekisuubizo kino kyalimu gye bali “Okuyita” kw’Abakwakeri n’“Okwawulibwa” kw’Abakwakeri; era “okusomera obuweereza” mu masomero amakulu oba mu bitabo, oba okwawulibwa nga bassaako emikono gy’abantu, byabalabikanga ng’okugaana okuyita n’okwawulibwa okwa Katonda kwokka, era nga bivaamu kye baayitanga “obuweereza obukolebwa abantu.” Mu ndowooza yaabwe, Abaweereza baayinza kufuulibwa Katonda yekka, era amaanyi ag’okubuulira gaali “ekirabo” ekiweebwa butereevu Ye yekka.

Ekyo kyokka ekyayinzika kwali Abakadde n’Abalabirizi b’olukuŋŋaana okwekaliriza engeri ekirabo kino gye kyagenda kikulaakulana; era, bwe kyabalabikanga nti okwogera kwalimu obubonero obutategeerekeka bulala obw’okufukibwako amafuta okwa Katonda, baakuŋŋaananga wamu ne basalawo oba okuwandiika oba obutawandiika mu bitabo byabwe eby’olukuŋŋaana nti “baakakasa” nti gundi Muweereza. Ekikolwa kino eky’“okuwandiika” oba “okukakasa” tekyafuulanga aboogezi Baweereza; kyali kutegeera na kukakasa kyokka eky’ekituufu nti Katonda yali amaze okubafuula bwe batyo.

Kino bwe kyamalanga okukolebwa, baayitibwanga “Abaweereza abaakakasibwa,” era ffe abato twawuliranga nti baali bayingiziddwa mu ntikko y’eggulu lyennyini.

Ate era, olwokubanga Katonda yali abafudde Abaweereza, empeera yaabwe yali eteekwa okuva mu Ye yekka. Tebaweebwanga nsimbi wadde emisaala, naye obuweereza bwabwe, obwaweebwa ku bwereere okuva waggulu, baabuwaayo ku bwereere eri bannaabwe, awatali nsimbi era awatali muwendo.

N’olwekyo, Abaweereza b’Abakwakeri bonna beeyongeranga mu mirimu gyabwe egya bulijjo nga “bakozesa ebirabo byabwe,” nga beeyimirizaawo n’ensimbi zaabwe, oba nga bakola obusuubuzi bwabwe oba emirimu gyabwe egya bulijjo. Emirundi mingi kyabalekeranga akaseera katono okusoma oba okwetegekera, naye, olwokubanga tewali kusoma wadde kwetegekera okwakkirizibwanga, kino tekyaleeta buzibu.

Si nti tewaali kutendekebwa kwa njawulo kwa buweereza kwokka, naye tekyalowoozebwanga kutuufu okwetegekera okuweereza oba olukuŋŋaana lwonna olw’enjawulo. “Ab’Emikwano” baali basaanira okugenda mu nkuŋŋaana zaabwe ng’ebirowoozo byabwe bikalu, nga beeteefuteefu okufuna obubaka bwonna Omwoyo Omutukuvu bw’ayinza okulaba nga kirungi okugaba. Tewaali n’omu ku bo eyayinzanga okumanya nga tannaba nti okuluŋŋamizibwa kujja kujja gy’ali oba tekujja; era ekisuubizo kyali kya lwatu nti, bwe kijja, kye baali bagenda okwogera kyali kya kubaweebwa mu ssaawa eyo.

N’olwekyo, okwetegekera kwonna okw’okubuulira kwawuliddwanga ng’obuteesigwa eri Omwoyo Omutukuvu, era kwayitibwanga “omulimu gw’ekitonde,” ekitegeeza nti kyali kitonde ekiri mu muntu, so si Omwoyo gwa Katonda, ekyali kifuga. Era tewaali kubuulira kwa ngeri eyo okwawuliddwanga nti kulina “okufukibwako amafuta okw’Omwoyo” okwali akakebera k’Abakwakeri ak’obuweereza bwonna.

Nsanze mu kitabo eky’edda eky’ebiggyibwa mu byawandiika bya Isaac Penington ebigambo bino ebikwata ku baweereza, ebiraga bulungi endowooza y’Abakwakeri.

“Si kubuulira bintu bya mazima ekifuula omuntu Omuweereza ow’amazima, wabula okuweebwa obuweereza bwe okuva eri Mukama. Enjiri ya Mukama, y’eteekwa okubuulirwa, era eteekwa okubuulirwa mu maanyi ge; era abaweereza ababuulira bo bateekwa okwambazibwa amaanyi ge, era okutumibwa Ye. … Oyo anaaba Omuweereza ow’amazima ateekwa okuweebwa ekirabo kye, n’obuweereza bwe, n’okukozesa byombi, okuva eri Mukama, era ateekwa okuba omukakafu mu buweereza bwe okusigala mu maanyi. … Ateekwa okulinda mu mirimu gye egy’enjawulo, okwambazibwa ensonga n’amaanyi okuva waggulu, nga tannaba kwasamya kamwa ke mu bujulirwa ku lwa Mukama.”

N’endowooza eno ku kubuulira, kyangu okutegeera nti “okulabika mu buweereza,” nga bwe kyayogerwanga mu ngeri ey’ekyafaayo, kyandiwuliddwa bonna nga si mutendera mukulu nnyo gwokka, naye n’ogutiisa ddala. Mu nnaku zange ez’obuto, bulijjo kyayogerwangako nga “okusitula omusaalaba” era kyatunuulirwanga ng’ekiweebwayo ekisinga obukulu omwoyo kye guyinza okuwaayo. Bulijjo kimbadde kizibu okutegeera empulira eno, kubanga mu bwange bwennyini, okubuulira kubadde kwa ssanyu okusingira ddala okuba ekiweebwayo. Naye oboolyawo kino kiyinza okuba nga kyava ku kubanga nzikirizza ekitundu ekimu oba ekirala ku kye Ab’Emikwano ab’edda kye bandiyita “ekitonde” okuyingira mu buweereza bwange, era ebigambo byange sisibye ku nsibuko ey’ekitiibwa ekingi bwe ntyo.

Ebbaluwa enkadde eya mmange ekwata ku “kulabika mu buweereza” kwa mwannyina, kojja wange John Tatum, ejja kunnyonnyola embeera y’empulira gye nnyonnyodde. Awandiikira kitaawe ne nnyina ku kukyala kwe yakyala kojja we, n’agamba nti: “Muwulidde ku kiweebwayo mwannyinaffe John omwagalwa ky’awaddeyo mu biseera bino, ng’awuliza kye nzikiriza nti kubadde kye yawuliranga eky’obuvunaanyizibwa okumala ebbanga, bw’awaddeyo okulabika mu bujulirwa n’okwegayirira mu lujjudde mu nkuŋŋaana zaabwe? Kibaddewo kasookedde tugendayo, naye ffembi twakwatibwa nnyo obubonero obw’okulafuubana n’okwewaayo okw’obuwombeefu obwalabikanga mu mpisa ze eza buli lunaku n’emboozi ze. Nsuubira ffenna tulyagala okumuwa amaanyi ag’okusaasira kwaffe okusinga obuwombeefu, n’okumusabira aluŋŋamizibwe, era akulemberwe, era akuumibwe mu kkubo ettuufu. Ntegeera nti emirundi mingi awulira nga ali bwannamunigina nnyo. Yaŋgamba nti, ‘Ah, mwannyinaze omwagalwa, kibadde kiseera kya ntiisa gye ndi mu biseera bino, mwe nnina okunoonya mu nnimiro ne mu bibira nzekka, ne nsaba n’amaanyi mangi olw’amaanyi n’okukuumibwa.’”

Sisobola butalowooza nti yali ndowooza ya bukyamu ku buweereza obw’Ekikristaayo eyaleetera Ab’Emikwano okuyita mu ntalo ng’ezo ku kye leero kyaanirizibwa ng’enkizo ey’ekitiibwa. Naye Obukwakeri bwonna mu biseera byange bwalimu ekitundu ekimu oba ekirala eky’omwoyo guno ogw’okwefiiriza ogw’okuwaayo, era yali ngeri ya bulijjo ddala ey’okutunuulira ensonga eno nga buli muyingira omuggya mu buweereza yagwangamu awatali kutegeera.

Nti abamu ku bo oluusi n’oluusi baafunanga akatego ku nkizo ey’obuweereza kiragibwa ekintu ekyaliwo ne kojja John yennyini oyo emyaka egiwerako oluvannyuma. Yali ayogera ne muganda wange ku “kukyala kw’eddiini” kwe yali akyaze mu biseera bino mu Nkuŋŋaana ez’oku lusalosalo, era, bwe baali baawukana, n’ayogera mu ddoboozi ery’ekitiibwa era ery’ennaku nti: “Kale onoolaba, James omwagalwa, omusaalaba omuzito bwe guteekeddwa ku nze.” Muganda wange yalaga okusaasira kwe, ne baawukana, buli omu n’akwata ekkubo lye.

Naye mu kaseera katono, kojja wange n’akomawo mangu, n’akwata muganda wange ku mukono n’agamba nti: “Ntya, James omwagalwa, nti nnaleese endowooza ey’obukyamu mu kye njogedde ku buweereza bwange nga musaalaba. Amazima gankaka okukwatula gy’oli nti si musaalaba n’akatono, wabula nkizo ya mukisa nnyo era esanyusa. Ntya nti ffe ababuulizi twogera nga bwe twogera ku musaalaba mu kubuulira, olw’empisa okusinga olw’ekituufu kyonna.”

Kyokka, buli kintu kyagattibwa okufuula obuweereza bw’Abakwakeri ensonga ey’ekyama ennyo era ey’ekitiibwa gye ffe abato. Waaliwo ekintu ekisikiriza ekitayogerekeka mu ndowooza ey’okuluŋŋamizibwa okwa butereevu era amangwago okw’ababuulizi baffe. Twalabikanga nga tuli, ng’okugamba, ku mabbali gennyini g’ensi ey’omwoyo, ng’obudde bwonna kigigi kiyinza okuggyibwako, ne tuyinza okufuna okubikkulirwa okw’ekyama okuva ku ludda olulala; era okwegomba okw’amaanyi, kyokka n’entiisa ey’ekitiibwa, gye twalabiriranga era ne twalindirira okubikkulirwa kuno tekuyinza, nkakasa, kutegeerwa mulembe guno ogw’abato, wadde nga bo bennyini baba Bakwakeri.

Entiisa n’ekyama byetooloolanga, gye tuli, buli “Mukwano aweereza,” oba musajja oba mukazi, oba mugagga oba mwavu, oba w’amagezi oba wa bwangu; era kino nga tekikwatagana n’obuntu bw’Omuweereza. Kyava kyokka era ddala ku kituufu nti twakkiriza nti Abaweereza be baali abalanzi abalondeddwa Katonda okulangirira ebirowoozo bya Katonda, era nti buli kigambo kye baayinza okwogera kyaluŋŋamizibwanga butereevu, era nga kya lwatu ng’ekitasobya nga Bayibuli yennyini bw’eri. N’olwekyo, ekyo omu ku bo kye yayinza “okuluŋŋamizibwa” okugamba omuntu kyali kya bukulu bwa maanyi ennyo, era nga kya kukkiriza okusinga obuziba. Kimu ku bintu ebyansanyusanga ennyo mu bulamu bwange obw’obuto, n’olwekyo, kyali kisoboka nti obudde bwonna nnyinza okubuulirwa nzekka oba okwogererwako obunnabbi “Omukwano aweereza.”