Essuula 4 · eddakiika 9 ez’okusoma
Obukwakeri
Nga sinnaba kwogera ku nsonga y'engeri Obukwakeri gye bwakosaamu obulamu bwange obw'obuto, njagala kitegeerekeke bulungi nti sigezaako mu ngeri yonna kuwa nnyonnyola ntuufu ey'Obukwakeri nga bakadde bange bwe baabutegeera era bwe baabubeerera, wabula njogera bwe bwakosa omuwala omuto atannakula, eyali ayaayaanira ebintu, eyalina oluuyi olw'eddiini olweyoleka mu butonde bwe, naye nga ajjudde obulamu n'amaanyi ennyo okusobola okufaayo ennyo ku bibuuzo ebitali bikwata ku mirimu gye egya buli lunaku n'ebisanyusa.
Siyinza kudda mabega ne nzuula njigiriza yonna enkakafu eyaleeta endowooza zange, era mu kiseera ekyo saazibumba mu bigambo, naye ebifaananyi bye nkyalina eby'ennaku ezo kaakati binfaananako ng'byava mu mbeera eya bulijjo eyali enneetoolodde. Ab'eŋŋanda zange abakulu ne mikwano gyange balabika nga tebaalina kirowoozo kya kutonda mbeera eyo, era singa baali balamu kaakati, bandeewuunyizza nnyo ku ntegeeza zange ezimu. Naye ekituufu kisigala nti Obukwakeri obw'obulamu bwange obw'obuto bwandekera ebifaananyi eby'amaanyi bye mpandiika, era njagala kubiwaayo mu bwesimbu nga bwe nsobola, ng'ekitundu ku byafaayo byange ebyange, so si mu ngeri yonna ng'ennyonnyola ey'obuyinza ey'endowooza z'Abakwakeri.
Bwe tuddayo mu lunyiriri lwa bajjajjaffe, tukizuula nti baava e Bungereza mu kyasa eky'ekkumi n'omusanvu, awamu n'ekibinja ekinene eky'Abakwakeri abaali, olw'obutasobola kufuna mu nsi yaabwe omwoyo ogwo ogw'eddembe ery'eddiini, ogwali omusingi omukulu ogw'okukkiriza kwabwe, ne banoonya obubudamo mu nsi empya ey'Ebugwanjuba, nga basuubira okusimba eyo eggwanga abaana baabwe mwe bandisobodde okufuna eddembe ery'okusinza Katonda ng'emmeeme zaabwe bwe zaabalagira, eddembe lye baagaanibwa mu nsi enkadde.
Abakwakeri bano baali basenze okusinga mu bibangirizi ebyasimbibwa William Penn okumpi ne Philadelphia ne mu byetoolo byakyo, ku mbuga zombi ez'omugga Delaware, era baali bafuuse, we nnazaalirwa, ekibinja eky'obuyinza obungi era ekissibwamu ekitiibwa nnyo.
Kyokka, ekitundu kinene eky'obuggya bwabwe obw'olubereberye n'obunyiikivu bwabwe kyali kiweddewo, era eyali esigadde yali ddiini eya ntegeevu nnyo, eya kasirise, eyakkiriza okwoleka okutono nnyo, era eyali ey'omunda ennyo okusinga bwe kindabikira kaakati okuba amagezi. Waaliwo ekyasigala okuva mu nnaku ez'edda, okukkiriza okunywevu mu ekyo ekyayogerwangako nga “obulagirizi obulabika obw'Omwoyo Omutukuvu,” ekitegeeza eddoboozi lya Katonda erisongovu era erimanyibwa mu mutima; n'okwewaayo okw'obwesigwa eri ebyo ebyayitibwanga “obujulizi bw'Ab'oluganda,” obujulizi obwo bwe kwali okwoleka okw'ebweru okw'okukakasa amazima kwe baakkiriza nti kwabikkulirwa butereevu “ekitangaala eky'omunda” eri George Fox, omutandisi w'ekibiina, n'eri abagoberezi be ab'olubereberye.
Ebingi ku ebyo bye baakakasa byali bikontana n'endowooza eza bulijjo ez'abantu abaali batwetoolodde, era okubigoberera kwabwe kyaleetera Abakwakeri ab'omu biseera byange okuba ab'enjawulo ennyo. Naye twayigirizibwa nti kyali kitiibwa kinene okuba “abantu ba Katonda ab'enjawulo,” era nze, ku lwange, nakkiriza ddala nti ffe Abakwakeri ffe twali twogerwako mu Ekyamateeka eky'Okuddamu awagamba nti: “Mukama akulonze okuba abantu ab'enjawulo gy'ali okusinga amawanga gonna agali ku nsi.”
Mu maaso g'ekitiibwa ekifaanana bwe kityo, ebintu bye twali “twawukanamu,” ebyo, nkkiriza, emirundi mingi ebyatuleetera ensonyi nnyingi ne n'okugezesebwa, byalabika ng'engeri ey'“akabonero” ak'ekisa kya Katonda eky'enjawulo; era mu kifo ky'okuswazibwa olw'enjawulo yaabwe, Abakwakeri ab'omu biseera byange mu kyama beenyumirizanga mu byo, ne mu njawulo gye byaleeta. Ffe abaana Abakwakeri twanywa akatundu ku mpisa eno, era bwe twatambulanga mu nguudo nga twambadde engoye zaffe ez'Abakwakeri ez'enjawulo, ne abaana ab'oku nguudo bwe baatuvumanga, nga bwe baakolanga emirundi mingi, nga bagamba nti, “Quaker, Quaker, mash potato,” twawuliranga okwewulira okw'obusukkulumu okwatuwaanirira, okwaggyanga akatono ku busungu obwali bugendereddwa, ne kutusobozesa okuddamu n'okunyooma okulungi, ng'abasinze ennyo mu nsonga eyo, nti, “Dutchy, Dutchy, Mash-pay-touchy!” Bwe twali Abakwakeri, bo mpozzi baali bazzukulu b'Abadaaki ab'olubereberye, oba nga bwe baayitibwanga, “Dutch Redemptioners,” abaali abaddu b'abasenze abaasooka; era wadde kiri kityo, twali tumaliridde nti balina okumanya nga bwe twabalowoozanga.
Nzijukira nti bannyinaze ne nze bwe twamala okuzuula okuddamu kuno okw'amaanyi, twasobola okusirisa abanyigiriza baffe abasinga obungi. Naye emirundi egimu kyali kizibu nnyo eri ffe abaana Abakwakeri okuwalirizibwa okutwala omugabo gwaffe ogw'okuyigganyizibwa “olw'omuntu ow'omunda,” kubanga zaali mmeeme z'abakadde baffe so si zaffe; era, awamu n'amalala gaffe ag'okuba abantu ba Katonda ab'enjawulo, twawuliranga era emirundi mingi okuwulira okugobwa mu bantu, kwe ndaba, bwe ndaba emabega, nga tetwandisaanidde kusabibwa kugumira.
Wadde kiri kityo, sirina kubuusabuusa nti kyassaawo mu mpisa zaffe engeri ey'obwetwaze obunywevu obwatugasa nnyo mu bulamu bwaffe obw'oluvannyuma. Nze, ku lwange, bulijjo nsiimye olw'okununulibwa okuva mu kutya omuntu. Obutassaayo mwoyo ku kunenyezebwa, okwo, nkakasa, kwe kwabuusibwa mu mwoyo gwange olw'okuyigganyizibwa kuno okw'olubereberye “olw'omuntu ow'omunda.”
Waaliwo, nga bwe njogedde, okuyigirizibwa okw'eddiini okutereevu okutono nnyo eri Abakwakeri abato mu biseera byange.
Emirundi egimu twabuulirwanga mu nkuŋŋaana zaffe, nga Ow'oluganda eyabeeranga waggulu akubiriza “abavubuka abaagalwa” okuba abeesigwa eri Omulagirizi waabwe Omutukuvu, naye tewaali njigiriza wadde nkola za nzikiriza ze twali tuyigirizibwa. Okuggyako ng'omuntu azuukusiddwa mu ngeri emu, tewaali na kimu ku bibuuzo ebikakampuza emitwe gy'abavubuka ab'omu biseera bino ekyali kirootebwa abavubuka ab'omu kibinja kyange, waakiri nga bwe namanya. Ekitonde ekitamanyi ddala byonna ebiyitibwa amazima ag'eddiini okusinga nze nga bwe nnali okutuusa mu myaka gy'obukulu ekkumi n'omukaaga, we nnazuukukira, tekiyinzika kutegeerekeka mu biseera bino ebya kaakati. Ekibuuzo kyonna eky'eddiini eri nze kyali kyokka nga kiri nti nnali mulungi okumala okugenda mu ggulu, oba nga mubi ennyo okusaanira omuliro. Ku by'okuba nga waaliwo “enteekateeka ey'obulokozi,” oba ekintu kyonna nga “okuweebwa obutuukirivu olw'okukkiriza,” tekyawulirwa mu ffe.
Ensonga emu enkulu mu ndowooza yaffe ey'eddiini yali nga eri ku kuba nti twanoonyanga era ne tugondera “obulagirizi obulabika” obw'Omwoyo Omutukuvu, gye twalagirwanga bulijjo; era okuyigirizibwa kwokka okunkakafu kwe twafuna ku bulamu bwaffe obw'eddiini kwali mu “bujulizi bw'Ab'oluganda,” ne mu “bibuuzo” ebyasomebwanga ne biddibwamu buli mwezi mu “nkuŋŋaana ez'omwezi ez'emirimu,” ezaakubibwanga bulijjo buli kkuŋŋaaniro ly'Abakwakeri.
Twali tetulina masomero ga Ssande wadde amasomo ga Bayibuli; mu butuufu, nga bwe njogedde, gano gaatwalibwanga ng'engeri ey'“emirimu egy'ekitonde,” egyakkirizibwanga kwokka mu “bantu ab'ensi” (nga twategeeza buli muntu atali Mukwakeri), kubanga baali mu butamanya, nga bwe twakkiriza, ku njigiriza ennene ennyo ez'Omwoyo Omutukuvu ezaali obusika bwaffe obw'enjawulo. So n'ekibiina kyaffe tekyatuyigiriza kusaba kwonna okwa bulijjo, kubanga Ab'oluganda baakkiriza nti bandisobodde okusaba mu ngeri ekkirizibwa Omwoyo bwe yabakwatanga okusaba. Nga tuli baana bato, bazadde baffe baali batuyigirizza okusaba okw'obwana, kwe twaddiŋŋanamu buli kiro nga tumaze okusaanikirwa mu kitanda, nga tetunnaweebwa ebinywegero eby'okusiibula eby'oluvannyuma.
Naye bwe twakula, ne bazadde baffe bwe beeyongera okutegeera obwetwaze bwaffe obwa buli omu, okusaba kuno okw'obwana okwa buli kiro kwalekebwawo, era embeera ey'Ekikwakeri ku by'okusaba mpolampola ne yeeyongera okufuga; era mu kiseera nze, waakiri, ne ntuuka okuwulira ng'olw'obutafaayo bwange n'obutassaayo mwoyo, kyali kumpi n'okuba ekikyamu eri nze okugezaako okusaba.
Obukwakeri buno kye bwayigiriza ku kusaba kiyinza okukuŋŋaanyizibwa okuva mu kyakuggyibwa kino ekiva mu byawandiikibwa bya Isaac Pennington. Agamba nti, “Okusaba kirabo. Omuntu tayinza kusaba lwa yeeyagalidde; wabula ateekwa okutunula n'okulinda, Kitaffe lw'anaakoleeza mu ye okussa okw'obulamu okudda gy'ali.”
Olw'ekyo, twali tetumanyi ssaala nteeketeeke era n'okuyigirizibwa tetwayigirizibwa Essaala ya Mukama. Okutuusa lwe nnali omukazi, mu butuufu saagimanya ku mutima, era ne kaakati, emirundi mingi mbuliŋŋana akaseera nga ngezaako okugiddamu. Amazima gennyini gali nti nga ndi mwana, nafuna endowooza mu ngeri emu nti Essaala ya Mukama yali “gay,” era nti abantu “gay” bokka be baali balindirirwa okugikozesa. Nga twogera “gay” twategeeza buli kintu ekitali kya Kikwakeri. Abakwakeri baali “ba bwereere,” ne ensi yonna esigadde, ne n'ey'Ekkanisa, baali “gay.”
Kyandabikira ne nga kya “gay” mu bujjuvu okufukamira mu kusaba. Ffe Ab'oluganda bulijjo twayimiriranga ng'okusaba kuweebwayo mu nkuŋŋaana zaffe, era bwe twasabanga nga tugenda okwebaka ekiro, kyakolebwanga nga tumaze okuyingira mu kitanda. Era bwe kyabangawo oluusi, omu ku ffe abato n'agezaako okufukamira ku mabbali g'ekitanda kye olw'okusaba kwe okw'akawungeezi, bulijjo twawuliranga nti kyali kwewaayo kwa nnaku eri omwoyo ogw'ensi, era kyali kya kukungubagirwa ng'okudda ennyuma okuva mu kukkiriza okw'amazima.
Mu butuufu, emikolo gyonna egy'Ekkanisa oba egy'Ekapella gyatulabikira nga gya “gay” era egy'ensi nnyo, era okwegatta mu gyo kyalabika ng'okumpi kwenkanankana n'okwonoona; era okutuusa lwe nnafumbirwa, mu butuufu saali nnayingira kifo kya kusinza kyonna okuggyako ennyumba z'Enkuŋŋaana z'Ab'oluganda. Nandiwuliddewo nga kya “kugwa okuva mu kisa” mu bujjuvu singa nnakikola.
Sisobola kujjukira nti twayigirizibwa mu bwenkanya kimu ku bintu bino, oba nti waliwo eyali anjogedde mu bigambo ebijjuvu nti Abakwakeri be baali “abantu ab'enjawulo” abaayogerwako mu Bayibuli ng'abaagalwa ennyo Katonda. Naye engeri y'okubuulira gye twawulirizanga, era eky'amazima nga tetugitegeeramu wabula kitundu kyokka, ku bikwata ku nkizo n'emikisa egy'enjawulo yaffe, kyaleeta endowooza ku butamanya bwange obw'obuto nti mu ngeri emu, olw'“enjawulo” yaffe, twali abantu ab'ekisa kya Katonda eky'enjawulo. Nzijukira bulungi nnyo okuba n'okuwulira okusongovu nti ffe twali Abayisirayeri ab'amazima Bayibuli be yayogerako, era nti bonna abaali si Bakwakeri baali ba mu “Bamawanga ab'ebweru.” Okwogera amazima gonna, nga ndi mwana nnalina n'endowooza etabuse mu mutima gwange nti ffe Abakwakeri twalina Katonda ow'enjawulo era omukulu ennyo okusinga abalala, era nti Katonda Abakristaayo abalala gwe baasinza yali omu ku “Bakatonda b'Abamawanga” Bayibuli be yavumirira.
Nti saali nzekka mu nneewulira zino kirakibwa mu byakuggyibwa bino wammanga eby'ebijjukizo ebyaakafulumizibwa eby'Ow'oluganda Omunnamerika, ali omusomesa omukugu ow'omu biseera bino.
Agamba nti: “Nkakasa ddala nti tewaali Muyisirayeri mu nnaku ez'okukulaakulana kwa Isirayeri eyalina okukakasibwa okukakafu okwenkana nga kwange nti nnali wa mu bantu ab'enjawulo Mukama be yeerondera okuba ababe, nga nange bwe nnali. Waaliwo eri nze enjawukana entuufu wakati wa ‘ffe’ n'omuntu omulala yenna. Obufalisaayo buno tebwanjigirizibwa, so tebwakubirizibwa butereevu muntu yenna, naye newankubadde ekyo nnabulina. Singa nnalina ekintu kyonna mu nsi eky'okwenyumiririzaamu, kyali nti nnali Mukwakeri. Abalala abaali okumpi nange baalina ebintu ebigambika ebisingako bye nnali nabyo. Obulamu bwabwe bwali bwangu, so tebaalina kulwanirira kuzibu okufuna ebintu bye baayagala nga ffe bwe twalina. Naye baali si ‘balonde,’ ffe nga tuli! Okuva wansi ennyo gye nsobola okutuuka mu kujjukira kwange, nsanga okuwulira kuno okw'obusukkulumu — engeri ey'obusika obw'okuzaalirwa mu kisa n'okuganja kwa Katonda. Ndowooza kyava mu kitundu ku bifaananyi bye nnafuna okuva mu ‘Ab'oluganda abatambuze,’ abaakyalira nga balina obuyinza obutayogerekeka ku nze. Kya lwatu kirabika ng'endowooza empenvu nnyo, era bwe kyali, naye obuyinza bwakyo bwali bukulu ddala ku nze. Kyawa akatiibwa ku bulamu bwange obutono okuwulira nti nnali wa mu bantu ba Katonda bennyini; nti, mu nsi yonna, twali twalondeddwa okuba ababe, era nti eby'amagero bye byakolebwa ku lwaffe, era twali abantu ab'okwagala kwe n'okulabirira kwe okw'enjawulo.
“Buli muntu eka, awamu n'abagenyi baffe abangi, yakkiriza mu bujjuvu obulagirizi obwa Katonda obw'amangu ago. Abo abaava mu nkuŋŋaana yaffe okugenda okukola omulimu ogw'eddiini ogugaziyiziddwa, era waaliwo obukyala bungi bwe bwatuukirizibwa, bulijjo baalabika ng'abalondeddwa butereevu eri obutume buno obw'amakulu ng'abannabbi ab'edda bwe baali. Okuva wansi ennyo gye nsobola okujjukira, nsobola okulaba Ab'oluganda nga batudde nga boogera ne jjajjange omukazi ku ‘nsonga’ eyali ‘ebazitoowerera,’ era ensonga yonna yalabika ng'ey'amakulu nga singa baali bayitiddwa kabaka ow'ensi okuddukanya emirimu gy'obwakabaka. Kyali kitundu ku nsonga zino ez'okulondebwa kwa Katonda, n'endowooza eteesalako nti Katonda yali akozesa abantu bano, be nnali mmanyi, okuba ababaka be, ekyankakasa ennyo ku kituufu nti twali abantu be be yalonda. Wadde bwe kiri, nakulira n'endowooza eno ng'enywevu ddala.”
Nkkiriza nti buli muvubuka “Ow'oluganda” mu kibinja mwe nnali yandikkirizza nti alina enneewulira ze zimu. Twali “abantu ba Katonda abalonde,” era, olw'ekyo, twali ba mu kitiibwa ky'obukungu obw'eddiini obwali obw'amazima nga bwe buyinza okuba obukungu bwonna obw'ensi; era sikkiriza nti waaliwo omukungu yenna oba dyuuka yenna eyali yeenyumiririza mu kifo kye eky'obukungu obw'ensi okusinga ffe bwe twenyumiririzanga mu kyaffe eky'omu ggulu.