Bazadde Bange

Nnazaalibwa mu Philadelphia, mu Pennsylvania, mu mwaka gwa 1832. Bazadde bange baali Bakwaka abakakanyavu ku nzikiriza yaabwe, era okutuusa lwe nnafumbirwa nga nnina emyaka kkumi n'omwenda, saalina kye nnamanya ku ddiini yonna endala. Obwana n'obuwala bwange bwali bwa ssanyu ddala. Bwe ntyo bwe ndowooza kaakano nga ndaba emabega, era n'ekitabo kyange eky'ebyafaayo kye nnatandika okuwandiikamu nga nnina emyaka kkumi n'omukaaga, kiraga nti n'olwo bwe ntyo bwe nnalowooza. Ekimu ku bye nnasooka okuwandiika, mu 1848, kyali bwe kiti: “Emyaka kkumi n'omukaaga egy'obulamu bwange giyiseewo, era bwe ndaba emabega ku nnaku ez'omusana n'essanyu ez'obwana bwange, ne ku by'essanyu eby'obuvubuka bwange ebyali ebisirifu naye ebijjudde obunyiikivu, omutima gwange guwulira nga gunaatera okwabika olw'okwebaza Omutonzi wange omulungi era ow'ekisa, eyajjuzza ekikompe kyange eky'essanyu okumpi n'okuyiika. Mazima, obulamu bwange bubadde ndabika ey'ekyewuunyo ejjudde omusana n'ebimuli.”

Kino kiyinza okulabika ng'endowooza ennungi ennyo ku bulamu bw'omuntu, era kiyinza okutwalibwa ng'ekivudde ku bunyiikivu n'obulungi obw'obuvubuka. Naye kaakano bwe ndaba emabega, nga nnina emyaka nsanvu, nkyasobola okwogera bwe kimu.

Ku lunaku olw'omwezi ogw'ekkumi, olwa 7, 1849, bwe nnali nnina emyaka kkumi na musanvu, nnawandiika nti, “Sisobola kukitegeera. Nnalowoozanga nti okuggyako ng'okugezesebwa n'okubonaabona bijja okunziggya ku ssanyu ery'obulamu buno, sigenda kunoonya ssanyu erisingako obusukkulumu n'obutukuvu ery'omu Ggulu. Naye mu kifo ky'okubonaabona, buli lunaku emikisa gyange geeyongera. Buli kintu ekinneetoolodde kireeta essanyu lyange; ensi nnungi nnyo, mikwano gyange be basinga obulungi n'ekisa mu abo bonna omuntu b'ayinza okuba nabo, era tewaba kugezesebwa oba kunyiiza kujja kusiikiriza kkubo lyange. N'essanyu lino, olwo ndyita ‘ekiragiro ky'essanyu’, lituuka ne ku mbeera ezisembayo obutono. Buli kye nteeka mu mikono gya Katonda okunsalirawo, bulijjo asalawo nga bwe njagala… Waliwo okukuba mu ngalo okutasalako n'okuleekaana kw'amaloboozi ag'essanyu mu mutima gwange, era buli mukka gwe nzza guwulira ng'ogunaakoma ku kumwenyamwenya kw'essanyu. Maama agamba nti nseka nnyo, naye enseko eri munda yange era ejja kufuluma, sisobola kugiziyiza.”

Mu mwaka gwe gumu, ku lunaku olw'omwezi ogw'ekkumi n'ebiri, olwa 29, nnawandiika nti: “Amaka gaffe nga ga ssanyu, ga ssanyu nnyo! Saasobola butagalowoozaako leero, ng'ebisaawe eby'okusanyusa n'amaloboozi ag'essanyu eriva ku mutima biwuumira okwetooloola emmeeza yaffe ey'amaka. Ne kawungeezi kuno, nga twekuŋŋaanyiza mu kisenge kyaffe ekyangu naye eky'emirembe, essanyu lyankwatako n'okusamba kw'omutima okutuukiridde. Taata yali atudde ku ludda olumu olw'entebe empanvu, ng'awummuliza omutwe gwe ku mukono gumu, ate omukono omulala nga guwummulira ku maviivi ga maama; ye yali atudde okumuddirira, n'omutwe gwange nga guli ku maviivi ge, nange ne nnyingira ekitundu ekyasigalawo eky'entebe, siikakasa nti mu ngeri ennungi era esaanidde. Sallie yali atudde ku ntebe ku nkomerero y'entebe empanvu, ng'awummuliza omutwe gwe ku kibegabega kya taata, ne Lop-no-Nose (mwannyinaze Mary) yali atudde ku bigere byaffe fenna, ng'aweekera ku omu ate n'addako ku mulala.

“Ffenna twali twogera nnyo nnyo, nga twewulira nga tewali kibulako wabula mwannyinaffe Jim gwe twagala ennyo eyali taliiwo okutuukiriza essanyu lyaffe. Bangi bayinza okumwenyamwenya olw'essanyu eng'eryo erisirifu era eritali lya kwelaga, naye nze, gy'eri, gwe ngeri ssanyu gwe nsanyukira okusinga n'omutima gwange gwonna. Tetuyinza kugikoowa, so tetuwulira ng'obulungi bwago obwasooka buggwaawo, wabula buli lunaku olujja lugifuula erisingako obuwanvu n'obunyiikivu. Oboolyawo ndi munafu era musirusiru okusanyukira ennyo ebintu abangi bye baseka ng'ebitasaanira kulowoozebwako. Mmanyi nti ndi mwana buwana, era nsanyusibwa, ng'abaana bwe basanyusibwa, ebintu ebitono ennyo. Kyokka gye ndi tebitono. Ebisaawe bya taata ebitonotono ebisanyusa, by'ayogera nga mmuweera enkuufiira ye oba ekkooti ye mu makya, bijjuza omutima gwange omusana olunaku lwonna. Era nsanyuka bwe nsomera maama mu ddoboozi ery'omwanguka ekitabo kye njagala, oba n'okutuula obutuufu nga ndowooza. Ah, njagala amaka gange okusinga ekifo kyonna kye mmanyi! Neebuuza oba mbaagala nnyo ekisukkiridde. Oluusi ntya nti bwe ntyo, kubanga ne bwe ngabaviirako ekiro kimu, nnumwa amaka okusinga bwe njagala omuntu yenna okumanya, okuggyako abo be nnumirwa. Ne bwe mba nga ntambulatambula obutambuli, oluusi mpulira nga nnaakaaba okudda eka. Kya busirusiru nnyo, naye sisobola kukiziyiza. Nandifudde singa saabadde na muntu wa kwagala, awatali maka!

“Naye singa wataba kimu kyokka, nandibadde wa ssanyu ddala, — taata ne maama, abomuwendo era ab'ekitiibwa okusukka bwe nnyinza okutegeeza; mwannyinaze ne bannyinaze, ba kojja ne ba ssenga, baganda ne mikwano, bonna okunjagala, era ekisingako obulungi, bonna nze okubaagala — n'emikisa gino egy'omuwendo omungi, sisobola butaba wa ssanyu. Kimu, njogera, kikiziyiza, naye kikiziyiza katono nnyo. Kwe kumanya nti sirina kwetegekera bulamu obutaggwaawo, n'essuubi ettono lye nnina nti ndikituukako. Nnandyagadde kimpe okweraliikirira okusingawo, n'okuwulira obwetaavu obw'amaanyi obw'okukola. Naye sisobola kwewaliriza kukiwulira, kyenva ŋŋenda mu maaso nga ndi wa bulagajjalirwa era atafaayo ng'obulokozi obutaggwaawo obw'emmeeme yange nga tebunneezingako. Mmanyi nti kya bulabe nnyo, naye ddala sisobola kukola kintu kyonna kunneekanga; kyenva, newankubadde bwe kiri, ndi wa ssanyu — wa ssanyu mu nze nnyini, wa ssanyu mu maka gange — amaka gange ag'omwoyo — wa ssanyu mu bazadde bange, mwannyinaze ne bannyinaze, ne mikwano gyange; wa ssanyu mu nsi eno ennungi mwe nteekeddwa — mu bufunze, wa ssanyu buli wamu era mu buli kintu, Katonda yeebazibwe!”

Mu 1850, bwe nnali nnina emyaka kkumi na munaana, ku lunaku olw'omwezi ogwokuna, olwa 25, 1850, nnawandiika nti: “Leero mbadde nlowooza ku bulamu bwange obwa kaakano, era saasobola kufuna bigambo kutegeeza ssanyu lyabwo. Ab'ekika, mikwano, n'embeera byonna biri kumpi n'okutuukirira. Ku bweru, tewali kintu kye nnetaaga wabula ssente nnyingi ez'okugaba n'okugulamu ebimuli.

“Ntikkiddwa engule y'emikisa buli lunaku era olunaku lwonna. Ah, tewabangawo muntu eyaweebwa omukisa bwe ntyo!… Buli kintu kirungi nnyo, era buli muntu wa kwagalibwa nnyo, era nsobola okukisanyukira, era nkisanyukira ddala okujjuvu. Oluusi mba n'okuyiika kw'omutima, nga bwe nkuyita, okutasobola kwekuuma. Nkwagala nnyo, kyokka, ng'ekisembayo, oboolyawo kwa busirusiru katono.

Buleeterwa ebintu ebitonotono bwe bityo — akasubi, ekikoola ekiwuubaala mu mpewo, ekimuli kya dandelion ekya zaabu ekimasamasa era eky'essanyu; ne kaboneka ka gw'ebbwa ekikadde, oba entuumu y'amayinja, oba okuvuuma kw'engatto, era emirundi mingi okwesamba kw'eggaali, oba eddoboozi eddala ery'abulijjo, binkwasa mu kaseera ako okuwulira essanyu erisinga obulungi. Lwaki, sisobola kutegeeza. Si bulungi bw'ekiraba wadde okukwatagana kw'eddoboozi, wabula kintu buntu, kye ntamanyi, ekireetera omutima gwange okuyiika olw'essanyu, n'emmeeme yange yennyini okwanjaala. Oluusi ndowooza nti kiteekwa kubeera kikwataganya, naye na ki? Sagala ngatto ezivuuma wadde amagaali agesamba, kyokka emirundi mingi bwe mba ntambula mu luguudo, nseka lwatu olw'essanyu ery'omunda olw'ekintu ekiri mu kuvuuma oba mu kwesamba okwo. Si buli lunaku. Engatto kikumi ziyinza okuvuuma, n'amagaali kikumi gayinza okwesamba, n'ebbwa oba entuumu z'amayinja kikumi ziyinza okumbeera okumpi, ne binyiiza okutu n'eriiso; naye buli oluusi wajja eyo omu, olwo ne wajja okuyiika kw'omutima. Leero, ettondo ly'enkuba lyagwa ku kyenyi kyange, era nnandisese lwatu. Naye kyali kya busiru nnyo; era ndi mwana musirusiru ddala, era ntya nti bwe ntyo bwe nnaabeeranga bulijjo… “Jjo twagenda ne maama ku Shelter (amaka g'obamulekwa abato abaddugavu). Byonna byali bisikiriza nnyo eyo, naye tewali kyansanyusa nga bwe nnasanyuka ng'abaana abato abaddugavu bwe baddiŋŋana nti, ‘Masamasa, masamasa, amazzi amayonjo, emikono emijama sigyagala,’ n'ebikolwa n'entambula ze zonna nze bwe nnakolanga emirundi mingi mu Ssomero ly'Abaana Abato. Ekyo kyampa okuyiika kw'omutima okw'amazima ddala. Nnali nga neeraba mu ngoye empisiwazi n'empale entono, n'akaapuloni akatono akeeru, n'akatimba akamu ku ago (nga bwe twalowooza) akatayinzika, ak'ekifundikwa ekirungi ku mbiriizi, maama kye yalowoozanga nti kali ka ssanyu nnyo, nga kasibye enviiri zange ez'entabanguko, nga ntudde ku ntebe esinga waggulu mu ssomero, nga mpulira, era awatali kubuusabuusa nga bwe ndabika, nga nneewaana nga kabaka omukazi.”

Nate, ku lunaku olw'omwezi ogw'omusanvu, olwa 9, 1850 (oluvannyuma lw'okunnyonnyola essanyu ery'olugendo olutono nga ngenze ewala okuva eka): “Kyokka ekisinga byonna okusanyusa kyali kudda eka nate ekiro. Amaka ge maka, era tewali kifo kigafaanana. Buli lunaku ngeeyongera okugasanyukira, era buli lunaku mba wa ssanyu okusingawo. Ekiro mpulidde ng'essanyu litengeddeko. Nnali njagala ddala okwevuunika olw'okujjula essanyu, era nnaleekaana olw'okusanyuka. Era byonna awatali nsonga ntongole; wabula ebyankwatako byali birungi nnyo, era mu kiseera ekyo kyalabika nga kya kitiibwa okuba omulamu — okuba omulamu, n'okubonaabona n'obugumiikiriza, n'okukola n'obunyiikivu era mu kkubo ery'ekitiibwa, n'okwesiga n'essanyu, okumala emyaka n'emyaka, okutuusa enkomerero ey'ekitiibwa lw'erituuka n'ereeta empeera ey'emirembe n'essanyu ery'olubeerera.”

Oluvannyuma mu mwaka gwe gumu, mpandiika ku lunaku olw'omwezi ogw'omusanvu, olwa 16: “Mu wiiki bbiri tunaatandika olugendo okuyita mu bitundu bya New England n'okutuuka e Newport. Kya kitiibwa, enteekateeka eno ey'okugenda e Newport — ekifo kyennyini kye nnali neesizeeko omutima okukyalako mu biseera bino eby'ekyeya, wadde nga saakisuubira n'akatono. Naye mu ngeri emu — nga sisobola kutegeeza bulungi engeri — buli lwe nteeka omutima gwange ku kintu kyonna, kaseera konna mba mmatidde. Okuva mu buto bwange bwe kityo bwe kibadde. Sijjukira nga nnennyamira nnyo, era nkakasa nti buli kigere ky'obulamu bwange okutuusa kaakano kibadde mu musana n'ebimuli. Naye sewuunya. N'abazadde ab'ekisa era abalungi bwe batyo, tekyandibadde bulala. Ddala tebandisobodde kukola kusinga ku bye bakola okutusanyusa, era baakikola bulungi ddala… Nzikiriza nti simanyi baana balala abalina essanyu lingi bwe lityo eriteeraniddewo mu maka gaabwe, wadde nga mmanyi bangi abazadde baabwe be baba abagagga ennyo okusingawo.”

Nnandisobodde okwongera ebisisinkano bino awatali kkomo, kubanga ebitabo byange eby'ebyafaayo okutuusa mu myaka kkumi n'omwenda, okuggyako okulwanagana kwange okw'eddiini (okwalabika ng'okwennyamivu nnyo, naye mu butuufu ne kutaakosa nnyo mwoyo gwange), luyimba lumu oluwanvu olw'essanyu olujaguza. Nga nnina emyaka kkumi n'omwenda nnafumbirwa, era obulamu obuggya ne butandika, obwalina essanyu lyabwo eryenkukunala; naye obuwala bwaggwaawo, n'“ekiragiro ky'essanyu” ekyabwo eky'obuwala, nga bwe nnakiyita, ne kiwaanyisibwa n'obulamu bw'omukazi obw'obuvunaanyizibwa obw'amagezi n'obulabirizi obuzitowa, wadde nga busanyusa.

Kaakano bwe ndaba emabega, nsobola okulaba nti “ekiragiro ky'essanyu” kino kyaleetebwa ensonga bbiri: obulamu bwange obw'omubiri n'abazadde bange. Ku by'obulamu obw'omubiri, mu myaka gyonna kkumi na munaana egyasooka egy'obulamu bwange (okuggyako omulundi gumu, bwe nnalwala omusujja gw'ekibumba), saamanya kye kitegeeza n'okulwalako. Saalumwako mutwe, saamanya nti nnina omugongo, saakoowa, nnali n'okugaaya okutuukiridde, era tewali kintu kyaleetera okufiirwa n'essaawa emu ey'otulo. Ate era nnaweebwa omukisa gw'ekintu abantu mu nnaku zino kye bayita “la joie de vivre” (essanyu ery'okuba omulamu), era okuba omulamu kokka emirundi mingi kyalabika ng'essanyu erimala gye ndi.

Naye ekisinga okuwoomya obulamu bwange kyali nti nnalina taata ne maama abasinga okusanyusa mu abo bonna abaali bawangaaziddeko. Mu kibiina eky'Abakwaka ekifunda mwe nnazaalibwa, emikisa mitono nnyo egy'okwesanyusaamu oba okusiiga eby'essanyu ebijjira abavubuka mu nnaku zino gye twali gyaggulwa, era essanyu lyonna lye twali tusobola okuggya mu bulamu lyali lya ngeri nnungamu era etaliiko musango. Naye n'abazadde nga taata ne maama baffe, tewaali ssanyu lya kungulu lyeetaagisa. Baali n'ekisa n'okwagala okungi, era baali ku ludda lwaffe ddala mu mbeera zonna, ne tutabatunuulira ng'“abakulu” abazibu abanenya, wabula ng'abaana nga ffe, ab'ebyagalwa n'ebyesigwa ebifaanana n'ebyaffe. Twabatwala nga banne abasinga obulungi okukira abalala bonna be twamanya, era tewali ssanyu ensi lye yali esobola okuwaayo eryenkana kimu kye kyatusanyusa okwogera obutebenkevu ne maama, oba omuzannyo omulungi ogw'okwesamba ne taata omwagalwa w'essanyu.

Emirundi mingi baayogeranga nti baayagala abaana baabwe okuba n'obwana obw'essanyu “nga bubasibiddwa mu byambalo byabwe,” kubanga baali bakakasa nti kyandituufudde abasajja n'abakazi abalungi, era baalabirira nti tufuna ekirabo kino eky'omuwendo omungi. Bwe ndaba emabega, kirabika gye ndi nti tewaali bire n'akatono ku ggulu ery'obwana bwange.

Omu ku bavubuka ab'ennaku zino abeesanyusa ennyo yali angambye lumu, mu ddoboozi eririko akasaasira, nti, “Kirabika mwali temulina byakwesanyusaamu bingi bwe mwali abato.” “Twali tetubyetaaga,” bwe ntyo bwe nnaddamu mangu. “Twalina taata ne maama baffe, era be baali ebyokwesanyusaamu byonna bye twali twetaaga. Baafuula obulamu bwaffe okuba omusana gwereere.”

Nnandyagadde okuwa abalala ekifaananyi eky'olwatu kye nnina eky'okusanyusa kwabwe okutayogerekeka. Twali tumanyi, okutuuka mu ntobo y'emitima gyaffe, nti baali ku ludda lwaffe nga twolekedde ensi yonna, era nti bandibadde bakuumi baffe mu buli kiseera eky'obwetaavu. Tewali eyandisobodde kutujooga — wadde banne mu kuzannya, wadde mikwano, wadde balabe, wadde bannakyenkulu baffe (abo abajoozi b'abaana abasasulwa, nga ffe bwe twali twumva abasomesa bonna nga bwe bali), wadde omuntu yenna mu nsi yonna — awatali kusooka kubalirira bakuumi abaagalwa abo abali eka; era obukakafu obw'amazima obw'ekyo bwatwetooloola n'eby'okwerinda ebingi ebweru olwo nga tewali kintu kirina buyinza kututeganya nnyo. “Tujja kubuulira taata,” oba “Tujja kubuulira maama,” bwe bwali obudduko bwaffe obutaggwaawo n'ekisanyusa mu buli nnaku. Mu butuufu, nnali nkakasizza nnyo ku bukuumi bwabwe olwo nti buli mukwano gwange oba muyizi munnange bwe yabanga mu kizibu, nnayogeranga nti, “Toweeraliikirira, jjangu eka nange tugende tubuulire taata ne maama;” nga nkakasa nti taata ne maama abo abaagalwa bandisobodde okutereeza ensi yonna, singa bawebwa akakisa. Ate ng'ekyanukuza bwe kijja, nga bwe kyajjanga emirundi mingi, nti, “Ekyo tekiyinza kugasa, kubanga taata ne maama bo tebayinza kukola buli kintu,” nnayogeranga, nga mbasaasira nnyo olw'obutamanya bwabwe, “Ah, temumanyi taata ne maama bange!”

Omu ku bannyinaze yajjukiranga okutuusa ku lunaku lwe yafiirako, n'okwebaza okungi, engeri taata gye yamununulamu mu ssomo eddene erizitowa nga tannaweza myaka mukaaga. Mu biro ebyo emisomo egy'abaana abato gyali tegannabaawo, era abaana bonna baali basabibwa okusoma emisomo emikakanyavu mu ngeri eyandibaliddwa mu nnaku zino ng'etesaanira bantu. Mwannyinaze yali afuba nnyo ku kibalo ng'awuubadde nti tayinza, ng'amaziga gakulukuta ku matama ge, taata bwe yayingira mu kisenge n'agamba nti: “Ho, Liney, kiki ekitagenda bulungi?” Yamubuulira nga bwe yasobola, era agamba nti teyayinza kwerabira ddoboozi lye ery'okutegeera okutuukiridde n'okusaasira nga bwe yagamba nti, “Kale, mazima kigumira nnyo Sally Dimple wange omuto; naye toweeraliikirira, kiteeke wa, era nze n'omusomesa wo nzija kukitereeza.” Era mwannyinaze agamba nti obukakafu obw'amaanyi ennyo bwamujjira mu kiseera ekyo obw'obukuumi bwa kitaawe, olwo n'ayita mu bulamu bwe obwa ssomero obusigaddewo bwonna nga alina obukakafu obw'obukuumi obwaleetera “emisomo emizibu” gyonna obutaddamu kumuteganya.

Si kitegeeza nti taata oba maama baatuzzaamu amaanyi okuddukanga obuvunaanyizibwa bwonna bwe baali bawulira nti tusobola okutuukiriza. Wabula baalina okutusaasira okungi, n'obwenkanya obw'amazima mu bye baatukolanga, olwo nga bulijjo balabika nga basobola okwawula wakati w'ekisoboka n'ekitasoboka, n'okutukuuma ku ekyo ekitasoboka nga mu ssanyu batukubiriza mu kaweefube waffe ak'okutuuka ku kisoboka. Tebaakitwalanga ng'ekitegeerekeka, ng'“abakulu” abangi bwe bakola, nti olw'okuba twali baana, kyetaagisa nti ffe tuba abakyamu; wabula baasalanga omusango ng'ensonga yennyini bw'eri.

Nzikiriza nti bwe bukakafu buno obw'obwenkanya bwabwe obwatuwanga essanyu erinywevu okusinga ekintu kirala kyonna, era nkakasa nnyo nti bwanyamba okutegeera obwenkanya obutuukiridde obwa Kitange ali mu Ggulu mu ngeri gye sandisobodde kutegeeramu mu ngeri endala.

Nga bwe njogera, bulijjo baatukubirizanga mu kaweefube omulungi gwonna, naye kino tebaakikolanga na kulagira wadde kunenya kwa bukambwe, wabula bulijjo n'okusaasira n'okuzzaamu amaanyi. Baamanya obwannamunigina bwaffe ne babussaamu ekitiibwa, nga batuwa emisingi egy'okutuluŋŋamya mu kifo ky'amateeka amangi agazitowa. Nga bwe kyasobokanga, baatuteekanga ffe bennyini obuvunaanyizibwa obw'empisa zaffe. Eddembe lino ery'omuntu ku bubwe lyali lyetaagibwa ennyo eri obuntu bwange obwagala eddembe. Wansi w'enkola endala yonna, nnandiwotokedde ne nkala; oba — kye ndowooza nti kye kisingako obusobozi — nnandijeemye lwatu. Naye nga bwe kyali, ka nkyaawe entiiro yenna, oba nga nziggwaamu amaanyi ku buzibu bwonna, eddoboozi lya taata ery'essanyu nga liddiŋŋana olugero lwe olumu olw'awaka, “Jjangu, jjangu, Han, yimirira onyweze, ebisibo nga biriwo oba nga tebiriiwo,” bulijjo lyagobanga obwenyinyi bwange bwonna; era okuggwaamu amaanyi kwasaanuukanga ng'omuzira mu maaso g'enjuba, mu maaso g'okukakasa kwe okwaleetanga obuvumu, “Ekyo omuntu ky'akoze, omuntu ayinza okukikola,” era (yayongerangako mu bukujjukujju) “kale n'omukazi.” Tewali mwana yandisobodde okuziyiza obuvumu obuzzaamu amaanyi bwe butyo.

Obulamu bwa taata bwennyini bwali kyokulabirako ekiramu eky'obuvumu bwe yagezaako obutasalako okututekamu. Bwe yali omuvubuka ow'emyaka kkumi n'omukaaga, kitaawe yafiirwa ekitundu ekinene eky'obugagga bwe mu nsuubulaganya ezimu ez'e West Indies, era batabani be baawalirizibwa okukola kye basobola okwibeezaawo. Taata, n'omwoyo gwe ogwagala okugezaako ebipya, yalonda ennyanja; era ng'atandikira mu kifo eky'ekkabakaba, yeeyongerayongera waggulu amangu ennyo ne kiba nti, mu myaka amakumi abiri mu ena egy'obuto, yafuulibwa kapiteeni w'ekyombo eky'e East Indies, mu kiseera ekyo ekyali ekyombo ekisinga obunene mu mwalo gwa Philadelphia; era entambula ze mu kyombo kino zaali za buwanguzi bwa kyewuunyisa. Bulijjo obuwanguzi bwe yabuwanga ku kulabirira n'okuluŋŋamizibwa kwa Kitaawe ali mu Ggulu, gwe yeesiganga mu bintu bye byonna, era gwe yasabanga bulijjo obuyambi obw'enjawulo — era ng'akkiriza nti bulijjo yabufunanga — mu buli kiseera eky'obwetaavu.

Nga wa myaka amakumi abiri mu mwenda, yaleka ennyanja n'agenda mu bizinensi mu Philadelphia, era wano amaanyi ge gamu n'okwesiga kwe kumu ku buyambi obwa Katonda ne bimulaba obulungi ne kiba nti yasobola okwefuniramu obugagga obumala okumusanyusa mu myaka gye egy'obukadde.

Nzijukira bulungi, bwe nnali omuwala omuto, nga mpitirira okwewuunya taata ye musajja mutya bwe yali ng'akyali omuvubuka, ne nsalawo, nga ntunuulira okumasamasa okw'obukujjukujju mu nsonda z'amaaso ge amakiragugu amayonjo, n'ensimbo z'essanyu okwetooloola akamwa ke akalungi, nti ateekwa okuba nga yali muvubuka mulungi ddala, era wa ngeri gye nnandyagadde okuba naye munne mu kuzannya. Kubanga yali asemberera obukulu obwa wakati mu myaka nga ffe tukyali abato, twamusanga nga munne asinga obulungi mu kuzannya gwe twali tuwangaaziddeko ffe abaana. Abamu ku mikwano gye emikadde, abaamujjukira ng'omuvubuka, baatugambanga nti yali, mu kiseera kye kimu, omuvubuka asinga okusunguwaza era asinga okwagalwa mu kibiina kyabwe kyonna. Tewali eyandisobodde okumusunguwalira okusinga akaseera akatono. Ka enkwe ze zibe nga zinyiiza bwe zisobola — era baagamba nti yali ajjudde era abbulubbutuka obukalabakalaba obudde bwonna — tewali busungu bwandigaanye ennaku ye ey'amazima eyalagibwanga mu lwatu ku buzibu bwonna bwe yaba avuddeko, n'okuliyirira okw'omutima ogwonna era okw'ekigabi kwe yali bulijjo yeeteeseteese okuwaayo, wadde okuddamu okubbulubbutuka kw'essanyu okwavanga mu kiseera obwangu okwonya kwe bwe kwakkirizibwa. Bulijjo yali w'olubereberye okuyamba mu buli kizibu, era buli muntu, oba mukwano oba mulabe, yamanyanga nti asobola okumwesiga ku buweereza bwonna bwe yali asobola okukola. Mikwano gye gyonna gyamwagalanga era ne gimwewuunya, ne bwe baabanga bamunenya, era ku bwabwe beesanganga nga baseka mu kiseera kyennyini lwe baabanga baagala okuba abakambwe ennyo era nga bakunye amaaso.

Okuva mu buto okutuuka mu bukadde, amaanyi gano ag'okuwangula okwagalibwa n'okusiimibwa ne gamubeerera, era essanyu ery'obuvubuka bwe, nga likula ne lifuuka essanyu eddungi ery'omutima gw'Omukristaayo ogwakangavvulwa, ne liwa empisa ze ennaakuze obulungi obutayogerekeka.

Mu butuufu, sikkiriza nti waaliwo omuntu yenna eyali wa ssanyu erisiimuula okusinga taata. Tewali eyandyesobodde obutawulira ssanyu lisingako olw'okubaawo kwe. Okukwata kwe mu ngalo kwokka kwazzangamu amaanyi, era kwalabika mu ngeri emu ng'okufuula ensi okumasamasa okusinga bwe yali edda, n'okukuteeka mu mbeera ennungi ne ggwe wennyini ne buli muntu akwetoolodde. Bangi ku mikwano gyange banziyimbye nti bandisinze okukwatibwa mu ngalo naye okusinga okuweebwa ekirabo eky'omuwendo omungi okuva eri omusajja omulala, kubanga mu ngeri emu, mu kukwata okwo mu ngalo, omutima gwe gwalabika nga gutuuka butereevu ku mitima gyabwe, n'amaanyi ag'okusanyusa n'okuyamba. Nzijukira bulungi engeri, eggulu ery'obwana bwange bwe lyayonzebwanga olw'akabuutikirwa akazito ak'obwana, ekigambo eky'essanyu “Kale, Broadie,” mu ddoboozi lye ery'omutima, oba akasaawe akatono akayitawo akoogera n'okumasamasa okw'obukujjukujju okw'amaaso ge amakiragugu ag'okwagala, kyatereezanga eggulu lyange mu kaseera, ne kifuula obulamu okuba omusana gwereere nate. Era, ne bwe nnakula, amaanyi ge ag'okusanyusa tegaakendeeranga, era kyali mpisa yange ddala, buli lwe nneesanganga nga nzinnye mu buziba, okwessa ekifo we yali ayita, nga nkakasa nti n'okulingiza okumu okw'akaseera ku maaso ge amaanyi era ag'essanyu kwandinziggyeeko. Nzijukira n'okuti, mu butabeerawo bwe, okulaba n'okuwulira ekkooti ye enkulu enkadde ey'okungulu eyagalibwa mu ngeri emu kyamasamasanga buli kintu ne kimpaayo nga nzizeemu amaanyi okuba omuvumu era ow'amaanyi okusingawo. Okufuula obulamu okuba obw'essanyu okusingawo eri buli muntu gwe yasisinkananga kyalabika nga kye kiruubirirwa kye n'obutume bwe, era si kya bulijjo omuntu okuba nga awangudde bulungi bwe kityo. Omuntu yali angambye, emyaka mingi oluvannyuma lw'okufa kwe, nti “John M. Whitall yali omusajja asinga okwagalibwa mu Philadelphia,” era mu bibiina ebimu, nkakasa nti kino kyali kya mazima.

Maama naye yali ayagalibwa mu ngeri y'emu. Yali maama asanyusa nnyo, oboolyawo nga taalina ssanyu lingi nga taata, naye bulijjo nga yeeteeseteese okulwanirira ensonga y'abaana be buli wantu era mu biseera byonna, era nga lwazi lwe tuddukiramu olutalemererwa mu buli kabenje. Obuwoomi n'obulungi, obutukuvu n'amazima, byalabika nga biva mu kubaawo kwe okw'ekisa; era, eri buli muntu eyamusisinkananga, yali muzzi wa maanyi eri buli kirungi era ekisaanidde.

Abantu mu nnaku zino boogera ku mbeera y'empewo eyeetoolodde buli omu ku ffe, ekintu ekifaanana n'ekitangaala ekibulijjo kisiigibwa okwetooloola emitwe gy'abatukuvu. Bagamba nti kirabika ng'ekibikka ku mubiri gwonna, era nti kikwata ku bulungi oba ku bubi ku bonna abasembera okumpi nakyo. Kiyitibwa “aura,” era kye kivaamu mu mpisa za buli muntu n'obuntu bwe obw'omunda ennyo. Ezimu ku aura, batugamba, za kizikiza era za nnaku, era zireeta obunafu wadde n'akabi, ate endala za langi ya kimuli, oba za zaabu, oba za langi z'amayinja ag'omuwendo, oba za bbululu ery'eggulu nga zijjudde ekitangaala, era enkwatagana yaazo esanyusa era ezzaamu amaanyi; era bino byonna oboolyawo nga tewali kigambo kyogeddwa mu mbeera zonna zombi. Singa endowooza eno ya mazima, mpulira nga nkakasa nti taata ne maama bange baalina “aura” ezijjudde omusana gw'eggulu gwennyini, era, awatali kumanya nsonga, abaana baabwe baabeeranga mu ssanyu ery'olubeerera.

Nti obwana obwabeezebwa bwe butyo tebwandiremeddwa kubaako kukwatako kunene ku byafaayo eby'oluvannyuma eby'emmeeme yonna kirabika gye ndi nga kya mazima ddala, era okuzuula kwange okwasembayo era okumatiza okwa Kitange ali mu Ggulu nkuwa nnyo ku ekyo kye nnali mmanyi ku bulungi bw'abazadde bange ab'oku nsi. Tebaayogeranga bingi ku ddiini, kubanga entiisa y'Abakwaka ey'okweyingiza wakati w'emmeeme n'Omutonzi waayo yali ezze eleeta empisa y'okusirika okwali tekwanguyirwa kumenyebwa, naye baalaganga mu lwatu nti obulamu bwabwe bwabeezebwanga mu kitundu eky'okukkiriza okw'amazima ku Katonda abeerawo bulijjo.

Twali tetuyinza butalaba nti gy'abo yali wa mazima okusukka amazima gonna amalala. Ku kuyigirizibwa okw'eddiini, twalina katono; naye ku kyokulabirako eky'eddiini n'obuyinza bwakwo, twalina omugabo ogutaggwaawo.

Si lwa kwogera, wabula lwa kubeera obulamu obwa buli lunaku, ebifaananyi lwe byateekebwa ku mitima gyaffe egy'obwana.

Nzijukira lumu, wabula, taata bwe yayogera okuva mu kujjula kw'omutima gwe, era kye yayogera bwe kyanteekako ekifaananyi ekikwata nnyo era eky'olubeerera. Nnali mwana alowooleza nnyo ebintu, kyennava ntya nnyo ekizikiza, kye nnajjuzanga ebisolo eby'entiisa eby'engeri zonna, nga byekwese wansi w'ebitanda oba emabega w'enzigi, nga byeteeseteese okufubutuka ne binkokkola mu kaseera konna. Mazima ddala, olw'okusirika okungi okw'obwana, saakyogerako, naye mu ngeri emu taata ku nkomerero n'ategeera nti ntya ekizikiza, era mu kifo ky'okusekerera entiisa yange oba okunnenya, nga bwe nnawulira mu mutima gwange omuto ogw'obunaku era ogw'obusirusiru nti kye nsaanira olw'okuleeta oluyoogaano bwe lutyo, yaŋŋamba n'okwagala, n'anteeka ku vviivi lye, era ng'anzingiza omukono gwe omwagalwa ogw'amaanyi, n'ayogera, mu ddoboozi ery'obukakafu obungi ennyo, nti, “Lwaki, Han, tewamanya nti tewabaawo kintu na kimu eky'okutya? Tewamanya nti Kitaawo ali mu Ggulu abeera naawe bulijjo, era nti mazima ddala anaakulabiriranga bulijjo?” Era nga nkyakankana era nga njugumira, yayongerako, ng'eyeewuunya nti wandibaddewo omuntu yenna mu nsi atamanyi kino, nti, “Nnalowooza nti, mazima ddala, wamanyi kino, mwana wange.”

Sirijja kwerabira ekifaananyi ekikwata ennyo kino kye kyanteekako, wadde okuweebwa eddembe okuva mu ntiisa amangwago era okw'olubeerera kwe kyampa; era bulijjo mbadde nkakasa nti okwogera kuno okumu okw'ekintu eky'amazima, okwali eri taata ekintu eky'amazima ekisinga obukulu mu bulamu bwe, kwe kwasinga ekintu kirala kyonna okukolagana n'okuwulira okumatiza okw'okubaawo kwa Katonda okumaze ebbanga eddene nga gwe mugabo gwange. Si nkola ya ddiini, taata gye yategeeza ku mukolo guno oguteerabirwa, wabula kyali kintu kya mazima, ekyangu, ekitawakanyizibwa, kye yeewuunya nti nze saamanya; era, olw'okuba nga kwe kwogera ekintu eky'amazima, kyali kikubagiza nnyo okusinga obuweereza bwonna oba empaka zonna bwe zaali ziyinza okubeera.

Katonda yali nange, era ekyo kyali kimala; kubanga mazima ddala, olw'okuba nga ali nange, yandindabiridde nga kya butonde.

Nzijukira nti taata bwe yampannula okuva ku maviivi ge n'aŋŋamba n'essanyu nti nzirukemu era nti nneme kuddayo kutya, nnatambula mu ngeri ey'ekitiibwa, nga mpulira nga mu ngeri emu ndi bulungi munda mu kigo ekitalabika mwe nnasobolera okusekerera n'okunyooma ebisolo byonna eby'entiisa ebyekwese eby'ekizikiza, era nga nsobola okuwulira okuwuuma kwabyo okw'obusungu awatali kutya.

Nteeba nti obutabaawo bulijjo bw'okuyigiriza kwonna okw'eddiini okw'obutereevu okuva eri abazadde baffe kwayamba okufuula ebiseera ebitono lwe baayogera okuba ebisikiriza okusingawo; naye, ka kibe bwe kityo, nsobola okwogera mu mazima nti, wadde nga emirundi mingi byabikkibwako okumala akaseera, obukakafu obw'omukolo ogwo bubadde bulijjo nange mu ntobo, era emirundi enkumi n'enkumi mu bulamu bwange okuva olwo, ebigambo bya taata mu kiseera ekyo bindeetedde obuyambi.