Essuula 14 · eddakiika 6 ez’okusoma
Ekiseera Ekisooka Mu Bulamu Bwange Obw'Eddiini (Okuzuukuka)
Mu byafaayo by'obulamu bwange obw'eddiini, ebiseera bina bifuluma bulungi mu maaso gange. Ekisooka kyatandika, nga bwe njogedde, bwe nnali nga nnina emyaka kkumi na mukaaga. Mu ngeri enzibu era ey'ekyama, natandika okuwulira okwegomba okutali kwatuufu okw'ekintu ekyandimazizza obuntu bwange obw'omunda. Mu kitabo kyange eky'ebyafaayo eky'omu biseera by'ekyengera okwa 1848, nsangamu ebiwandiiko by'okwegomba kuno — okugolola engalo obutalaba nga nnoonya ekintu ekyandijjuzizza kye nnayita, mu lulimi olw'ennaku olw'obuvubuka, “obwereere obulumya mu mutima gwange.”
Mu biro bino, nagwa mu kwagala okungi ennyo eri omu ku bayigiriza abato mu ssomero lye nnali nsomamu, era obuyinza bwe bwakyusa obulamu bwange. Nawandiika mu kitabo kyange eky'ebyafaayo buli mutendera ogw'okumanyagana kwaffe — okwegomba kwange okwogera naye, okumwegayirira ankwagale, n'okulwawo kwange olw'okutya okumuteganya. Nawandiika bwe nti: “1848. Nnina emyaka kkumi na mukaaga. Kino kiseera kikulu gye ndi. Kaakano kye kiseera eky'okukola empisa zange. Mpulira nga bwe ssaawuliranga edda. Emirimu emikulu era emizito egy'obulamu, omulundi ogusooka, gizze mu maaso gange. Saazaalibwa kuba mugayaavu; kubanga mpulira ekintu munda yange ekimbuulira nti: Obulamu bulina amakulu agasikiriza Okusinga ebirowoozo eby'obuvubuka bwo; Bulina essuubi eriwanvu ng'eggulu, Bulina emirimu, bulina amazima.
Bulina obukyamu obuyinza okugololwa, Ebikolwa ebisiimibwa ebiyinza okukolebwa.
Entalo zaabwo ennene tezinnalwanibwa, Obuwanguzi bwabwo obukulu tebunnafunibwa.
Ekintu ekyoolekeza mu maaso — wala nnyo mu maaso — mu biseera eby'omu maaso, okusukka obulamu buno okutuuka mu nsi ennungi era ey'essanyu, era ekimbuulira ku mpeera ey'ekitiibwa ey'abo abatuukiriza emirimu gyabwe.
Sibadde nnina okuwulira kuno kumala bbanga. Emyezi esatu emabega, nnali mwana atafaayo, ow'essanyu. Nkyali mwana, naye ow'omutima omunyiikivu era alowooza — atakyali atafaayo oba atassaamu mwoyo. Nnyinza ntya okubeera bwe ntyo, ng'ebintu bingi, bingi nnyo, eby'okulowoozaako era n'ebingi eby'okukola? Kiki ekivuddeko enkyukakyuka eno?
Waaliwo obwereere obulumya mu mutima gwange. Nnawulira okwetaaga ekintu — ekintu kye ssaamanya — ekintu ekitannyonyolwa ekyandintuzza nga ntudde mu birowoozo essaawa nnyingi nga ntunuulira eggulu, nga ntunuulira emmunyeenye enafu oba omwezi, okutuusa obulamu bwange lwe bwafaanana ng'obwegasse mu bwabyo. Nnali kumpi okwerabira nti ndi ku nsi, ng'ebirowoozo byange bidda mu bitundu ebitaliimu makubo bye byafuganga, ne nfuba obwereere okuyingira mu byama by'okubaawo kwabyo.
Okusoma, nnalowooza, kwandijjuzizza obwereere obwo, naye nnali nkyamu. Nga ndi mu mbeera eno ey'ebirowoozo, ku ntandikwa y'Omwezi ogw'Omwenda, twava mu maka gaffe amato ag'omwagalwa ne tuddayo mu kibuga. Singa mu kiseera ekyo nnasisinkana omuntu gwe nnandyagadde ng'ateekwa mu misingi mibi, nkankana okulowooza ku ekyo ekyandibaddewo, kubanga nkyusibwa mangu abo be njagala.
Naye Kitange ali mu ggulu yali mwetegefu okundaga akasa katono. Yatuma mu kkubo lyange omuntu gwe nnasanga nga mukwano gwange ow'amazima. Yali muwala muto Miss Maryanna gwe yakozesa okuba omuyigiriza w'okuwandiika, erinnya lye Anna S —. Nnali neetegese okumwagala nga sinnamulaba, kubanga omuntu gwe nnayagala yali antegeezezza ku bulungi bwe. Okumala wiiki bbiri oluvannyuma lw'okujja kwe okusooka mu ssomero, nkkiriza nti nnamwogeranga omulundi gumu gwokka; era ekyo kyali bwe nnamulaba ng'anoonya ekitabo ne mmuwa kimu, nga mmubuuza oba kye kituufu.
Nnalowooza nti tetwandimanyaganye n'akatono. Nnatuulanga ne mmutunuulira nga neegomba singa mba n'obuvumu okwogera naye n'okumunywegera, era okwegomba kuno kwennyini kwandeetera okuswala olw'obuti. Nnamulabanga ng'awamba abawala abalala mu mikono gye, ne nkyuka nga nnina ennaku okulowooza nti tandikoze bwe kimu gye ndi. Ekkomerero, olunaku olumu — nga nkijjukira bulungi — nnali nnyimiridde ku mmeeza yange ng'ajja n'ayogera nange ku A. S. F. Nga nnawulira essanyu! Nga nneegomba okuwamba obulago bwe mu mikono gyange n'okumwegayirira andeke mmwagale! Omutima gwange gwali mu kutabukatabuka, kyokka nnaddamu mpolampola awatali kusiikuuka mu mutima, era mangu n'anvaako. Naye omuzira gwali gumenyese. Twatandika okwogera emirundi mingi, era ku makya agamu yannywegera. Okunywegera okwo kwawandiikibwa ku mutima gwange. Nnawulira nti yannyagala, era ekirowoozo ekyo kyandeetera essanyu.
Okuva mu kiseera ekyo, mmwagadde — weewaawo, kumpi ne mmusinza. Obwereere obulumya mu mutima gwange kaakano bujjuddwa kitundu, kubanga mpulirizza ebirowoozo bye, nnalaba ekitiibwa ky'ebikolwa bye, era nnayiga nti “obulamu bwa nnamaddala, obulamu bwa munyiikivu,” era tebusaanira kuyisibwa mu kuloota okw'obwereere oba okwonoonebwa mu masanyu ag'obusirusiru. Yanjigirizza — si mu bigambo bingi, naye mu kasirise ng'ayita mu buyinza bwe — nti nnina omulimu ogw'okutuukiriza ku nsi, era nti nteekwa okugutandika okugukola mangu. Okuva kaakano, nteekwa okufuba n'obunyiikivu okufuuka omulongoofu, omutukuvu, era ow'omutima omusiimibwa, ndyoke mbeere ow'ekitiibwa mu nsi era ntuukirize kinnoomu gwange n'obwesigwa mu lutalo olukulu olw'obulamu. Obuyinza bwe bunzuukusizza okuva mu kiroota kyange eky'obwana. Mu mwezi gumu ogumpi, mfuuse omukazi. Ayi, ng'omukwano gwe bwe gumbeddemu omukisa! Nsuubira — nsuubira n'obunyiikivu — nti sirikozesa bubi mukisa guno.”
Oluvannyuma lw'olunaku oba ebbiri, nawandiika nti: “Buli lunaku, mpulira okwebaza Kitange ali mu ggulu olw'okumpa omukwano nga Anna.
Kino kiseera kikulu nnyo mu bulamu bwange. Nkankana bwe ndowooza ku buvunaanyizibwa obw'entiisa obuteese ku nze. Empisa zange zikolebwa, era nnina obuyinza okufuuka kye neeroboza. Ayi, ka neeroboze okuba omukazi omulungi era ow'ekitiibwa! Leero, nga ntambula mu luguudo nga ndowooza ku bibaawo mu maaso gange, kyandeetera kumpi okwekokkola. Nnyinza okuba nga nteekeddwateekeddwa omulimu omukulu. Mpulira ekintu munda yange ekimbuulira nti nnandisobodde okugutuukiriza. Ky'okuba kyonna, ndikola obulungi obungi oba obubi obungi. Ndironda okukola obulungi.
Ayi, Kitange ali mu ggulu, tolinnyamba kugenda mu maaso mu kkubo ery'okwewangula, eriteekwa okuba olutalo lwange olukulu olusooka? Nga buliba buwanguzi bwa kitiibwa singa mpangula!”
Okusinziira ku kitabo kyange eky'ebyafaayo, buli lunaku kaakano lwafaananga ng'oluzuukusa obulamu bwange obw'omwoyo okweyongera n'okweyongera, okutuusa ku nkomerero we waatuuka ekiseera eky'entikko. Ku lunaku olw'amakumi abiri mu munaana olw'Omwezi ogw'ekkumi n'ogumu, 1848, nawandiika nti: “Olunaku olw'ebikulu! Olw'ebikulu, njogera, mu bulamu bwange obw'omwoyo. Leero mpulidde era nnalowoozezza ekimala omwaka. Mukwano gwange Anna yatusomera mu kibiina ekitabo ekiyitibwa Other Worlds, era ne Future Existence okuva mu School Boy ekya Abbott. Byonna byali bisikiriza nnyo era byankwatako ng'ebyagenda okumpangula.
Nga mpuliriza ebyafaayo eby'ensi ezo ez'amaanyi ezisaasaanye buli wamu okwetooloola — endala nga za wala nnyo ne bibaawo nti ebimyanso by'ekitangaala ebiyingira mu maaso gaffe byava mu mmunyeenye ezo emyaka kakadde mukaaga emabega! — era nga ndowooza nti ensi zino zonna zitambula bulijjo, awatali kutawaanya munne, naye zonna nga ziwulira Omutonzi omu ow'amaanyi, obukulu bw'ekirowoozo ekyo bwansukkirira. Okumala eddakiika ntono, nnawulira ng'essanyu lyennyini ery'okuzaalibwa mu nsi etaliiko kkomo, ey'ekitiibwa ennyo, ey'ekitalo ennyo, lyali kumpi okusukka bye nnandigumiikiriza.
Era nga mpulira ku kubaawo kwaffe okw'omu maaso, ku ssanyu ery'ekitiibwa eritalowoozeka erituterekeddwa, ku ssanyu erituukiridde eriterekeddwa abalungi n'abatukuvu, munda yange nnebaza Omutonzi wange olw'okunteeka mu bitonde ebisuubira ebintu ebiweereddwa omukisa. Naye olwo ne wajja ekirowoozo eky'entiisa, ekisukkirira, nti obwomu buno obutaggwaawo obw'essanyu bwali bwa balungi bokka — n'okutegeera nti sandifunye mugabo mu bwo okuggyako ng'omutima gwange gukyusiddwa. Ayi, siyinza kunnyonnyola nnaku ey'akaseera ako! Yali kumpi okusukka bye nnandigumiikiriza. Era ebirowoozo bino binywerera nange. Lwaki?”
Ekikoloboze ekyanteekebwako olw'okulengera kuno mu bukulu bw'ensi tekinnaava ku nze n'okutuusa leero. Wansi mu bibuuzo byange byonna ebikwata ku Katonda, bulijjo waabangawo obukakafu obw'amaanyi ge agatalina kkomo — ekintu ekyo tewali kintu kyandisobodde kugaana. Naye okumala ekiseera ekiwanvu, nga bwe kiraba, nnalowooza obuyinza buno ng'obw'omululu, obutali ku ludda lwange naye obunwakanya. Era ekibuuzo kyange ekimu okumala emyaka mingi kyali nga bwe nnandiwangudde Katonda eyalina obuyinza obwenkana awo n'okumuleeta ku ludda lwange.