Essuula 13 · eddakiika 5 ez’okusoma

Ebiziyiza by'Abakwaka

Ebiziyiza by'obuntu ebyava mu bujulizi bw'Abakwaka byalabika ng'ebitaggwaawo, kubanga buli muntu yabivvuunula ng'okutegeera kwe okw'obuvunaanyizibwa bwe bwe kwali. Abo abaalina emitima egy'obukwatampola ennyo emirundi mingi baayongeranga ku biragiro okutuusa obulamu bwennyini lwe bwafuuka okubonaabona. Mukwano gwange omu, eyazitoowererwa omutima ng'ogwo, yanzikiririza oluvannyuma mu bulamu nti enkya ze ng'akyali muwala nga tezaagumiikirizika. Yali tasobola kwambala nga takwatiddwa kubuusabuusa ku buli kyambalo. Oluusi, engeri yokka gye yasobolanga okusirisa eddoboozi ery'omunda eryasabanga ssaddaaka empya kwali kwe kutteeka pamba mu matu ge n'ayogera ebitontome mangu nnyo nga bw'asobola, ng'asaanyaawo okulabula okutakoowa.

Ekitabo eky'ebyafaayo ekikadde jjajja wange omukulu kye yawandiika wakati wa 1760 ne 1762 kituwa endabika ennungi ey'ebiziyiza eby'omu kiseera kye. Yawandiika n'obukakafu obw'amaanyi nti okuseka kwali ddalu, essanyu nga bwerere, era nti yayagala okunywera bw'atyo obutaddayo kumwenya. Awalala, yakungubagira empisa eziyingirira mu Bannyinaffe — abavubuka nga basiba enviiri zaabwe n'obutambaala, abawala nga beeyonja ensingo zaabwe n'obuwero obw'enzirugavu. Gy'ali, bino byali bintu ebinakuwaza, obukakafu nti abakadde baali balemereddwa obuvunaanyizibwa bwabwe. Yakaabira okwenyigira mu taaba, caayi, ne kaliko, ng'alangirira nti byonna byenkanankana mu kwonoona, “ebibi nga bwe kiri eri abaddugavu,” bwe yawandiika, ng'akuŋŋaanya empisa ez'ensi wamu ng'ekintu ekimu eky'omuzizo. Ebigambo bye biraga engeri buli mulembe gwe gwafunanga ensonga empya ez'omutima, naye bulijjo mu mwoyo gwe gumu ogw'okwefiiriza.

Okumpi n'ekiseera kyange, jjajja wange omulala yagaana okwambala amannyo ag'obukumpanya. Newankubadde nga teyalina mannyo era ng'alwanirira okulya, yawulira “okuziyizibwa” mu mwoyo gwe, ng'akkiriza nti gali mpisa ya bwereere. Gateekebwa mu kabada okumpi n'essaali lye erya siliiki erisinga obulungi, obutaddayo kwambalibwa. Ffe, abaana, twasiima obutukuvu bwe, ne bwe twali tumulaba ng'alwanirira n'emmere. Omukwano gwaffe omubuulizi, oluvannyuma lw'okwaliira kapeti empya, yatya nti yali agonze eri amalala. Okwetoowaza, yalagira ebbaali z'amayinja amakalubo okuyiibwa okwo, ng'aggyawo obuggya bwakyo. Ffe, abaana, twawulira olugero luno n'entiisa, era okubuulira kwe okuva mu kiseera ekyo kwatulabika ng'eddoboozi lya malayika.

Oluvannyuma lw'emyaka, nange nnayolekera okugezesebwa kwange ku kapeti empya eya Brussels, eyalina ebifaananyi by'ebimuli ebirungi. Baze yateekateeka abasajja abakozi ab'ebikolwa eby'amaanyi okukuŋŋaananga mu kisenge ekyo kyennyini buli Ssande olw'essomo lya Bayibuli. Nnakyawa engatto zaabwe enzito ku kapeti yange gye nnali ngulumiza, wadde nga nnamanya nti saali nsaanidde kuwulira bwe ntyo.

Bwe nnali nsaba ku nsonga eno, olunyiriri lwa Bayibuli ne lunjijira: “Mwaniriza okunyagibwa kw'ebintu byammwe n'essanyu.” Nnalunyweza ng'ekyokulwanyisa ky'Omwoyo, era okuva mu kaseera ako nnaaniriza abasajja abo ku kapeti yange. Ekyewuunyisa, kyalabika ng'ekitakaddiwa, ne kimala ebbanga okutuusa lwe nnakoowa okukiraba. Sisobola butalowooza nti engeri yange yali nnungi okusinga amayinja amakalubo aga Mukwano wange omukadde omwagalwa.

Nga nnamaze okuzuula ekkubo ery'okukkiriza, mukwano gwange eyali amaze ebbanga ng'abonaabona wansi w'“ebiziyiza” by'Abakwaka yampa ekifaananyi ekyewuunyisa eky'enkola ez'enjawulo ez'okutambuza obulamu obw'Ekikristaayo. Yagamba nti, “Ntegedde amakubo asatu ag'okutuuka ku ludda olulala olw'olusozi olw'omwoyo. Abamu balitulula okuyita wakati olw'entuuyo z'ekyenyi kyabwe — eyo ye ngeri y'Abakwaka, era okumala ebbanga eyo ye yali eyange. Abalala batambulatambula okwetooloola entobo yalwo, nga badda eno n'eri, naye olw'okuba nga bakuuma amaaso gaabwe nga gatunuulidde ekiruubirirwa, mpolampola basembera okumpi. Eyo ye yali engeri yange bwe nnakoowa okutulula. Naye kaakano ontegeeza nti waliwo engeri ey'okusatu — engeri ey'okukkiriza. Ogamba nti Abakristaayo abamu bayize okukuba ebiwaawaatiro by'okukkiriza ne babuuka ne basala ku lusozi. Nteekwa okukkiriza nti abo abakwata engeri yo balabika okutuuka ku ludda olulala mangu era n'obwangu okusinga ababimba n'abatambulatambula. Nsazeewo okulekera awo okutulula n'okutambulatambula, era nange nkube ebiwaawaatiro byange.”

Naye abatukuvu abaagalwa ab'omu buto bwange n'obuvubuka bwange tebaamanya kubuuka. Mu bungi bwabwe, baamala obulamu bwabwe nga batulula n'obunyiikivu obukooya. Obwesigwa bwabwe n'okwewaayo kwabwe, wadde oluusi nga kwali kukyamu, kyandabikira mu kiseera ekyo — era kikyandabikira ne kaakano — nga kisaanira ekitiibwa kyonna. Ekintu ekimu eky'amaanyi ekyasigala ku mutima gwange omuto kyali kino kyokka: mu ngeri yonna eyinzika, nteekwa okuba omulungi. Kyonna ekirala ekyabulanga mu njigiriza y'Abakwaka, tewaali kubulwa kunyweza ku bulungi. Obwetaavu obw'okuba omulungi ddala, mu bwesimbu, mu mazima, bwali mu mpewo yennyini gye twassa.

Oluusi, nnanyiigira wansi w'embeera eno. Obuzaale bwange obw'okwagala okugezaako ebintu bwayaayaanira omukisa ogw'okuba omukyamu, okujeemera ebyasuubirwanga, naye ensalo z'obulamu bwange zaakkiriza obukyamu obutono ennyo obutaliimu bbi. Bwe ntunula emabega, sisobola butasiima engabo ey'ekitalo ey'obulungi eyanneetooloola, nga enkuuma okuva mu kukemebwa okwandiŋŋambizza omwoyo gwange ogw'eddembe.

Kubanga obanga waliwo emmeeme eyali ezaaliddwa ng'ey'eddembe, yali yange. Okukaaba kw'omutima gwange bulijjo kwabanga lwa ddembe.

Amateeka n'empisa ezifuula omuntu omuddu oba eziziyiza bibadde bya muzizo gye ndi obulamu bwange bwonna. Singa abazadde bange baateeka amateeka mangi, nnandijeemye. Naye embeera ey'obulungi eyabuna gye baabeeranga yankwata n'amaanyi agataategeerekeka, olwo nga simanyi nti nnali nnuŋŋamizibwa. Nnawulira n'essanyu ng'ekiri nti kumpi bulijjo nnakolanga nga bwe njagala.

Tewali muntu ataabeeramu asobola okulowooza ku bufunda bw'obulamu bwe nnamanya okutuusa mu myaka kkumi na munaana. Sirina gwe nnasisinkana eyava mu ekyo ekyayitibwanga “ensi ey'amasanyu.” Banne bange baali Bannyinaffe abateefu bokka ab'omu kibiina kyaffe, n'abaana baabwe abaakuumibwanga n'obwegendereza. Ebitabo eby'enfumo byali bikugirwa, era saafuna mukisa gwa kumanya obulamu kye bwategeeza ebweru w'ekisibo kyaffe eky'Abakwaka. Ku by'ebibi by'ensi, saalina n'akatono kutegeera. Ne ku ssomero, singa waliwo ekyayogerwanga mu kaama, nnali mutuukirivu nnyo okutegeera. Nnyinza okugamba nti leero kyandibadde kitasoboka omuwala ow'emyaka kkumi na munaana okubeera mu nsi ng'eyo ey'obutamanya obutaliimu, oba okuyingira mu buvunaanyizibwa bw'obulamu nga teyeeteeseteese n'akatono.

Obulamu bwange obw'omunda okutuusa mu myaka kkumi n'omukaaga bwali bwangu. Nnakkiriza ebitono bye nnabuulirwa era ssaba wo mutima ku bikwekwe by'ensi yonna. Ebirowoozo byange eby'eddiini byokka byali kutya kwa muliro gwa ggeyeena okwabangawo, okwabuubuukanga mu biseera by'endwadde eziswaza oba eby'akabi. Engeri gye nnaafunamu okutya kuno sikijjukira, kubanga Abakwaka baayogeranga bumu ku ggulu oba ku ggeyeena. Ekyabafaako kyali bulamu bwa Katonda mu mmeeme kaakano, nga beesigamya ebiseera eby'omu maaso ku kulabirira kwa Katonda. Naye oluusi nnakwatibwanga entiisa ey'amangu, ne nsalawo obusalawo obw'amaanyi “okuba omulungi,” ne ngezaako essaawa ntono okutereeza obukyamu bwange — naye ne nziira mu makubo gange aga edda. Wabula, embeera ey'obulungi eyanneetooloola yafuula nga kizibu n'okulowooza ku kukola ebibi, okusingako okubikola. Mu bujjuvu, nnali mulungi nga ekitonde ekiramu, eky'obulamu obulungi bwe kisobola okuba. Naye okutuusa mu myaka kkumi n'omukaaga, nnali busa nsolo nnungi. Obuzaale bwange obw'omwoyo bwali tebunnazuukusibwa; nnali sinnategeera mmeeme yange mu bwegendereza.

Enkyukakyuka yali eri kumpi, wadde nga saagimanyi. Emmeeme yange yali etandika okuva mu tulo twayo, ng'elwanirira ng'ekiwojjolo mu kisenge kyakyo okumenya ebisiba ebyagikwatanga. Okunoonya kwange okuwanvu okunoonya Katonda kwali kunaatera okutandika.

Olupapula 1 / 4 · 5 eddakiika zisigadde mu ssuula