Essuula 11 · eddakiika 6 ez’okusoma
Okwogera Okw'Obwangu
“Okwogera okw'obwangu” okwayogerwako mu Kibuuzo eky'Okusatu, okusinga byonna kwategeeza okukozesa thee ne thou ng'oyogera n'omuntu omu, mu kifo ky'ekigambo ekya bulijjo you. Obujulizi buno, awamu n'obujulizi obw'engoye enkalu, bwe bwali obumu ku bubonero obukulu obwatwawulanga ng'abantu ab'enjawulo. Okugamba you eri omuntu omu — ka abe Mukwano oba omugwira — kyalowoozebwanga okuba ekyensi eky'oku ntikko era eky'obukuusa. So nayagala okumenya etteeka lino n'olumu, okutuusa lwe nafumbirwa.
Awo nga bwe kiri, kino kyaleetanga obuzibu mu kutabagana n'ab'ebweru w'ekibiina, kubanga engeri yaffe ey'enjawulo ey'okwogera teyalemwanga kuleeta ntunuulira ez'okwewuunya oba enseko ez'okuziyiza.
Emirandira gy'obujulizi buno gyali mu bwesimbu obutuukiridde obw'Emikwano ab'edda. Baawulira nga si kya mazima okukozesa ekigambo eky'obungi eri omuntu omu. Ate era, mu biseera byabwe, kyali kya bulijjo okuyita oyo ali waggulu you, nga thee ne thou bibikibwa ab'ettendo erya wansi. Naye Emikwano, abaakkiririzaanga nti abantu bonna benkanankana mu maaso ga Katonda — era abaakikkiririzaamu mu ngeri ey'omugaso ennyo — tebaayinza kugumiikiriza njawulo ng'eyo. Kyebava bayita buli muntu mu ngeri y'emu.
Emikwano abo ab'edda baali ba demokulasiya mu buli kawayiro k'obulamu bwabwe, si lwa nfumiikiriza za bufuzi wabula olw'okukakasa kwabwe okutasagaasagana nti Katonda yakola amawanga gonna ag'ensi okuva mu musaayi gumu, era nti bonna baali baana be mu ngeri y'emu. Gwali musingi mulungi ku gwe baazimbako empisa zaabwe, era guyamba okunnyonnyola empisa nnyingi eziyinza obutali ekyo okulabika ng'ez'enjawulo oba n'ez'obusirusiru.
Thomas Ellwood, mu byafaayo bye eby'obulamu bwe, ayogera ku bintu eby'enjawulo bye yawulira ng'ayitiddwa okuleka ng'amaze okukakasibwa amakulu g'enzikiriza y'Emikwano. Ku bikwata ku lulimi olw'obwangu, yawandiika nti okukozesa you eri omuntu omu kyali “ngeri ya kwogera eyonoonefu era etaliimu mazima,” eyayingizibwa mu “biseera eby'oluvannyuma era ebyonoonefu” ng'ekkubo ery'okuwaanawaana obwerimbi obw'ensi. Olw'okubanga Katonda bulijjo yayogeranga n'abantu ng'akozesa thou, era n'abantu bulijjo baayogeranga ne Katonda nga bakozesa thou, Ellwood yakitwala ng'obuvunaanyizibwa obw'empisa okugoberera ekyokulabirako ekyo. Wansi w'omusana ogw'ekyo kye yayita “akatangaala akalongoofu ak'ekitangaala kya Katonda,” yawulira ng'asaanidde okuleka empisa nnyingi “embi” bwe zityo ezaali zivuddeyo mu kiro ekiwanvu eky'ekizikiza eky'omwoyo.
Obujulizi buno bwali bwa maanyi nnyo mu buto bwange, ne kiba nti okugamba you eri omuntu omu kyandirabise ng'ekyensi eky'ekyewuunyo, nga kumpi kifaanana “eky'amasanyu” ng'okwambala siriki oba engoye enzigagavu. Ne bwe nakula ne ntandika okuyingira mu nsi ennyo, ne nsisinkana Abakristaayo abalungi era abanyiikivu abaakozesanga ekigambo ekyaziyizibwa nga tebalina kubuusabuusa n'akatono, kyansaba okufuba okunene okuwaliriza emimwa gyange egy'Ekikwano okukyogera. Mpolampola, obuzibu bwaggwaawo. Kaakano, oluvannyuma lw'emyaka egisukka mu nsanvu, thee ne thou binfuukidde bwe kiri olulimi olw'okwagalana okw'oku lusegere, nga biva bulijjo buli lwe waba omuntu atuuse mu mutima gwange mu mazima. Emirundi mingi neebuuza ku nneewulira zange eri omuntu nga nkozesa ekigezo kino: bwe mpulira nga njogera thee, mmanya nti ntandise okumwagala. Emikwano gyange mingi — abamu nga tebalina nkolagana yonna n'Emikwano — bakwatiddwa empisa eno okuva gye ndi, era bakozesa ebigambo ebyo ebyagalwa eby'edda mu bwetuwaanya bwaffe obw'ekyama. Munnange omwagalwa Frances Willard yali omu ku bo; twayogeraganga thee ne thou okumala emyaka mingi.
Omuwandiisi gwe najuliza emabega, mu A Boy's Religion, annyonnyola engeri gye yawuliramu ng'omwana ku bikwata ku kwogera okw'obwangu.
“Nagambanga ‘thee’ ne ‘thy’ eri buli muntu,” bwe yawandiika, “era nnandisinze okukozesa olulimi olw'obuvvoolo okusinga okugamba ‘you’ oba ‘yours’ eri omuntu yenna. Nalowooza nti Emikwano bokka be baagenda mu Ggulu, kyennava ndowooza nti okukozesa ‘thee’ ne ‘thy’ kwali kumu ku bigezo ebikulu eby'okuyingizibwa. Tewali n'omu eyali ambuulidde ekintu ng'ekyo, era singa nabuuza, nandiragiddwa amazima — naye okumala emyaka egiwera eyo ye yali enzikiriza yange enywevu.”
Yeeyongera okunnyonnyola engeri gye yasaasiranga baliraanwa be abo, mu birowoozo bye, abataali baakukkirizibwa “kuyingira,” n'awuniikirira lwaki tebeegatta ku Lukuŋŋaana ne bayiga okwogera obulungi. Yayigiriza n'omukwano gwe omu omuto “Omunnaggwanga” olulimi olw'obwangu, era omulenzi yalukozesa n'obwesigwa naye okutuusa okunyigirizibwa okw'ensi ey'ebweru, nga bwe yakyogera, “lwe kwayitirira obuzito” nga wamu n'emyaka kkumi n'ebiri.
Obujulizi obulala obwakwatagananga n'okwogera okw'obwangu kwali kuziyiza okuyita omuntu yenna Mr., Mrs., oba Miss. Ebitiibwa bino kyalowoozebwanga nti bimenya omwoyo gw'ebigambo bya Kristo, nti, “So temuyitibwanga bakulembeze: kubanga omukulembeze wammwe ali omu, ye Kristo.” Tewali Mukwano wa mazima eyandiwadde ekitiibwa omuntu omugagga ate n'akimmyako omwavu; kyebava bakozesa amannya ag'Ekikristaayo eri bonna — Thomas, Samuel, Abigail, Elizabeth, n'ebirala. (Twali tetulina Reginald, Bertrand, Ethel, oba Evelyn mu biro ebyo!)
Awo obukulu we bwasabanga ekitiibwa ekitono ekisingako, abavubuka baali basuubirwa okukozesa erinnya erijjuvu — Thomas Wistar, Abigail Evans, Samuel Bettle, Elizabeth Pitfield. Empisa eno yaleeta obuzibu obutakoma bwe waabanga okuli okukola n'“abantu b'ensi,” era n'ereeta ensonga nnyingi ez'okusoberwa.
Taata waffe omwagalwa yali munywevu nnyo ku nsonga eno, era teyasoboka kubuuzibwako — ka kibe kizibu kitya — okukozesa ebitiibwa “eby'amasanyu” Mr. oba Mrs. Nzijukira bulungi amasanyu ge twafuna, nga tumaze okukula, nga tulaba enkola ze ez'amagezi ez'okuwona obuzibu buli lwe yabanga tamanyi linnya lya muntu erisooka. Mu kifo kya Mr. oba Mrs., yagunjawo ekigambo eky'okudda mu kifo Cummishilamus, era yagambanga, okugeza, “Cummishilamus Coleman yagamba…” oba “Cummishilamus Coleman yakola…” Naye bwe yabanga alina okuwandiika ebbaluwa, teyayinzanga, mazima ddala, kuwandiika kigambo kya ngeri eyo, awo n'akyukira omu ku ffe, ng'amaaso ge amagalwa gamasamasa n'essanyu, n'agamba, “Jjangu, Han, ggwe tolina kubuusabuusa — oyinza okuwandiika Mr. oba Mrs. ku bbaluwa eno.”
Okwogera okw'obwangu kwatuziyiza n'okulamusa emikwano gyaffe nga tugamba good morning, good evening, oba okugamba good-bye nga tubaawukanako. Good-bye kyalowoozebwanga okuba ekyonoonefu ekivudde ku God be with you (Katonda abeere naawe), era olw'okubanga Katonda bulijjo yali naawe, kyalabika ng'engeri y'obutakkiriza okwogera okwegomba okwo. N'okugamba good morning oba good evening — okwegomba nti oyinza okuba n'enkya oba akawungeezi akalungi — kyategeezanga okubuusabuusa ku kya mazima, ekyamanyibwa buli Mukwano, nti enkya zo n'obudde bwo obw'akawungeezi, mu ntegeka y'Obulabirizi bwa Katonda, bulijjo bwateekwa okuba obulungi.
Nakula n'endowooza entangaavu nti ebigambo bino byali bya masanyu nnyo era bya nsi, era nti ekkubo ettuufu — oba, nga bwe twagambanga, ery'obwangu — kwali kulamusa mikwano nga tugamba How art thou? Oba how does thee do?, n'okubaawukanako n'ekigambo ekyangu Farewell.
Lwaki Farewell kyalowoozebwanga okuba eky'amazima okusinga good-bye, ne bwe kiba nti good-bye kyategeeza God be with you, sinnasobola kutegeera.
Mu ngeri egendera bulungi n'ekiruubirirwa ky'Emikwano eky'okwenkanankana okutuukiridde okw'abantu bonna mu maaso ga Katonda, okwogera okw'obwangu kwatuziyiza n'okuwa ekitiibwa Saint eri Omukristaayo yenna eyafa.
Tetwakkirizibwanga kukikozesa n'akatono, ne nga kasooka mu maaso g'erinnya. Okugeza, tetwayogeranga ku Njiri nga the Gospel according to St. Matthew oba St. Mark, wabula bulijjo nga Enjiri eya Matayo, oba Makko, Lukka, oba Yokaana.
Nakaseera nalaba, mu kitabo eky'ebyafaayo eky'edda okuva mu kyasa eky'ekkumi n'omusanvu, olugero olw'Omukwano omu ow'omuntima ogw'obwegendereza ennyo eyawulira ng'aziyizibwa okukozesa akasooka saint ne mu mannya g'ebifo. Lumu yafuna obuzibu bungi okuzuula St. Mary Axe kubanga, ng'aggyeewo Saint, yabuuza kokka “Mary Axe Street,” ekyo tewali n'omu eyakitegeera.
Ng'obujulizi obulwanyisa okusinza ebifaananyi, twaziyizibwa n'okuyita emyezi gy'omwaka oba ennaku z'omu wiiki n'amannya gaabyo “ag'abakaafiiri.” Twayigirizibwa okunywerera ku “bwangu obw'amazima” nga tukozesa ennamba: First Month, Second Month; oba First Day, Second Day, n'ebirala. Empisa eno yali ekozesebwa nnyo mu kibiina kyange ne kiba nti tekyanzijiranga na ku mutima okukozesa amannya ag'abakaafiiri.
Nzijukira okwewuunya ennyo bwe najja mu Bungereza mu 1873 ne nzuula nti Emikwano ab'e Bungereza baali balese empisa eyo ne badda ku mannya ag'edda “ag'abakaafiiri.” Okumala akaseera, nnali sisobola kwekakasa nti ddala baali Mikwano n'akatono. Era ne kaakano, bwe nteeka ennaku ku bbaluwa zange n'amannya ago, nkyawulira ng'eyita mu lugendo oluto oluziyiziddwa mu “nsi ey'amasanyu.”