Essuula 10 · eddakiika 10 ez’okusoma
Obujulizi obw'Enkuufiira
Ekitundu ku bujulizi obukwata ku “bwereere mu byambalo” kyali bujulizi obwakontana n'ekyayitibwanga “ekitiibwa eky'enkuufiira.” Abakwakeri baakkiririzanga nti okuggyako enkuufiira olw'okuba kabonero ka kungulu akalaga okussaamu Katonda ekitiibwa, tekyali kituufu wadde ekisaanidde okukola ekikolwa kye kimu eri abantu.
Barclay yagamba nti, “Oyo aggyako enkuufiira ye eri ekitonde, kiki ky'aterekedde Omutonzi?”
Olw'okuba okuggyako enkuufiira kwatwalibwanga ng'akabonero ak'ekitiibwa eky'enjawulo eri abantu abamu oba mu bifo ebimu, Ab'Omukwano — abaakkiririzanga nti abantu bonna basaanira ekitiibwa kye kimu ng'abaana ba Kitaawe omu, era nti ebifo byonna byenkanankana obutukuvu kubanga Katonda ali wonna — baalaga okukkiriza kuno nga bagaana okuggyako enkuufiira zaabwe eri omuntu yenna oba mu kifo kyonna, okuggyako ng'obulungi bw'omubiri bubyetaagisa. Wadde nga bayingira mu kifo eky'okusinzizaamu, etteeka teryayinza kuwummuzibwa, kubanga okuggyako enkuufiira kyanditegeezezza nti Katonda yali mu kizimbe ekyo okusinga bwe yali ebweru mu mpewo. Endowooza eno yali ekontana ddala n'enzikiriza z'Abakwakeri ez'omusingi.
Purofesa William James, mu kitabo kye eky'omuwendo The Varieties of Religious Experience, ng'ayogera ku Bakwakeri ab'edda n'enneeyisa yaabwe ey'enjawulo, awandiika nti: “Ebingi ku njawulo zino byava mu kumalirira kwabwe okutaba na kakwate konna n'obulimba oba okwefuula, wabula okuba ab'amazima era abeesigwa mu mikwano gyabwe gyonna ne Katonda ne bannaabwe.”
George Fox yakkiriza nti Mukama yamulaga nti empisa nnyingi ez'ekibiina abantu ze baagobereranga zaali za bulimba era za bunnanfuusi. Yawandiika nti: “Mukama bwe yantuma mu nsi, yangaana okuggyako enkuufiira yange eri omuntu yenna, ow'ekitiibwa oba ow'omukoola; era nnalagirwa okwogera n'abasajja n'abakazi bonna mu ngeri emu ey'obwereere, awatali kussaamu kitiibwa kya njawulo mugagga oba mwavu, wa maanyi oba mutono. Era bwe nnatambulanga eno n'eri, ssaalina kulamusa bantu nti ‘Wasuze otya’ oba ‘Osiibye otya’; era ssaalina kukutama wadde okukoona ekigere kyange eri omuntu yenna... Woowe, okunyoomebwa, obusungu, n'ekiruyi ebyajja! Woowe, ebikonde, okukubwa, n'okusibibwa mu makomera bye twayitamu olw'obutaggyako nkuufiira zaffe eri abantu! Naye Mukama yeebazibwe, bangi bajja okulaba obutaliimu bw'empisa eyo ey'okuggyako enkuufiira eri abantu, ne bawulira obuzito bw'obujulizi bw'Amazima obwakikontana.”
Abagoberezi ba George Fox bonna baakkiriza okubikkulirwa kuno ng'obulagirizi eri bo bennyini nga bwe kwali eri ye. Baaleka empisa ez'ensi ze yanenya, nga babitwala ng'ekiweebwayo eri Amazima era ng'engeri ey'okukola ebikolwa byabwe bibe bilaga bulungi omwoyo gwe baayatula. Okwefiiriza kuno kwagenda mu maaso okutuuka mu biseera byange, wadde nga ndowooza nti bangi ku abo abaakukola tebaakyategeera bulungi ensonga eziri emabega w'enjawulo zino.
Ab'Omukwano abamu mu buvubuka bwange baatuuka n'okutwala okwambala enkuufiira mu biseera byonna bwe kyasobokanga — ne mu kiseera eky'okulya — ng'ekika ky'obuvunaanyizibwa obw'eddiini. Lumu, omuvubuka gwe nnali mmanyi yali atambula n'Omukadde mu nguudo z'e Wilmington, mu Delaware. Omukadde yali amuwabula ku bukulu obw'okuwagira obujulizi bw'Ab'Omukwano mu mbeera zonna, n'agamba nti: “Nnalabye, munnange omuvubuka omwagalwa, n'essanyu lingi, nti weegendereza obutaggyako nkuufiira yo bw'osisinkana ba mikwano bo mu luguudo, wadde okugiggyako bw'oyingira mu nnyumba y'olukuŋŋaana okutuusa lw'otudde mu kifo kyo. Naye ndaba nga waliwo ekifo eky'obwesigwa obusingako mu nsonga eno, era nziggye omutima okukugamba nti nzikiriza nti kituufu gye ndi okwambala enkuufiira yange mu biseera byonna okuggyako nga ndi mu kitanda. Ngyambala amangu ddala nga ngolokoka mu makya, era ssiwulira ddembe kugiggyako okutuusa nga nnyambadde engoye zange ez'ekiro, nga tennaba kugalamira mu kitanda ekiro.”
Empisa eno ey'okusigaza enkuufiira ku mutwe emirundi mingi yaleetanga enkaayana n'okugezesebwa eri Abakwakeri, abaali, olw'obuvunaanyizibwa obw'ekibiina oba obw'ebyobusuubuzi, basabibwanga okulabika mu maaso g'abantu abaali basuubira akabonero kano ak'ekitiibwa. Mu Njaali z'Ab'Omukwano ez'edda (Friends' Journals), mulimu ebyafaayo bingi ku kubonaabona okwaleetebwa “obujulizi buno obw'enkuufiira.” Mu Njaali ya Thomas Ellwood, mukwano gwa Milton, eyakkiriza endowooza z'Ab'Omukwano, annyonnyola obukyayi bwa kitaawe obw'amaanyi eri obujulizi buno.
Awandiika nti: “Okulaba enkuufiira yange ku mutwe gwange bwe nnayingira mu maaso ge kyamusunguwaza nnyo, n'andumba n'emikono gyombi, n'ansikako enkuufiira yange n'amaanyi n'agisuula wala; oluvannyuma n'ankuba ebikonde ku mutwe, n'aŋŋamba nti, ‘Ggwe omusajja, genda waggulu mu kisenge kyo.’”
Ku lunaku olulala, ategeeza engeri gye yagenda ku mmeeza y'ekyekiro ng'ayambadde enkuufiira ye: “Nga naaka nnyingira, nnasobola okulaba ku ndabika ya kitange nti enkuufiira yange yali ekyali kimwesittaza. Naye bwe nnatuula, nga sinnalya kantu konna, yakyeyongera okukiraga bwe yaŋŋamba nti, ‘Bw'oba tosobola kumatira kujja ku kyekiro nga toli na Hise yo ku mutwe (bwe yayita enkuufiira yange), kkaakkati golokoka ogende olye ekyekiro kyo awalala.’ Bwe nnawulira kino, nnagolokoka okuva ku mmeeza ne ŋŋenda mu ffumbiro, we nnasigala okutuusa abaddu lwe baatuula ku kyekiro, ne ndyoka ntuula nabo nga nsanyufu.”
Emyaka mingi oluvannyuma lw'ekyo Ellwood kye yayitamu, Ow'omukwano Omungereza omugagga, Joseph John Gurney, yannyonnyola okugezesebwa kwe mu 1810: “Nnali nsuubizza edda ennaku nga tennatuuka ku mbaga y'ekyekiro. Wiiki ssatu nga tezinnatuuka, nnali mu kutya nga mmanyi nti nteekwa okuyingira mu kisenge eky'okusembezaamu abagenyi nga nnyambadde enkuufiira. Okwefiiriza kuno, ne bwe kwaba nga kwewuunyisa era nga tekunnyonnyoleka, saayinza kukwewala. Nga nnyambadde ebyambalo by'Ow'omukwano, era nga nnyambadde enkuufiira, nnayingira mu kisenge mu kiseera kye nnali ntidde, ne nkwata omukazi nnannyini nnyumba mu ngalo, ne nziira mu kisasi, ne nteekawo enkuufiira yange, ne nkomawo. Nnaddayo eka nga nnina emirembe egy'ekigero. Oluvannyuma, nnalina okukola ekintu kye kimu ewa omulabirizi. Ekyavaamu kwe kuba nti nneesanga nga ndi Mukwakeri atajjululukana, nga ntegeerekeka bulungi nga nnatwala embeera eyo, era ku mbaga z'ekyekiro — okuggyako ez'omu maka — saayongera kuyitibwa.”
Oluvannyuma nnyo, kitaffe omwagalwa ffe yalina okusoomoozebwa okufaanana. Lumu, yali asuubira okulondebwa okuba kapiteeni w'ekyombo eky'omugaso, era bwe yali yeeteekateeka okusaba bannannyini kyo, yalwanagana nnyo kubanga yakkiriza nti kyali kya buvunaanyizibwa bwe okuyingira mu maaso gaabwe ng'ayambadde enkuufiira. Yatya nti kino kyandibafuulidde ekikyamu ku ye, naye yasigala anywevu mu kye yakkiriza okuba obuvunaanyizibwa bwe obw'eddiini, era yeesiga nti Mukama yandimuwadde omukisa. Mu kitabo kye eky'ebyafaayo, awandiika nti: “Abamu ku ba mikwano bange baalowooza nti ebyambalo byange ebyereere n'olulimi lwange byandinziyizza, naye nnabagamba balinde balabe oba sijja kufuna kifo olw'omukisa gwa Katonda, gwe mpa buli buwanguzi bwange mu bulamu. Ekyombo New Jersey kyasooka okuteekebwa mu mazzi ku lunaku olusooka olw'Omwezi ogw'ekkumi n'ebiri, 1824, era ku lw'okusatu, Whitton Evans, nnannyini kyo, yampa obuvunaanyizibwa okukiduumira.”
Bwe nnali nsoma ekitabo eky'okunyuma ennyo mu biseera bino, The Testament of Ignatius Loyola, nnewuunya okuzuula nti omutukuvu ono ow'edda ow'omu kyasa eky'ekkumi n'omukaaga yalina ebingi ku bibuuzo bino eby'omunda eby'Abakwakeri ab'edda. Awandiika nti empisa ye mu kwogera n'abantu yali okuleka ebitiibwa byonna nga “Ssebo wange Omukama” oba “Ow'ekitiibwa Omusumba,” ng'akkiriza nti obwereere obwo bwe bwali empisa ya Kristo n'Abatume be. Era ategeeza engeri gye yakemebwa, olw'okutya ebyandivuddemu, okuwummuza empisa eno mu nsonga ya kapiteeni omu, era nti amangu ddala bwe yakitegeera nga kwe kukemebwa, yamalirira nti: “Bwe kiri bwe kityo, sijja kumuyita Ssebo wange Omukama, wadde okumussaamu ekitiibwa, wadde okuggyako enkuufiira ku mutwe gwange.”
Mu butuufu, mu byafaayo byonna eby'Ekikristaayo, emu ku ngeri abakkiriza abeewaddeyo gye baalagangamu okwewaayo kwabwe yali okuyita mu njawulo mu byambalo oba mu nnjogera, era ng'oggyeeko ekika kye ekyo kye kyatwala, Ab'Omukwano ab'edda tebaali ba njawulo mu kino. Naye mu ngeri ey'enjawulo eri ebibiina ebirala bingi eby'Ekikristaayo, baalina ne bujulizi obw'enjawulo obwakontana n'amabala gonna amakaayirivu, agaali, olw'ensonga ezitali za lwatu ddala, gatwalibwa ng'ag'ensi. Amabala aga kikaaki n'agaddugavuddugavu gaatwalibwa ng'agatali g'ensi, era ebyambalo byaffe ebisinga byali bya ngeri emu ku mabala gano. Oluusi akaddugavu katono kaakkirizibwanga, era mu ngeri ey'okwewuunya, akakobe akaddugavu kaakkirizibwanga oluusi, naye akamyufu, obubuluu, akapinki, oba akakyenvu byali bigaaniddwa ddala nga “amasanyuufu ennyo.” Nnali mmanyi n'Ab'Omukwano abamu ab'omwoyo omunyiikivu abataawuliranga ddembe kulima bimuli bya jeraniyamu ebimyufu ennyo mu nnimiro zaabwe oba okuterekamu ekita ky'ebimuli ebimyufu mu bisenge byabwe eby'okusembezaamu abagenyi.
Bwe nnamala okufuuka omuyigiriza w'eddiini eyategeerekeka, abantu abaali mu buzibu obw'omwoyo emirundi mingi bajjanga gye ndi okunoonya obuyambi. Mu bo mwalimu Ow'omukwano omuvubuka eyalina omuntu ow'omunda omunyiikivu ennyo, eyajja lumu ng'aweddemu amaanyi olw'ebimuli bya jeraniyamu ebimyufu. Yali abeera mu kitundu kimu eky'ennyumba eyagabwamu ebbiri mu bitundu eby'ebweru w'ekibuga Philadelphia. Mu maaso g'ennyumba zombi mwalimu akannimiro akatono akagabaanwa nga kalina ekitanda ky'ebimuli eky'obumbwe, ke bombi ne muliraanwa we baaddiŋŋananga okujjuza buli mwaka. Omwaka ogwo, gwali mulundi gwe, era ng'ayagala okusanyusa muliraanwa we, yamubuuza ebimuli bye baali baba basimba. Muliraanwa yayagala ebimuli bya jeraniyamu ebimyufu, era mukwano gwange yali anaatera okubiragira olwo ekibuuzo eky'amangu ne kimukwata nga tekimukkiriza kuleka bimuli bimyufu ng'ebyo kuyonja nnimiro eri mu maaso g'ennyumba ye. Yalwanagana era n'akisabira, era gye yeeyongera okusaba, eddoboozi ery'omunda ne lyeyongera okwewulikika nga limugamba nti tekyandibadde kituufu okusimba jeraniyamu ebimyufu. Naye engeri y'okunnyonnyola kino eri muliraanwa we — atamanyi kantu ku Ab'Omukwano — teyagisobola kulowooza, era yajja gye ndi ng'aweddemu amaanyi ennyo okunoonya obuyambi.
Bulijjo nsanga nti tewali kintu kizibu kulwanyisa okusinga ebibuuzo eby'omunda. Wadde nga nnafuba nnyo okukakasa mukwano gwange omunaku, eyali atabuse ennyo, nti waliwo ebintu mu bulamu obw'Ekikristaayo ebisingako obukulu ku langi z'ebimuli mu nnimiro zaffe — era nti Mukama ayinza okusanyusibwa okusingako empisa ennungi n'ekisa eri muliraanwa we okusinga etteeka lyonna eritanyeenyezebwa erikwata ku langi z'ebimuli, ezo, mu butuufu, ye kennyini ze yatonda era noolwekyo tazinyiigira — byonna byali bya bwereere.
Ku nkomerero, nnawalirizibwa okumuwa amagezi ge nnali sikkiririzaamu nnyo: nnamugamba nti “buuza Josiya.”
Josiya yali balo, era nnali mmanyi nti yalina amagezi amalungi ag'ekigero. Wadde nga mu bulijjo saakkirizanga baami kusalirawo bakazi baabwe nsonga za ngeri eno, mu mbeera eno, kyali kifaanana ng'ekyetaagisa ddala. Obwesige bwange bwakakasibwa, kubanga Josiya yagamba — mu magezi mangi — nti yandyetisse obuvunaanyizibwa obw'ebimuli bya jeraniyamu ebimyufu ku bibegabega bye ye, era nti yali akakasa nti Mukama tandinyiizeddwa okulaba, mu maaso g'ennyumba yaabwe, ebimuli bye yatonda ye kennyini.
Ng'ekitali kya kwewuunya, ng'ebiseera bwe byagenda, enkyukakyuka mu ndowooza zino ezaali ez'ekikankalubo zaatandika okulabika, era mu bulamu bwange nnalabye enkyukakyuka ezaajjanga mpolampola nga, bwe nnali omwana, nnandizirowoozezza ng'okuvvoola Katonda okuzirowoozaako obulowoozi.
Abavubuka ab'omulembe gwange — abaatwala obujulizi buno obw'edda ng'obw' “empisa z'abakadde” bwokka so nga si nzikiriza z'obuntu bwabwe — bwe baakula ne batuuka mu bukulu, baabuleka mpolampola. Olukuŋŋaana lwa buli mwaka olumu ng'oluddirira ne lumanyiira enkyukakyuka ezandibakutamizza ku ttaka olw'ensonyi n'ennaku.
Ab'Omukwano Abangereza, nga bwe nzijukira, be baasooka okukkakkana; naye Enkuŋŋaana za buli mwaka ez'Abamerika, okuggyako eyaffe ey'e Philadelphia, tezaali nnyuma nnyo. Ffe mu Philadelphia twanywerera ku mpisa zaffe ez'edda okumala ekiseera kyonna kye twasobola, naye ne ffe twateekwa okukkakkana ku nkomerero.
Omu ku bannyinaze yafumbirwa n'abeera mu Lukuŋŋaana lwa buli mwaka olw'e Baltimore — Olukuŋŋaana olwaakkiriza enkyukakyuka zino amangu nnyo okutusinga, era ffe mu Philadelphia lwe twatwala nga “olw'amasanyuufu” mu ngeri ey'okunakuwaza. Naye muganda wange yatwala omwoyo gwa Philadelphia awamu naye, era ng'ekika kye ekinene eky'abaana abawala bwe baakula, yagezaako nnyo okubakuuma ku mutindo gwa Philadelphia ogw'obwereere. Naye byonna byali bya bwereere; ekiggya ekimu nga kiddirira ekirala ne kiyingira mpolampola, era yeesanga nga talina maanyi ga kukiziyiza.
Eky'omukisa, yali aweereddwa ekirabo eky'okuseka okusanyusa, era ne mu makkati g'okulwanirira obwereere, yasobola okulaba obusiru bw'embeera. Yajja gye ndi lumu okunnyonnyola ebizibu bye n'okusaba amagezi gange. Bwe yamala okuteeka byonna mu maaso gange, amangu ago n'abuuka ng'alina akatangaala ak'obukujju mu liiso lye, n'ayimusa ekigere kimu waggulu, n'agamba nti: “Kaakkati, Hannah, nkwegayiridde ombuulire we kinaabeera obukuume okussa ekigere kyange wansi. Omulundi ogumu nnakissa wansi ku ngoye ez'okusseeko waggulu (overskirts), naye amangu ne nkiyimusa nate. Ne ndyoka nkissa wansi mu bimuli eby'ekikwakkulizo mu nkuufiira z'abaana, ne kinneetaagisa okukiyimusa nate. Oluvannyuma, nnakissa wansi ku mpeta ku ngalo zaabwe, era nate ne kiteekwa okuyimusibwa. Kaakkati saagala kukissa wansi nate okutuusa lwe nnaakakasa ddala nti sijja kwetaaga kukiyimusa. Olowooza, Hannah,” — era wano n'afuula amaaso ge nga ga bukulu obusekerezebwa — “nti nnyinza okugezaako mu bukuume okukissa wansi ku mpeta z'ennyindo?”
Kino kyansukkirira obuzito bwange. Nnabwatuka mu kuseka, ne muganda wange n'anneegatta. Mu ngeri emu, embeera n'etereera, era yasalawo nti teyandiyongedde ku kufuba okutaliimu kw'okussa endowooza za Philadelphia ku Baltimore. Yandikkirizza enkyukakyuka ezitasoboka kwewalika ezaali ziteekwa okujja, ne mu kibiina eky'ekikankalubo nga Ab'Omukwano.
Amazima amangu, nga bwe ndaze, gaali nti ekiruubirirwa ky'Abakwakeri bulijjo kyali kwewala kugoberera “enkola ez'obwereere ez'ensi.” Baayambalanga ekika ekiggya kyokka nga kimaze okukaddiwa era nga kiggwaawo. Ab'Omukwano ab'e Baltimore baali beetegefu okukola kino katono nga tebannaba ku Ab'Omukwano ab'e Philadelphia. Omu ku bawala ba bannyinaze ab'e Baltimore yaŋŋamba nti yajjukira okujja lumu e Philadelphia okwetaba mu mbaga eyakolebwa bannaabbe ab'e Philadelphia, n'awulira ng'ali w'ensi nnyo era omwonoonyi kubanga ekyambalo kye kyali kikoleddwa mu nkola ennaddaali okusinga eky'abo.
Nga bino byonna Abakwakeri abavubuka ab'omulembe guno bwe batasobola kutegeera! Naye nga byonna bwe byali bya nnamaddala nnyo gye tuli.