Essuula 9 · eddakiika 24 ez’okusoma · eddakiika 31 ez’okuwuliriza
Okutangirira: Enjigiriza ya Katonda ku Kutangirira, so si Enjigiriza za Unitarian ne Christian Science ku Kutangirira
“Awatali kuyiwa musaayi tewabaawo kusonyiyibwa.”—Abaebbulaniya 9:22.
Omulamwa gwaffe mu ssuula eno guli nti “Enjigiriza ya Katonda ku Kutangirira, so si Enjigiriza za Unitarian ne Christian Science ku Kutangirira.” Emu ku njigiriza ez’Okukkiriza kw’Ekikristaayo ezisinga okuba ez’omusingi, ez’omu makkati era ez’obulamu, ye njigiriza y’Ekikristaayo ku Kutangirira. Awatali Njigiriza ya Bayibuli ku Kutangirira, tolina Bukristaayo, wabula ekifo kya Setaani ky’azzizza mu kifo ky’Obukristaayo. Awatali Njigiriza ya Bayibuli ku Kutangirira, tolina njiri ya mazima, wabula endowooza ey’obulimba obw’enkukunala, ezikiriza emyoyo. Bwe nnali njogera ku njigiriza y’Obwakatonda bwa Kristo nagamba nti: “Omuntu bw’akwata ddala endowooza entuufu ku Muntu Yesu Kristo, luli oba luli alifuna endowooza entuufu ku buli kibuuzo ekirala, naye bw’akwata endowooza enkyamu ku Muntu Mukama Yesu Kristo, kumpi tekirema, luli oba luli alikyama ku buli kirala kyonna.” Kye kimu bwe kiri ku njigiriza y’Okutangirira: Omuntu bw’akwata ddala endowooza entuufu ku Kutangirira Mukama waffe era Omulokozi waffe Yesu Kristo kwe yakola ku Musaalaba e Kalvaliyo, luli oba luli alituuka ku mazima ku buli kibuuzo ekirala; naye bw’akwata endowooza enkyamu ku Kutangirira Mukama waffe era Omulokozi waffe Yesu Kristo kwe yakola, kumpi tekirema, luli oba luli alikyama ku buli kirala kyonna. Mu nnaku zino waliwo obwetaavu bunene obw’okuyigiriza ku nsonga eno okutegeerekeka, okulambulukufu, okutuufu, okw’obwegendereza era okujjuvu; kubanga si mu bibiina bya Unitarian ne Christian Science byokka, wabula ne mu bibiina ebiyitibwa eby’enzikiriza entuufu, mu matendekero agegamba nti ga Kikristaayo, mu masomero g’abaweereza, ku mimbiri, mu bibiina by’Essomero lya Sande, ne mu mpapula z’eddiini, magazini, obutabo n’ebitabo, leero mulimu okuyigiriza kungi okutategeerekeka, okutali kutuufu, okubuzaabuza, okutali kwa Byawandiikibwa, era emirundi mingi okw’obulimba obw’enkukunala era okwa Setaani, okuyigiriza okwa Unitarian oba okwa Eddy mu buzaaliranwa bwakwo. Abasajja n’abakazi bakozesa ebigambo ebikadde n’amakulu amaggya; balyoke balimbe, singa kyali kisoboka, n’abalonde bennyini. Ne Omu Christian Scientist ajja kukugamba nti akkiriza Okutangirira, era nti Mukyala Eddy yayigiriza Okutangirira. Naye bw’otandika okubuuza ebibuuzo eby’obutereevu era ebisongovu ku nzikiriza ye n’okuyigiriza kwe, ojja kukizuula nti Okutangirira kye yategeeza, ne Mukyala Eddy kye yategeeza, kintu kirala ddala okusinga ky’otegeeza ggwe era ne Bayibuli ky’eyigiriza. Pawulo atubuulira nti Setaani yeefuula malayika ow’omusana (2 Abakkolinso 11:14), naye tewali lwe yali akikoze bulungi era mu ngeri ey’akabi okusinga mu kuyigiriza ku Kutangirira kw’ataddemu Mukyala Eddy n’abasomesa ba Unitarian, era n’abasomesa abali ku mimbiri mingi egiyitibwa egy’enzikiriza entuufu, ku mimbiri mingi egya Congregational, ku mimbiri egimu egya Methodist, ku mimbiri mingi egya Baptist, era ne ku mimbiri egimu egya Presbyterian. Emyaka egiwerako emabega, bwe nnali nsomesa ekibiina kya Bayibuli e Minneapolis, ekyajjirwangamu abantu okuva mu makanisa gonna, nnayogera mu kuyitamu nti Christian Science yegaana enjigiriza y’Okutangirira okuyita mu musaayi Yesu Kristo gwe yayiwa. Omukyala omu ow’amagezi ennyo, omukyala ow’empisa ennungi ennyo, yajja gye ndi ng’ekibiina kiwedde n’aŋŋamba nti: “Omwami Torrey, tewandyogedde bye wayogedde leero ku Christian Science; kubanga tomanyi by’eyigiriza. Bo bayigiriza Okutangirira.” Nnamuddamu nti: “Nagamba nti Christian Science yegaana Enjigiriza y’Okutangirira okuyita mu musaayi Yesu Kristo gwe yayiwa. Okkiriza nti Yesu Kristo yeetikka ebibi byo mu mubiri gwe ku musaalaba?” Yaddamu nti: “Ndowooza nti Christian Science nkola ya kuyigiriza nnungi nnyo.” Nagamba nti: “Ekyo si kye nkubuuzizza. Okkiriza nti Yesu Kristo yeetikka ebibi byo mu mubiri gwe ku musaalaba?” Yaddamu nti: “Christian Science enkoledde birungi bingi nnyo.” “Ekyo si kye nkubuuzizza. Okkiriza nti Yesu Kristo yeetikka ebibi byo mu mubiri gwe ku musaalaba?” “Ndowooza nti obulamu bwa Yesu Kristo bwe bulamu obusinga obulungi obwali bubeeddewo ku nsi kuno.” “Ekyo si kye nkubuuzizza. Okkiriza nti Yesu Kristo yeetikka ebibi byo mu mubiri gwe ku musaalaba?” “Aba Christian Science bantu balungi nnyo.” “Ekyo si kye nkubuuzizza. Okkiriza nti Yesu Kristo yeetikka ebibi byo mu mubiri gwe ku musaalaba?” “Nzikiriza mu kugoberera Mukama Yesu Kristo.” “Okkiriza nti Yesu Kristo yeetikka ebibi byo mu mubiri gwe ku musaalaba?” “Oo,” bwe yagamba, “ekyo kibuuzo kya njigiriza.” “Kale,” nnagamba, “ggwe kennyini oli kyakulabirako ekiraga amazima g’ekyo kyennyini kye nayogedde. Tokkiriza Kutangirira okuyita mu musaayi Yesu Kristo gwe yayiwa.” Omu Christian Scientist akozesa ekigambo “okutangirira,” naye ategeeza kintu kirala ddala okusinga Bayibuli ky’eyigiriza ku kufa kwa Yesu Kristo okutangirira. N’ow’eddiini ya Unitarian bw’atyo. N’abaweereza bangi ab’amadiini agayitibwa ag’enzikiriza entuufu bwe batyo. Omusumba w’ekkanisa ya Congregational mu kibuga kino yagamba gye buvuddeko nti: “Nnina eddiini yange ey’engeri yange; enmala nze, naye nsuubira nti nnina amagezi agamala okulaba nti teyandimaze buli muntu. Nkuba ekifaananyi ky’omukulu wa Salvation Army ng’abuulira enjigiriza y’eddiini eringa eyange, awatali Setaani, awatali ggeyeena, awatali kutangirira kwa musaayi na kusasula, awatali Bayibuli etasobya—ne ndaba abamuwuliriza nga basaanuuka ng’omuzira mu nkuba. Enjigiriza ye esinga eyange obutuufu, oba eyange y’esinga eyiye? Nedda, si emu ku zo; eyiye ya mazima gy’ali, n’eyange gye ndi—ekyo kyokka—buli emu ng’engeri yaayo bw’eri.” Kino kiyinza okuwulikika ng’obugumiikiriza era ekintu ekirungi, naye bwe busirusiru obw’enkukunala. Enjigiriza yonna etali ya mazima eri buli muntu si ya mazima eri muntu yenna, era enjigiriza yonna ey’amazima ya mazima eri buli muntu. Enjigiriza eggyamu “okutangirira kw’omusaayi” bw’eba nga si ya mazima eri Salvation Army—era ddala si ya mazima—si ya mazima eri muntu mulala yenna. Amazima tegakyuka okusinziira ku muntu; gali ga mazima ddala. Ekiri eky’amazima kiba kya mazima, n’ekiri eky’obulimba kiba kya bulimba. Bwe tutyo tutuuka maaso ku maaso n’ekibuuzo kino: Bayibuli eyigiriza ki ku njigiriza eno ennene ey’omusingi?
I. OBWETAAVU N’OBUKULU BW’OKUFA KWE
Ekintu ekisooka Bayibuli ky’eyigiriza lwatu ku kibuuzo kino kwe kwetaagisa ddala n’obukulu obw’omusingi obw’okufa kwa Yesu Kristo, okwetaagisa ddala n’obukulu obw’omusingi obw’okuyiwa omusaayi gwe. Mu nnaku zaffe mu bibiina bya Unitarian, ne mu bibiina eby’enzikiriza entuufu ebizimbulukusiddwa ekizimbulukusa ekyonoona ekya Unitarian, waliwo omuze ogw’okukendeeza ku bukulu bw’okufa kwa Mukama waffe Yesu Kristo. Omuze kwe kufuula obulamu bwe n’empisa ze, okuyigiriza kwe n’obukulembeze bwe, ekintu ekikulu. Christian Science yo egenda n’okwegaana nti teyafa n’akatono. Gye bali okufa kwe kwe balowooza nti “kirooto,” “ndowooza ya bantu bokka,” naye Bayibuli essa essira ku kufa kwe okutangirira.
1. Okufa kwa Yesu Kristo kwogerwako butereevu emirundi egisukka mu 175 mu Ndagaano Empya. Ku ekyo kwossaako, mu Ndagaano Enkadde mulimu obunnabbi bungi n’ebifaananyi bingi ebyogera ku kufa kwa Yesu Kristo. Bwe twali tukuba enkuŋŋaana zaffe ne Omwami Alexander mu Royal Albert Hall e London, omuntu omu yatwala ekimu ku bitabo byaffe eby’ennyimba, n’akiyitamu, n’asalamu buli wantu we kyogera ku musaayi, n’akinzizaayo ng’akiyisa mu posita, ng’agamba nti, “Nkiyiseemu ekitabo kyo eky’ennyimba ne nsalamu buli wantu we kyogera ku musaayi. Ebigambo bino ebyogera ku musaayi bya busirusiru. Kaakano muyimbe ennyimba zammwe nga omusaayi muguggyeemu, mujja kubaamu amakulu.” Singa omu ku mmwe yatwala Bayibuli ye n’agiyitamu mu ngeri eyo, n’asalamu mu Ndagaano Empya ne mu Ndagaano Enkadde buli kitundu ekyogera ku kufa kwa Kristo, oba ku musaayi gwe ogutangirira, wandisigazza Bayibuli eyayulikayulise ennyo, Bayibuli etalina mutima, n’Enjiri etalina maanyi ga kulokola. Singa nnali mmemba w’ekkanisa omusumba waayo mw’agambira nti abuulira enkola ya “njigiriza ya ddiini, awatali Setaani, awatali ggeyeena, awatali kutangirira kwa musaayi na kusasula, awatali Bayibuli etasobya,” okukozesa ebigambo bye ye, yandirabye abamuwuliriza “nga basaanuuka ng’omuzira mu nkuba” ku lwange. Nnandikutte enkoofiira yange ne nva mu kkanisa eyo, oba omusumba ye yandikutte enkoofiira ye n’ava ku mumbiri; kubanga nnandimanyi nti tabuulira njiri ya Katonda ennongoofu erokola, wabula ekyo Setaani kye yazzaawo mu kifo ky’enjiri, eky’obutwa.
2. Si nti bya kwogera ku kufa kwa Kristo byokka bye bingi mu Ndagaano Enkadde ne mu Ndagaano Empya, wabula tuyigirizibwa lwatu mu Abaebbulaniya 2:14 nti Yesu Kristo yafuuka omuntu olw’ekigendererwa kino kyennyini eky’okufa, nti yafuna omubiri n’omusaayi alyoke afe. Mu kitundu kino tusoma nti, “Olw’okubanga abaana balina omubiri n’omusaayi, naye yalina omubiri n’omusaayi, alyoke azikirize oyo alina amaanyi ag’okufa, ye Setaani.” (Abaebbulaniya 2:14). Amakulu g’ebigambo bino gatangaala ng’emisana. Gatubuulira nti okufuuka omuntu kwali kwa kigendererwa kya kufa. Gatubuulira nti okufa kwa Yesu Kristo tekwali kabenje bubenje oba kintu ekyagwawo obugwi mu bulamu bwe obw’obuntu (nga bangi bwe bandyagadde tukikkirize), wabula nti kwe kwali ekigendererwa kyabwo ekisinga obukulu. Yafuuka omuntu alyoke afe ng’omuntu era ku lw’omuntu. Eno ye njigiriza ya Bayibuli, era ya mazima eri buli muntu n’eri abantu bonna.
3. Ate era, yafa olw’ekigendererwa ekimu ekyategeerekeka, ng’omutango ku lwaffe. Ye kennyini bwe yagamba. Mu Matayo 20:28 agamba nti, “Omwana w’Omuntu atajja kuweerezebwa wabula okuweereza, n’okuwaayo obulamu bwe ng’omutango okununula abangi.”
4. Emu ku bintu ebisinga okwewuunyisa ebiwandiikibwa mu Ndagaano Empya ye y’okufuusibwa kwa Yesu, Musa ne Eriya bwe baakomawo okuva mu nsi endala okunyumya ne Yesu. Kale baali boogera ku ki mu kaseera ako akakulu mu byafaayo by’abantu? Lukka atubuulira mu ssuula ya 9 ey’Enjiri ye, ennyiriri 30 ne 31, “Awo, laba, ne banyumya naye (kwe kugamba, ne Yesu) abantu babiri, omu yali Musa n’omulala Eriya, abaali bamasamasa mu kitiibwa kyabwe nga boogera ku kufa kwa Yesu, kwe yali agenda okutuukiriza mu Yerusaalemi.” Okufa kwe okutangirira kwe kwali ensonga yokka eyali eyeesedde ebirowoozo by’abantu bano ababiri abaakomawo okuva mu nsi ey’ekitiibwa. Era tubuulirwa mu 1 Peetero 1:10-12 nti okufa kwa Yesu Kristo nsonga bamalayika gye baagala okumanya ennyo era gye banoonyereza n’obunyiikivu.
5. Okufa kwa Kristo gwe mulamwa omukulu ogw’oluyimba lw’eggulu. Okubikkulirwa 5:8-12 kutuwa ekifaananyi ky’eggulu n’ekibiina kyalyo eky’abayimbi ekyewuunyisa eky’emitwalo n’emitwalo n’enkumi n’enkumi, era luno lwe lulimi olunnyonnyola oluyimba lwe bayimba: “Bwe yagukwata, ebiramu ebina n’abakadde amakumi abiri mu abana, ne bagwa mu maaso g’Omwana gw’Endiga ne bavuunama, buli omu ng’alina ennanga era ng’akutte ekibya ekya zaabu, ekyali kijjudde obubaane obwakaloosa nga butegeeza okusaba kw’abantu abatukuvu. Baali bamuyimbira oluyimba oluggya nti, Ggw’osaanidde okutoola omuzingo gw’ekitabo, n’okusumulula ebigusibye n’okuguzingulula, kubanga wattibwa, omusaayi gwo ne gununula abantu ba Katonda okubaggya mu buli kika, na buli lulimi, na buli ggwanga, na buli nsi. N’obafuula obwakabaka ne bakabona ba Katonda okumuweerezanga, era be balifuga ensi. Awo ne ndaba era ne mpulira eddoboozi lya bamalayika enkumi n’enkumi, n’enkuyanja nga beetoolodde entebe ey’obwakabaka awamu n’ebiramu biri n’abakadde bali. Ne boogera mu ddoboozi ery’omwanguka nti, Omwana gw’Endiga eyattibwa, asaanidde okuweebwa obuyinza, n’obugagga, n’amagezi n’amaanyi, n’ekitiibwa, n’ettendo n’okwebazibwa! Ne ndyoka mpulira buli kitonde kyonna mu ggulu ne ku nsi ne wansi w’ensi ne mu nnyanja ne byonna ebigirimu nga bitendereza nti, Okutenderezebwa, n’ettendo, n’ekitiibwa, n’amaanyi by’Oyo atudde ku ntebe y’obwakabaka awamu n’Omwana gw’Endiga, Emirembe n’emirembe.” (Okubikkulirwa 5:8-12). Bwe kityo kyeyoleka nti omulamwa omukulu ogw’omu makkati ogw’oluyimba lw’eggulu kwe kufa kwa Yesu Kristo okutangirira, n’”omusaayi” gwe yayiwa gwe yanunula nagwo abantu “okubaggya mu buli kika, na buli lulimi, na buli ggwanga.” Singa ow’eddiini ya Unitarian oba Omu Christian Scientist oba ow’Enjigiriza Empya (New Theology) atuuka mu ggulu tewandibadde na luyimba lwa kuyimba. Oluyimba olw’ekitiibwa olw’ekibiina ekyo eky’abayimbi ekyewuunyisa yandiluwulidde ng’oluyimba “olw’omu ttale ly’ennyama.” Yandiwulidde ekiwuubaalo ennyo n’alowooza nti ayingidde mu ntebe etali yiye.
II. EKIGENDERERWA KY’OKUFA KWA YESU KRISTO
Ebyo bimala ku bukulu obw’omusingi era obw’omu makkati obw’okufa kwe, oba obw’okuyiwa omusaayi gwe. Naye ekigendererwa ky’okuyiwa omusaayi gwe kyali ki?
1. Okusooka byonna, Bayibuli etubuulira lwatu era emirundi mingi, mu bigambo ebigolokofu ne mu bifaananyi ebitabalika eby’omu Ndagaano Enkadde, nti yafa ng’ekiweebwayo olw’ekibi mu kifo ky’abalala; kwe kugamba, nti ye, Omutuukirivu atuukiridde ddala, eyali agwanidde okuba omulamu, yafa mu kifo ky’abantu abatali batuukirivu abaali bagwanidde okufa. Ng’ekyokulabirako, tusoma mu Isaaya 53:5, “Naye yafumitibwa olw’okusobya kwaffe. Yabetentebwa olw’obutali butuukirivu bwaffe. Yeetikka ekibonerezo ffe tusobole okubeera n’emirembe. Ebiwundu bye, bye bituwonya.” Ne mu lunyiriri olw’omunaana tusoma nti, “Mu kunyigirizibwa n’okusalirwa omusango yatwalibwa. Ani amanyi ku bye zadde lye? Yaggyibwa mu nsi y’abalamu, ng’akubiddwa olw’okusobya kw’abantu, bange.” Ne mu lunyiriri 11 ne 12 tusoma nti, “Oluvannyuma lw’okubonaabona kw’obulamu bwe, bw’aliraba ku ebyo ebiva mu kubonaabona kwe, omutima gwe gulitereera. Era olw’ebyo bye yayitamu omuweereza wange omutuukirivu alireetera bangi okubalirwa obutuukirivu; era alyetikka obutali butuukirivu bwabwe. Kyendiva mmuwa ekifo eky’ekitiibwa mu bangi, era aligabira bangi omunyago kubanga yafuka obulamu bwe okutuusa okufa, n’abalirwa wamu n’abakozi b’ebibi. Era yeetikka ebibi by’abangi era ne yeegayiririra abakozi b’ebibi.” Mu 1 Peetero, 3:18 tusoma nti, “Kubanga ddala Kristo yabonyaabonyezebwa olw’ebibi omulundi gumu, Omuntu Omutuukirivu ku lw’abatali batuukirivu, alyoke abaleete eri Katonda bwe yattibwa mu mubiri, kyokka n’abeera mulamu mu mwoyo.” Ne mu 1 Peetero 2:24 tusoma nti, “Yesu Kristo yennyini yeetikka ebibi byaffe mu mubiri gwe bwe yatufiirira ku musaalaba, naffe tulyoke tufe eri ekibi, tube abalamu eri obutuukirivu. Olw’ebiwundu bye, muwonyezebbwa.” Kale amakulu g’ennyiriri zino n’endala nnyingi tegayinza kwewalibwa. Ziyigiriza mu lulimi omuntu yenna lw’atayinza kutegeera bubi (okuggyako ng’amaliridde obutalaba) nti okufa kwa Yesu Kristo kwali kutangirira mu kifo ky’abalala, kwe kugamba, Omutuukirivu, eyali agwanidde okuba omulamu, ng’afa mu kifo ky’abatali batuukirivu abaali bagwanidde okufa. Kwali, okukozesa ebigambo by’omuweereza w’e Los Angeles eyegaana nti akikkiriza, “okutangirira kw’omusaayi n’okusasula.” Eno ye njigiriza ya Katonda ku Kutangirira, so si enjigiriza ya Unitarian ne Christian Science ku Kutangirira.
2. Naye ekyo si kye kyokka. Ate tuyigirizibwa nti yafa ng’omutango, kwe kugamba, okufa kwe kwe kwali omuwendo ogwasasulwa okununula abalala okuva mu kufa. Ye kennyini bw’agamba. Ebigambo bye bwe biri bwe bati, “Omwana w’Omuntu atajja kuweerezebwa wabula okuweereza, n’okuwaayo obulamu bwe ng’omutango okununula abangi.” Obulamu bwe bwe butaba mutango, kwe kugamba, bw’aba nga teyanunula balala okuva mu kufa ng’afa mu kifo kyabwe, kale yali musirusiru asinga bonna mu byafaayo byonna eby’ensi n’eggulu. Yali musirusiru oba yali mutango? Tewali muntu ayinza okugambibwa mu ngeri yonna ey’amazima nti akkiriza Mukama Yesu Kristo ayinza okubuusabuusa ku kyakuddamu.
3. Naye n’ekyo si kye kyokka. Bayibuli etubuulira lwatu nti yafa ng’ekiweebwayo olw’ekibi, kwe kugamba, kwali kwesigamiziddwa ku kufa kwe, era ku kino kyokka, okusonyiyibwa ebibi kwe kwasobozesebwa era kwe kuweebwa aboonoonyi. Kino tukibuulirwa mu ssuula ya 53 eya Isaaya, gye twogeddeko dda. Mu lunyiriri 10 kyawandiikibwa nti, “Songa ate yali nteekateeka ya Mukama okumubetenta; ye (kwe kugamba, Mukama) era n’okumuleetera okubonaabona (mu bigambo ebyennyini, yamulwaza): Naye wadde nga Mukama yafuula obulamu bwe, okuba ekiweebwayo olw’ekibi, aliraba ezzadde, era obulamu bwe bulyongerwako, n’ebyo Mukama by’asiima biriraba omukisa mu mukono gwe.” Kale amakulu g’”ekiweebwayo olw’ekibi” tegabuusibwabuusibwa eri omuntu yenna eyali asomye ku biweebwayo eby’Endagaano Enkadde. “Ekiweebwayo olw’ekibi” oba “ekiweebwayo olw’omusango,” ge makulu amatuufu ag’ekigambo eky’Olwebbulaniya ekyavvuunulwa “ekiweebwayo olw’ekibi,” kwali kufa kwa kisolo ekiweebwayo, olw’okufa okwo okusonyiyibwa ne kuweebwa aboonoonyi (Eby’Abaleevi 6:6-10, R. V.). Omwoyo Omutukuvu agamba butereevu mu Abaebbulaniya 9:22, mu bigambo amakulu gaabyo agatabuusibwabuusibwa era amaanyi gaabyo agatayinza kwewalibwa, “awatali kuyiwa musaayi tewabaawo kusonyiyibwa,” era ebigambo byonna ebyetoolodde ekitundu ekyo biraga nti omusaayi, emisaayi gyonna egy’ebifaananyi by’Endagaano Enkadde nga ssaddaaka gye gyali gisonga, gwali musaayi gwa Yesu Kristo. Bwe kityo Ekigambo kya Katonda kirangirira nti awatali kuyiwa musaayi gwa Yesu Kristo tewali kusonyiyibwa kibi n’akatono. Tewali kusonyiyibwa n’akatono ebweru w’omusaayi gwa Kristo ogutangirira. Awatali musaayi gwa Kristo ogutangirira buli muntu mu lulyo lw’omuntu yandizikiridde emirembe gyonna.
4. Eky’okuna era okweyongerayo, Bayibuli eyigiriza nti Yesu Kristo yafa ng’omutango olw’ebibi byaffe. Katonda Kitaffe yawaayo Kristo Omwana okuba omutango olw’omusaayi gwe. Kwe kugamba nti Yesu Kristo, mu kuyiwa omusaayi gwe, y’ayita obusungu bwa Katonda obutukuvu ku kibi okukkakkana. Tusoma mu 1 Yokaana 4:10, “Mu kino mwe tutegeerera ddala okwagala kwennyini, kubanga teyakikola lwa kuba nti ffe twali twagala Katonda, naye ye yennyini ye yatwagala, n’awaayo Omwana we ng’omutango olw’ebibi byaffe.” Ne tusoma mu Abaruumi 3:25, 26, “Katonda yaweereza Kristo okuba omutango, bwe tukkiriza Kristo olw’omusaayi gwe yayiwa. Alaga obutuukirivu bwe mu kugumiikiriza ebibi ebyakolebwa edda, be bantu abaayonoona mu biseera biri eby’edda. (26) Kino kiraga Katonda bw’alaga okwaniriza kw’alina eri abantu mu biro bino, bwe baba n’okukkiriza mu Yesu.” Amakulu g’ebigambo bino nago gatangaala ng’emisana. Ebigambo bibiri eby’Oluyonaani mu bitundu bino byombi si bye bimu ddala (hilasmos ne hilasterion) naye biva ku kikolo kimu. Ekigambo ekikozesebwa mu 1 Yokaana 4:10 kiri hilasmos ate ekikozesebwa mu Abaruumi 3:25 kiri hilasterion. Amakulu agaweebwa ekisooka mu Thayer’s Dictionary of New Testament Greek, ekitabo ekyesigibwa ennyo, gali “ekikkakkanya.” Amakulu agaweebwa mu kitabo kye kimu eky’ebigambo ku kigambo eky’okubiri gali “ssaddaaka etangirira.” Bwe kityo endowooza eri mu bitundu byombi eri nti okufa kwa Yesu Kristo kwali “mutango,” “ssaddaaka etangirira,” “ekikkakkanya” obusungu bwa Katonda obutukuvu ku kibi, oba mu bigambo ebirala, nti Yesu, mu kuyiwa omusaayi gwe, y’ayita obusungu bwa Katonda ku ffe ng’aboonoonyi okukkakkana. Obutukuvu bwa Katonda n’okukyawa ekibi okubuvaamu, nga buli ngeri endala ey’embala ye, bya ddala era birina okweyoleka. Obusungu bwe ku kibi bulina okukuba awalala, oba ku mwonoonyi yennyini oba ku amuddira mu kifo mu ngeri ey’amateeka. Bwakuba ku Yesu Kristo, eyamuddira mu kifo mu ngeri ey’amateeka. Nga bwe tusoma mu Isaaya 53:6, “Ffenna twawaba ng’endiga; buli omu ku ffe n’akwata ekkubo lye; Mukama n’amuteekako obutali butuukirivu bwaffe ffenna.” Ekigambo ekyavvuunulwa “n’amuteekako,” okusinziira ku bigambo ebiri ku mabbali ga Revised Version, kitegeeza mu bigambo ebyennyini nti, “n’akigwisa ku ye.” Mu bigambo ebyennyini n’okusingawo kitegeeza nti, “n’akireetera okumukuba.” Bwe tukisoma bwe tutyo, Katonda ky’agamba kiri nti, “Ffenna twawaba ng’endiga; buli omu ku ffe n’akwata ekkubo lye; Mukama n’akireetera okukuba ku ye (kwe kugamba, ku Mukama Yesu) obutali butuukirivu bwaffe ffenna.” Ne mu lunyiriri olw’omunaana olw’essuula y’emu tuyigirizibwa nti “okukubibwa okwali kugwanidde” abalala kwagwa ku ye, n’olw’ekyo “n’aggyibwa mu nsi y’abalamu.” Okufa kwa Yesu Kristo kulina ensibuko yaakwo esooka mu bwetaavu bw’obutukuvu bwa Katonda. Eno ye njigiriza ya Bayibuli, so si enjigiriza ya Unitarian ne Christian Science ku kutangirira. Enjigiriza eno etera okunyoolebwa n’okusekererwa nga bagamba nti “Katonda, omuntu ow’okusooka omutukuvu, yatwala ebibi by’omuntu, omuntu ow’okubiri omusobya, n’abiteeka ku Yesu Kristo, omuntu ow’okusatu ataliiko musango,” era ne bawakanya nti kino tekyandibadde kya bwenkanya. Nedda; kino tekyandibadde kya bwenkanya, era si njigiriza ya Bayibuli n’akatono, kubanga Bayibuli eyigiriza lwatu nti Yesu Kristo teyali “muntu ow’okusatu,” wabula yali Katonda yennyini, era yali muntu yennyini, kale si muntu wa kusatu n’akatono, wabula ye muntu ow’okusooka era ye muntu ow’okubiri, era enjigiriza eri nti Katonda yennyini, omuntu ow’okusooka eyanyiizibwa, adda mu kifo ky’ekikolwa kye eky’okubonereza, ky’andiyiseemu okulaga ekintu kye kimu, n’ateekawo ekikolwa kye eky’okutangirira mw’alagira okukyawa kwe ekibi; nti Katonda, mu kifo ky’okussa ebibi by’omwonoonyi ku mwonoonyi, yeetikka yekka ekibonerezo. Kino ddala kisingako ku bwenkanya, kwe kwagala okwewuunyisa.
5. Okwongera ku ekyo, Bayibuli etuyigiriza nti Yesu Kristo yafa okutununula okuva mu kikolimo ky’amateeka ng’ekikolimo ekyo yakyetikka yennyini. Tusoma mu Abaggalatiya 3:10, “Naye abo abafugibwa ebikolwa eby’amateeka, bafugibwa kikolimo; kubanga kyawandiikibwa nti, Buli ataagobererenga byonna ebiwandiikiddwa mu kitabo ky’amateeka, akolimiddwa.” Kale buli omu ku ffe ali wansi w’ekikolimo ky’amateeka agamenyeddwa, kubanga tewali n’omu ku ffe eyagoberera “byonna ebiwandiikiddwa mu kitabo ky’amateeka.” Naye mu lunyiriri olwa 13 tusoma nti, “Kristo yatununula okuva mu kikolimo ky’amateeka, bwe yafuuka ekikolimo ku lwaffe (mu bigambo ebyo ddala, mu kifo kyaffe): kubanga kyawandiikibwa nti, Akolimiddwa buli awanikiddwa ku muti.” Olw’okufa kwe ku musaalaba yatununula okuva mu kikolimo kye twali tusaanidde, ng’ekikolimo ekyo akyetikka yennyini. Ddala kuno “kutangirira kwa musaayi n’okusasula.”
6. Bayibuli amazima ago gamu egateeka ne mu ngeri endala, kwe kugamba nti Yesu Kristo yafa ng’ekiweebwayo kyaffe eky’Okuyitako—kwe kugamba, omusaayi gwe ogwayiika gubeere omusingi Katonda kw’asinziira okutuyitako n’atusonyiwa. Tusoma mu 1 Abakkolinso 5:7, “Kristo ye ndiga eyaweebwayo ng’ekiweebwayo eky’Okuyitako ku lwaffe.” Kaakano ekiweebwayo eky’Okuyitako kye kyali ne kye kyategeeza tukiyiga mu Okuva 12:12, 13, Mukama we yagambira abaana ba Isirayiri ng’Okuyitako kutandikibwawo, “Kubanga mu kiro ekyo ndiyita mu nsi ya Misiri, nditta buli kibereberye kyonna mu nsi y’e Misiri, abantu era n’ebisolo; era bakatonda bonna ab’omu Misiri ndibasalira omusango. Nze Mukama. Omusaayi ke kaliba akabonero akalaga ennyumba mwe muli; era bwe ndiraba omusaayi, nga mbayitako; so n’okuzikirira kwe ndireeta ku Bamisiri mmwe tekulibakwatako.” Era ne mu lunyiriri olwa 23 olw’essuula y’emu tusoma nti, “Kubanga Mukama ajja kuyita awo ng’agenda okutta Abamisiri; kale bw’anaalaba omusaayi ku mwango gw’oluggi waggulu ne ku mwango mu mbiriizi z’oluggi, oluggi olwo Mukama ajja kuluyitako, era tajja kukkiriza oyo azikiriza kuyingira mu nnyumba zammwe n’okubatta.” Pawulo bwe yawandiika ebigambo bye ebyo byonna yali abirowoozaako, era bwe yagamba nti Kristo kye kiweebwayo kyaffe eky’Okuyitako, awatali kubuusabuusa yali ategeeza nti omusaayi gwa Yesu Kristo ogwayiika gwe musingi, era gwe musingi gwokka, Katonda kw’asinziira okutuyitako n’atusonyiwa.
III. EBYAVA MU KUFA OKW’OKUTANGIRIRA
Kale tulabye ebigendererwa eby’ekisa era eby’ekitiibwa eby’Okufa kwa Yesu Kristo okw’Okutangirira. Kiki ekyava mu kufa okwo? Ebyavaamu bisingako n’okuba eby’ekitiibwa. Enkya ya leero nsobola okubyogerako ekitundu kyokka.
1. Ekisooka ekyava mu kufa kwa Yesu Kristo okw’okutangirira kwe kuba nti omutango guteekeddwawo ku lw’ensi yonna. Tusoma mu 1 Yokaana 2:2, “Ye, ye mutango olw’ebibi byaffe, naye si lwa bibi byaffe byokka, wabula ne ku lw’ebibi by’abantu bonna.” Kino kitegeeza bulungi nti olw’okufa kwa Yesu Kristo waliwo omusingi Katonda kw’asobola okukwatira ensi yonna n’okusaasira, era kw’agikwatira n’okusaasira. Byonna Katonda by’akolera omuntu yenna mu kusaasira bisinziira ku kufa kwa Kristo. Katonda yandisobodde okusaasira omuntu yenna olw’okufa kwa Kristo kwokka. Okusaasira Katonda kw’alaga omuvumi asinga obubi oba atakkiriza Katonda asinga okweraga, kusinziira ku kufa kwa Yesu Kristo okw’okutangirira.
2. Eky’okubiri, olw’okufa kwa Yesu Kristo okw’okutangirira abantu bonna bafuna okuzuukira okuva mu bafu. Tusoma mu Abaruumi 5:18, “Kale ng’abantu bonna bwe baasalirwa omusango olw’ekibi ekimu, (kwe kugamba, ekibi kya Adamu) bwe kityo n’olw’ekikolwa ekimu eky’obutuukirivu (kwe kugamba, ekikolwa kya Kristo eky’obutuukirivu bwe yafiira ku musaalaba ng’agondera Katonda by’ayagala) abantu bonna mwe baaweerwa obutuukirivu ne bafuna obulamu.” Era tugambibwa mu 1 Abakkolinso 15:22, “Kuba ng’abantu bonna bwe baafa olwa Adamu, era bwe batyo bonna balifuulibwa abalamu olwa Kristo.” Omutume Pawulo mu ssuula eyo yonna ayogera ku kuzuukira kw’omubiri, so si ku bulamu obutaggwaawo, era wano ayigiriza bulungi nti nga buli mwana wa Adamu bw’afiirwa obulamu (obulamu obw’omubiri—laba Olubereberye 3:19) mu Adamu eyasooka, bw’atyo ne mu Yesu Kristo, Adamu ow’okubiri, afuna okuzuukira okuva mu bafu, olw’okufa kwa Yesu Kristo okw’okutangirira. Buli muntu, atakkiriza asinga obubi wamu n’omukkiriza asinga okwewaayo, alizuukizibwa lumu okuva mu bafu kubanga Kristo yafa mu kifo kye. Oba okuzuukira kw’afuna olw’okufa kwa Yesu Kristo kuliba “kuzuukira kwa bulamu” oba “kuzuukira kwa musango,” “ensonyi n’okuswazibwa okutaggwaawo” (Yokaana 5:28, 29; Danyeri 12:2) kisinziira ddala ku ngeri omuntu gy’atwalamu Kristo oyo mw’afunira okuzuukira.
3. Olw’okufa kwa Yesu Kristo okw’okutangirira, bonna abakkiriza Yesu Kristo basonyiyibwa ebibi byabwe byonna. Tusoma mu Abaefeso 1:7, “Mu oyo (kwe kugamba, mu Yesu Kristo) mwe tununulibwa olw’omusaayi gwe, ne tusonyiyibwa ebibi, ng’obugagga bw’ekisa kye bwe buli.” Olw’okuba Yesu Kristo yafa ng’omutango ogumala ddala olw’ebibi byaffe, okusonyiyibwa ekibi si kintu abakkiriza kye balina okukolerera okukifuna; kye kintu omusaayi gwa Yesu Kristo kye gwafuna dda era okukkiriza kwaffe kwe kwakyetwalira dda; “tulina okusonyiyibwa,” twasonyiyibwa. Buli akkiriza Yesu Kristo asonyiyibwa buli kibi kye yali akoze oba ky’alikola, kubanga Yesu Kristo yayiwa omusaayi gwe mu kifo kye. Olw’okufa kwa Kristo okw’okutangirira, bonna abamukkiriza, wadde edda “baali balabe,” kaakano “batabaganyizibwa ne Katonda olw’okufa kw’Omwana we.” Nga bwe tusoma mu Abaruumi 5:10, “bwe twali tukyali balabe ba Katonda twatabaganyizibwa naye mu kufa kw’Omwana we.” Kwe kugamba, obulabe wakati wa Katonda n’omwonoonyi buggyiddwawo, oba, nga Pawulo bw’akyogera mu Abakkolosaayi 1:20, Kristo “Yaleetawo emirembe olw’omusaayi gwe, ogwayika ku musaalaba,” oba, nga bw’akyogera mu lunyiriri oluddako oluvannyuma lw’olumu, Abakkolosaayi 1:22, Kristo “yatabaganya” abakkiriza “olw’okufa kwe mu mubiri gwe.” Waliwo olugero olw’omusumba omwesigwa mu Bungereza eyategeezebwa nti omu ku b’ekibiina kye yali ali kumpi kufa. Yali mukazi mulungi, naye yayanguwa okugenda gy’ali okwogera naye. Bwe yatuula okumpi n’omukazi oyo eyali afa, yamugamba mpola naye mu bwesimbu, “Bangamba nti tosigazza bbanga ddene kubeera mulamu.” “Nedda,” bwe yaddamu, “Mmanyi nti sisigazza.” “Bangamba nti oboolyawo tojja kukeesa budde.” “Nedda,” bwe yaddamu, “Sisuubira kukeesa budde.” Awo n’amugamba n’obunyiikivu, “Otabaganye ne Katonda?” N’addamu nti, “Nedda, saatabagana naye.” “Era totya kusisinkana Katonda nga totabaganye naye?” “Nedda, n’akatono,” bwe yaddamu mu kkakkamu. Era n’addamu okumugamba, “Otegeera kye njogera? Otegeera nti oli kumpi kufa?” “Yee.” “Otegeera nti oboolyawo tojja kukeesa budde?” “Yee.” “Era totabaganye ne Katonda?” “Nedda.” “Era totya kusisinkana Katonda?” “Nedda, n’akatono.” Waaliwo ekintu mu ngeri y’omukazi oyo ekyamuleetera okuwulira nti waaliwo ekintu emabega w’ebigambo bye, n’amugamba nti, “Otegeeza ki?” N’addamu nti, “Mmanyi nti nfa. Mmanyi nti ndi kumpi nnyo okufa. Mmanyi nti sijja kukeesa budde. Mmanyi nti ŋŋenda kusisinkana Katonda mangu, naye sitawaanyizibwa n’akatono, kubanga mmanyi nti saabadde na kwetaaga kutabagana na Katonda, kubanga Yesu Kristo yatabaganya Katonda nange emyaka lukumi mu lunaana egiyise, olw’okufa kwe ku musaalaba e Kalvaliyo, era kaakano nwummulira mu mirembe Yesu Kristo gye yaleetawo dda.” Omukazi oyo yali mutuufu: tewali muntu yeetaaga kwetabaganya ye kennyini ne Katonda; Yesu Kristo yaleetawo dda emirembe olw’okufa kwe okw’okutangirira, era kye tulina okukola kyokka kwe kuyingira mu mirembe Yesu Kristo gye yatuleetera, era tuyingira mu mirembe egyo nga tukkiriza bukkiriza Oyo eyaleeta emirembe olw’okufa kwe ku musaalaba. Omulimu gwa Yesu Kristo gwali mulimu mujjuvu era ogutuukiridde. Tewali kya kugwongerako. Tetusobola kugwongerako kintu kyonna, era tetwetaaga kugwongerako kintu kyonna. Yesu Kristo “Yaleetawo emirembe olw’omusaayi gwe, ogwayika ku musaalaba.”
4. Ekyokuna ekyava mu kufa kwa Yesu Kristo okw’okutangirira kwe kuba nti olw’okufa kwa Yesu Kristo okw’okutangirira bonna abamukkiriza baweebwa obutuukirivu. Tusoma mu Abaruumi 5:9, “twaweebwa obutuukirivu olw’omusaayi gwe.” Okuweebwa obutuukirivu kusinga okusonyiyibwa. Okusonyiyibwa kwa ludda lumu, kwe kuggyibwako ebibi byaffe, nga kirabikira mu Katonda okutuyisa nga abataayonoonangako. Okuweebwa obutuukirivu kwa ludda lulala era kwa maanyi, kwe kutubala nga batuukirivu ddala, kwe kutuwa obutuukirivu bwa Katonda obutuukiridde obuli mu Yesu Kristo; si kutuyisa buyisa nga abataayonoonangako, wabula kutubala ng’abambadde obutuukirivu obutuukiridde. Olw’okufa kwa Yesu Kristo okw’okutangirira, Yesu Kristo n’abantu be bawaanyisiganya ddala ebifo. Mu kufa kwe ku musaalaba, Yesu Kristo yatwala ekifo kyaffe eky’okusalirwa omusango mu maaso ga Katonda, era mu kaseera ke tumukkiriza tuyingira mu kifo kye eky’okukkirizibwa ddala mu maaso ga Katonda. Nga Pawulo bw’akyogera mu 2 Abakkolinso 5:21, “Kubanga oyo ataamanya kibi, yafuuka ekibi ku lwaffe, tulyoke tufune obutuukirivu obuva eri Katonda mu Yesu.” Yesu Kristo yayingira mu kifo kyaffe mu kikolimo ne mu kugaanibwa, era mu kaseera ke tumukkiriza tuyingira mu kifo kye eky’okukkirizibwa ddala, oba nga omulala bwe yakyogera:
“Kumpi, kumpi nnyo ne Katonda,
Siyinza kusingawo kumpi;
Kubanga mu Mwana we,
Ndi kumpi nga ye bw’ali.
Omwagalwa, omwagalwa nnyo wa Katonda,
Siyinza kusingawo kwagalwa;
Kubanga mu Mwana we,
Njagalibwa nga ye bw’ayagalibwa.”
5. Ate era, olw’okutangirira okujjuvu Yesu Kristo kwe yakola ng’ayiwa omusaayi gwe, olw’okufa kwe okw’okutangirira ku musaalaba, buli amukkiriza asobola okuyingira n’obuvumu mu kifo ekitukuvu, mu maaso ga Katonda gennyini. Nga bwe kyogerwa mu Abaebbulaniya 10:19, 20, “Kale abooluganda nga bwe tulina obuvumu okuyingira mu Watukuvu w’Awatukuvu (kwe kugamba, mu maaso ga Katonda gennyini) olw’omusaayi gwa Yesu, eyatuggulirawo ekkubo eriggya era eddamu eriyita mu lutimbe, gwe mubiri gwe, kale nga bwe tulina Kabona Asinga Obukulu nga y’afuga ennyumba ya Katonda, tusembere awali Katonda n’omwoyo ogw’amazima ogujjudde okukkiriza nga tulina emitima egitukuzibbwa okuva mu ndowooza embi, era nga n’emibiri gyaffe ginaazibbwa n’amazzi amatukuvu.” Woowe, abamu ku ffe nga tulwawo okujja mu maaso ga Katonda bwe tulowooza ku bunene n’obungi bw’ebibi byaffe, era bwe tulowooza nga Katonda bw’ali omutukuvu, nga ne basseraafi bennyini (abo “abaaka,” abaaka olw’obutukuvu bwabwe obungi) bwe babikka amaaso gaabwe n’ebigere byabwe mu maaso ge era nga tebalekaayo kukoowoola nti “Mutukuvu, mutukuvu, mutukuvu, Mukama Katonda Ayinzabyonna” (Isaaya 6:2, 3). “Katonda Mutukuvu,” bwe tulowooza. “Yee.” “Nange ndi mwonoonyi.” “Yee.” Naye olw’ekiweebwayo kya Kristo eky’ekitalo “omulundi ogumu” “nfuuliddwa omutuukirivu emirembe gyonna,” era olw’omusaayi ogwo ogw’omuwendo ennyo era ogumala Katonda, nsobola okukumbira n’obuvumu mu maaso ga Katonda gennyini, ne nnyimusa amaaso gange agatabikkiddwa ne ntunula mu maaso ge, ne mmuyita “Kitange,” ne nfuka mu maaso ge buli kye njagala mu mutima gwange. Woowe, omusaayi ogw’ekitalo!
6. Naye ebyo si byonna. Olw’okufa kwa Yesu Kristo okw’okutangirira, abo abamukkiriza balibeera naye emirembe gyonna. Nga Pawulo bw’akyogera bulungi mu 1 Basessaloniika 5:10, “eyatufiirira ka tube nga tuli balamu oba nga tufudde, (kwe kugamba, ku kujja kwe), tulyoke tubeere balamu wamu naye.”
7. Ate era, olw’okufa kwa Yesu Kristo okw’okutangirira, bonna abamukkiriza bafuna ekisuubizo eky’obusika obutaggwaawo. Kino kye tugambibwa mu Abaebbulaniya 9:15, “Noolwekyo Kristo ye mutabaganya mu ndagaano empya, okufa bwe kwabaawo olw’okununulibwa okuva mu byonoono eby’omu ndagaano eyasooka, abo abaayitibwa ab’obusika obutaggwaawo balyoke baweebwe ekisuubizo.” Nandyagadde nnyo okuba n’obudde okukyogerako mu bujjuvu.
8. Waliwo ebirala ebyava mu kufa kwa Yesu Kristo okw’okutangirira ebikwata ku Setaani ne bamalayika be, bye tutalina budde kwogerako. Ekintu kimu kyokka ekirala ku byava mu kufa kwa Yesu Kristo okw’okutangirira nga bwe kikwata ku bitonde ebirabika. Katonda atuyigiriza nti olw’okufa kwa Yesu Kristo, ebitonde ebirabika—“ebintu byonna, eby’ensi n’eby’omu ggulu”—bitabaganyizibwa ne Katonda. Bino bye bigambo bye, “Katonda yasiima okutuukiriza byonna mu ye, (kwe kugamba, mu Yesu Kristo) era mu ye ebintu byonna bitabaganyizibwa gy’ali. Yaleetawo emirembe olw’omusaayi gwe, ogwayika ku musaalaba, alyoke atabaganye eby’ensi n’eby’omu ggulu.” (Abakkolosaayi 1:19, 20). Bino bigambo bya kitalo. Bitugamba nti okufa kwa Yesu Kristo kukwatagana n’ebitonde ebirabika, n’ebintu eby’ensi n’eby’omu ggulu, era ne ku ffe n’ebibi byaffe. Ebitonde ebirabika byawukana ne Katonda olw’ekibi (Abaruumi 8:20, R. V.; Olubereberye 3:18). Si nsi yokka, wabula n’eggulu, ekibi kyalirumba ne kirijama (Abaefeso 6:12, R. V.; Abaebbulaniya 9:23, 24). Olw’okufa kwa Yesu Kristo obujama buno buggyibwawo. Nga omusaayi gwa ssaddaaka ey’Endagaano Enkadde bwe gwatwalibwanga mu Watukuvu w’Awatukuvu, ekifaananyi ky’eggulu, bw’atyo ne Kristo yatwala omusaayi gwa ssaddaaka esinga mu ggulu mwennyini n’alitukuza. “ebintu byonna . . . eby’ensi n’eby’omu ggulu” kaakano bitabaganyizibwa ne Katonda. “Ebitonde birifuulibwa bya ddembe okuva mu kufugibwa okuvunda ne bigabanira wamu n’abaana ba Katonda ekitiibwa eky’okuba mu ddembe.” (Abaruumi 8:21). “tulindirira obwengula obuggya n’ensi empya omuli obutuukirivu” (2 Peetero 3:13). Okutangirira kwa Yesu Kristo kubuna wonna—kusukkulumye nnyo ku bufirosoofo bwaffe obw’obuntu. Tukyatandika butandisi okutegeera omusaayi ogwayiika ku Kalvaliyo kye gutegeeza. Ekibi kibi kya ntiisa nnyo, kizikiriza era kibuna wonna okusinga bwe twali tulowooza, naye omusaayi gwa Kristo gulina amaanyi n’obuyinza, obujjuvu bwabyo obulibikkulibwa ebiseera eby’olubeerera byokka.