Essuula 3 · eddakiika 17 ez’okusoma · eddakiika 22 ez’okuwuliriza
Endowooza y’Ekikristaayo ku Katonda, oba Katonda wa Bayibuli ng’Ayawukana ku Katonda wa Christian Science ne Katonda w’Obufirosoofo obw’Omulembe Guno
“Katonda Mwoyo.”—Yokaana 4:24.
“Katonda musana.”—1 Yokaana 1:5.
“Katonda kwagala.”—1 Yokaana 4:8, 16.
Omulamwa gwaffe enkya ya leero gwe guno: “Endowooza y’Ekikristaayo ku Katonda, oba Katonda wa Bayibuli ng’Ayawukana ku Katonda wa Christian Science ne Katonda w’Obufirosoofo obw’Omulembe Guno.” Nnina ebyawandiikibwa bisatu: Yokaana 4:24: “Katonda Mwoyo.” 1 Yokaana 1:5: “Katonda musana.” 1 Yokaana 4:8, 16: “Katonda kwagala.” Ebyawandiikibwa bino ebisatu birimu ebigambo bisatu ebisinga okuba eby’ekitalo ebyali byogeddwa, era bitulaga mu ngeri esingayo obutangaavu endowooza y’Ekikristaayo ku Katonda ng’eyawukana ku ndowooza endala yonna ku Katonda. Aba Christian Science bulijjo bajuliza ekimu ku byawandiikibwa byaffe: “Katonda kwagala.” Mazima bakijuliza okusinga kumpi ekyawandiikibwa ekirala kyonna mu Bayibuli, naye bwe bagamba nti “Katonda kwagala” tebategeeza n’akatono 1 Yokaana 4:8 oba 1 Yokaana 4:16 kye bitegeeza mu lwatu bwe bitwalibwa wamu n’ebibyetoolodde. Bwe boogera ku “kwagala” aba Christian Science tebategeeza mbeera ya Katonda ng’Omuntu, wabula ekirowoozo obulowooza ekitali muntu nga kyo kyennyini ye Katonda. Mukyala Eddy yeegaana lwatu era butereevu nti Katonda Muntu. Aba Christian Science tebagamba kyokka nti, “Katonda kwagala,” wabula era bagamba nti, “Okwagala ye Katonda.” Tebagamba kyokka nti, “Katonda mulungi,” wabula era bagamba nti, “Obulungi ye Katonda.” Okugamba nti “Okwagala ye Katonda” kigambo kyawukana ddala ku kugamba nti, “Katonda kwagala.” Wandiyinzizza n’ogamba nti “Omwoyo ye Katonda,” kubanga Katonda agamba nti, “Katonda Mwoyo,” naye buli mwoyo si ye Katonda. Oba wandiyinzizza n’ogamba nti, “Omusana ye Katonda,” kubanga “Katonda musana,” naye omusana si ye Katonda era okwagala si ye Katonda, wadde nga Katonda kwagala era Katonda musana era Katonda Mwoyo. Kiki ekitegeezebwa “okwagala” mu kigambo ekyaluŋŋamizibwa nti, “Katonda kwagala”? Ekitegeezebwa mu kigambo nti, “Katonda kwagala,” kiragibwa mu nnyonnyola oba mu kunnyonnyola okwagala okuli mu bigambo ebikyetoolodde ne mu ssuula esooka okugiddirira—1 Yokaana 3:13-18. Ennyiriri zino ziraga bulungi nti mu kigambo ekiri mu 1 Yokaana 4:8 ne 1 Yokaana 4:16, “Katonda kwagala” tekitegeeza nti Katonda mbeera obulowooza, “okwagala,” era nti embeera obulowooza ey’okwagala ye Katonda, wabula ekitegeezebwa kiri nti Katonda Muntu ng’obulamu bwe bwonna n’ebikolwa bye bifugibwa okwagala, kwe kugamba, okwegomba n’essanyu olw’obulungi obusingayo obw’abalala. Kino kijja kubeerawo lwatu gye muli bwe nnaasoma okuva mu ssuula esooka okugiddirira (1 Yokaana 3:13-18): “Abooluganda, ensi bwe bakyawanga, temwewuunyanga. (14) Kubanga ffe tumanyi nga twava mu kufa, ne tuyingira mu bulamu, kubanga twagala abooluganda, naye buli muntu atalina kwagala akyali mu kufa. (15) Buli akyawa muntu munne, oyo aba mussi, era mukimanyi nti tewali mussi alina obulamu obutaggwaawo mu ye. (16) Mu kino mwe tutegeerera okwagala, kubanga yawaayo obulamu bwe ku lwaffe, era naffe kyetuva tuteekwa okuwaayo obulamu bwaffe olw’abooluganda. (17) Buli alina ebintu eby’omu nsi n’alaba muganda we nga yeetaaga, naye n’abulwako ky’amuwa, okwagala kwa Katonda, kuyinza kutya okuba mu ye? (18) Abaana abaagalwa, tetusaana kwagala mu bigambo kyokka, wabula twagalanenga ne mu bikolwa ne mu bulamu obulabika eri abantu.” Era okuva mu ssuula eno (1 Yokaana 4:7-17): “Abaagalwa, twagalanenga, kubanga okwagala kuva eri Katonda, era buli alina okwagala mwana wa Katonda, era amanyi Katonda. (8) Naye buli atalina kwagala tamanyi Katonda, kubanga Katonda kwagala. (9) Katonda yatulaga okwagala kwe, bwe yatuma mu nsi Omwana we omu yekka bw’ati, tulyoke tube abalamu ku bw’oyo. (10) Mu kino mwe tutegeerera ddala okwagala kwennyini, kubanga teyakikola lwa kuba nti ffe twali twagala Katonda, naye ye yennyini ye yatwagala, n’awaayo Omwana we ng’omutango olw’ebibi byaffe. (11) Kale abaagalwa, nga Katonda bwe yatwagala bw’atyo naffe tuteekwa okwagalananga. (12) Tewali n’omu eyali alabye ku Katonda, naye bwe twagalana, Katonda abeera mu ffe, n’okwagala kwe ne kulabikira mu ffe. (13) Mu ekyo mwe tutegeerera nti Katonda ali mu ffe era naffe tuli mu Ye, olwa Mwoyo gw’atuwadde. (14) Era ffe twamulaba n’amaaso gaffe, kyetuva tutegeeza nti Kitaffe yatuma Omwana we okuba Omulokozi w’ensi. (15) Kale buli ayatula nti Yesu Mwana wa Katonda, nga Katonda ali mu ye era nga naye ali mu Katonda. (16) Ffe tumanyi okwagala kwa Katonda era tukkiririza mu kwagala kwe okwo kw’alina gye tuli. Katonda kwagala, era buli abeera n’okwagala abeera mu Katonda, ne Katonda abeera mu ye. (17) Bwe twagala bannaffe nga Kristo bwe yakola ng’ali mu nsi muno, tetulibaako kye tweraliikirira ku lunaku olw’okusalirako omusango.”
Katonda w’ekiyitibwa “Obufirosoofo obw’Omulembe Guno” ye “Ekyetongodde,” era “Ekyetongodde” ebiseera ebisinga kitegeeza ekirowoozo obulowooza ekinyogovu so si Muntu atangaavu, ategeerekeka era ow’ebbugumu, Ayagala, Anakuwala, Abonaabona, era Akolera abalala mu magezi. Era emirundi mingi Katonda w’obufirosoofo obw’omulembe guno taba “mu bintu byonna” kyokka wabula ye bintu byonna, era ebintu byonna ye Katonda. Katonda ow’engeri eyo si Katonda n’akatono. Naye Katonda wa Bayibuli, nga bwe tujja okulaba nga tweyongerayo, Muntu wa Katonda abeerawo nga yeeyawudde ku nsi gye yatonda, era Eyaliwo ensi gye yatonda nga tennabaawo, Alina enkolagana entegeerekeka n’ensi gye yakola, era Akolera mu makubo amategeerekeke era agabikkuddwa obulungi. Bwe tutyo tutunuulagana n’ekibuuzo kino, Katonda wa Bayibuli Muntu wa ngeri ki, Katonda ow’amazima, Katonda omu ow’amazima yekka, Katonda w’Obukristaayo, Katonda yekka gwe tusaanidde okusinza n’okwagala n’okugondera? Ne Kaiser ayogera nnyo ku Katonda era abagoberezi be baagala okugamba nti, “Gott mit uns,” naye omuntu yenna bw’anaasoma n’obwegendereza ebigambo bya Kaiser kijja kweyoleka nti bw’ayogera ku Katonda tategeeza Katonda wa Bayibuli, Katonda w’Abakristaayo, Katonda era Kitaawe wa Mukama waffe Yesu Kristo.
I. KATONDA MWOYO
Ekisooka byonna, “Katonda Mwoyo.” Kino tukisoma mu kyawandiikibwa kyaffe ekisooka: Yokaana 4:24, “Katonda Mwoyo.” Mujja kulaba nti mu Bayibuli zammwe, mu Authorised Version ne mu Revised Version zombi, musoma nti, “Katonda mwoyo gumu.” Naye mu lulimi Oluyonaani temuli kigambo kinnyonnyola nga “a” ow’Olungereza, era buli we kyetaagisa mu kuvvuunula mu Lungereza okutuukagana n’enjogera y’Olungereza, kirina okwongerwamu, era kyongeddwamu, mu nsonga eno. Naye mazima tewali nsonga ya kukyongeramu wano okusinga bwe waliwo ensonga ey’okukyongera mu 1 Yokaana 4:8 n’ovvuunula nti, “Katonda kwagala kumu,” oba mu 1 Yokaana 1:5 n’ovvuunula nti “Katonda musana gumu.” Okuvvuunula okusinga obulungi kwe kuli nga bwe nkuwadde: “Katonda Mwoyo.” Kino kye kinnyonnyola obutonde bwa Katonda obwennyini. Kitegeeza ki? Mukama waffe Yesu yennyini yannyonnyola ekitegeezebwa “omwoyo” mu Lukka 24:39, gye kyawandiikibwa nti yagamba ng’amaze okuzuukira: “Mulaba ebibatu byange. Mutunule ne ku bigere byange! Kaakano mutegeere nga ye Nze kennyini. Munkwateko mukakasize ddala nti ssiri muzimu, kubanga omuzimu tegubeera na mubiri na magumba nga Nze bye nnina.” Kyeyoleka okuva mu bigambo bino ebya Mukama waffe nti omwoyo kye kintu ekyawukana ku mubiri. Kwe kugamba, omwoyo kintu kya ddala ekitali kya mubiri era ekitalabika. Okugamba nti, “Katonda Mwoyo” kwe kugamba nti Katonda mu butonde bwe talina mubiri era talabika (laba 1 Timoseewo 6:16), nti Katonda mu butonde bwe obwennyini si wa kintu ekikwatibwako wabula si wa mubiri era talabika, naye nga wa ddala. Ekirowoozo kino kisangibwa ne mu mutima gwennyini ogw’okwebikkula Katonda kwe yabikkulira Musa mu kitundu ekisooka eky’Endagaano Enkadde. Ng’ekyokulabirako, tusoma mu Ekyamateeka Olwokubiri 4:15-18: “Ku lunaku olwo Mukama Katonda bwe yayogera gye muli ng’asinziira wakati mu muliro ku lusozi Kolebu, temwalaba kikula kye kya ngeri yonna. Noolwekyo mwekuumenga nnyo, (16) mulemenga okweyonoona nga mwekolera bakatonda abalala, aba buli ngeri, abali mu bifaananyi ebiri ng’omusajja oba ng’omukazi, (17) oba ebifaanana ng’ensolo ez’oku nsi, oba ng’ennyonyi ezibuuka mu bbanga, (18) oba ebifaanana ng’ebiramu byonna ebitambulira wansi oba ebyekulula ku ttaka; oba ebifaanana ng’ebyennyanja ebiri mu mazzi agali wansi w’ettaka.” Kuno kulangirira kwa lwatu okw’edda ennyo, ebyasa kkumi na bitaano nga Kristo tannajja, okw’obwomwoyo bwa Katonda mu butonde bwe obwennyini. Katonda mu butonde bwe Mwoyo atalabika.
Naye era kibikkuddwa bulungi mu Kigambo kya Katonda nti “omwoyo” ayinza okweyoleka mu kikula ekirabika eky’omubiri. Tusoma mu Yokaana 1:32 ebigambo bino ebya Yokaana Omubatiza ng’ayogera ku ebyo amaaso ge bye yalaba: “Awo Yokaana Omubatiza n’abategeeza nga bwe yalaba Mwoyo Mutukuvu ng’akka okuva mu ggulu ng’ali ng’ejjiba n’abeera ku Yesu.” Wano, kale, tulaba Oyo eyali Omwoyo mu butonde bwe ng’ayeeyoleka mu kikula eky’omubiri ekirabika.
N’ekirala mu Bayibuli tubuulirwa nti Katonda yeeyoleka mu kikula ekirabika. Tusoma mu Okuva 24:9, 10: “Awo Musa ne Alooni, ne Nadabu, ne Abiku, n’abakulembeze ba Isirayiri ensanvu, ne bambuka; (10) ne balaba Katonda wa Isirayiri. Wansi w’ebigere bye nga waliwo ng’omwaliiro ogw’amayinja ga safiro, agalabika obulungi ng’eggulu eritaliiko bire.”
Kye baalaba tekyali Katonda mu butonde bwe obwennyini nga Omwoyo. Mazima, kye tulaba bwe tulabagana si ffe ffennyini mu butonde bwaffe, wabula ennyumba mwe tubeera, era bw’atyo Yokaana yali asobola okugamba, nga bw’agamba mu Yokaana 1:18: “Tewali n’omu eyali alabye ku Katonda.” Era bwe ntyo nange nnyinza okubagamba kaakano nti temundaba. Naye, kwali kweyoleka kwa ddala okwa Katonda yennyini kye baalaba, era bwe kityo kyali kiyinza okugambibwa, era mu mazima, nti baalaba Katonda, nga bwe kiyinza okugambibwa mu mazima nti, “mundaba.”
N’okusingawo, wadde nga Katonda mu butonde bwe Mwoyo, Katonda alina ekifaananyi ekirabika. Kino kiyigirizibwa mu bigambo ebitabuusibwabuusibwa mu Abafiripi 2:6, we tubuulirwa ku Mukama waffe Yesu nti mu kusooka yali “mu kifaananyi kya Katonda.” Ekigambo eky’Oluyonaani ekivvuunuddwa “kifaananyi” mu kyawandiikibwa kino kitegeeza “ekikula ekirabika,” “ekikula omuntu oba ekintu mw’alabikira eri amaaso,” “endabika ey’okungulu.” Tekiyinza kutegeeza kirala. Eno ye nnyonnyola eweebwa mu nkuluze esinga obulungi ey’Oluyonaani n’Olungereza ey’Endagaano Empya, ey’ekigambo ekivvuunuddwa wano “kifaananyi.” Kale nga Yesu bwe yaliwo mu kusooka “mu kifaananyi kya Katonda,” kyeyoleka nti Katonda yennyini ateekwa okuba n’ekikula, ekikula kino Mukama waffe Yesu mwe kigambibwa nti yaliwo mu kusooka.
Nti Katonda mu kikula kye eky’okungulu, wadde si mu butonde bwe obutalabika, alabika, kyeyoleka ne mu Ebikolwa by’Abatume 7:55, 56, we tusoma nti: “Naye ye (kwe kugamba, Suteefano), ng’ajjudde Mwoyo Mutukuvu, n’atunuulira eggulu enkaliriza, n’alaba ekitiibwa kya Katonda, ne Yesu ng’ayimiridde ku mukono gwa Katonda ogwa ddyo. N’abagamba nti, Laba, ndaba eggulu nga libikkuse, nga n’Omwana w’Omuntu ayimiridde ku mukono ogwa ddyo ogwa Katonda.” Kale obanga Katonda talina kikula ekiyinza okulabibwa, kale, mazima, Mukama Yesu teyandirabiddwa ng’ayimiridde ku mukono gwa Katonda ogwa ddyo. Katonda, nga bwe tujja okulaba oluvannyuma, ali buli wamu; naye Katonda tali buli wamu mu ngeri y’emu. Waliwo ekifo Katonda w’abeera mu ngeri erabika era eyeeyolefu mu ngeri gy’atabeeramu walala wonna. Waliwo ekifo w’abeera mu ngeri erabika era w’ayeeyolekera nga bw’atakola walala. Ekifo Katonda w’abeera mu ngeri erabika era w’ayeeyolekera mu bujjuvu lye Ggulu, wadde nga mu kubeerawo kwe okw’omwoyo abuna obutonde bwonna. Kino kyeyoleka mu byawandiikibwa bingi. Ng’ekyokulabirako, kyeyoleka mu kusaba Mukama waffe kwe yatuyigiriza—ekitundu ky’Ebyawandiikibwa abantu bangi kye bakkiriza abagaana ebisinga obungi mu Bayibuli. Mukama waffe yatandika okusaba kwe yayigiriza abayigirizwa be n’ebigambo bino, “Kitaffe Ali mu Ggulu.” Obanga ebigambo bino birina amakulu gonna, mazima bitegeeza nti Katonda, Kitaffe, ali mu ggulu mu ngeri gy’atabeeramu walala. Eyo Katonda gye yali Yesu bwe yali ayogera naye. Tusoma nate mu Matayo 3:17: “Eddoboozi ne liva mu ggulu ne ligamba nti, Ono ye Mwana wange omwagalwa gwe nsanyukira ennyo.” Obanga ebigambo bino birina amakulu gonna, bitegeeza nti Katonda yali mu ggulu era nti eddoboozi lye lyava mu ggulu eri Mukama Yesu eyali wano ku nsi. Nate mu Yokaana 14:28 kyawandiikibwa nti Yesu yagamba nti:
“Mujjukire kye n’abagamba nti ŋŋenda era ndikomawo gye muli. Singa ddala mubadde munjagala mwandisanyuse kubanga ŋŋenda eri Kitange, kubanga Kitange y’ansinga ekitiibwa.” Obanga ebigambo bino birina amakulu gonna, nga bitunuuliddwa mu bitangaala by’ebyali bigenda okuddirira ku lunaku olwaddako n’ennaku ezaddirira, bitegeeza nti Yesu yali agenda okuva mu kifo kye yalimu mu kiseera ekyo—ensi—okugenda mu kifo ekirala mwe yali tali bwe yayogera, kwe kugamba, eggulu—era nti mu kugenda mu ggulu yali agenda eyo Katonda gye yali, ng’ava ku nsi Katonda gye yali tali mu ngeri gye yali mu ggulu. Nate tusoma mu Ebikolwa by’Abatume 11:9: “Naye eddoboozi ne liddamu nga liŋŋamba nti, Ekyo Katonda ky’amaze okulongoosa tokiyitanga ekitali kirongoofu.” Wano nate Katonda alagibwa ng’ayogera okuva mu ggulu gye yali. Nate Mukama waffe Yesu Kristo kyawandiikibwa mu Yokaana 20:17 nti yagamba Malyamu Magudaleena ng’amaze okuzuukira: “Tonkwatako kubanga sinnagenda eri Kitange. Naye genda eri baganda bange obagambe nti, ŋŋenda eri Kitange era Kitammwe, Katonda wange era Katonda wammwe,” era okuva mu ekyo kyeyoleka lwatu nti mu ndowooza ya Mukama waffe Yesu ng’amaze okuzuukira waaliwo ekifo Katonda gye yali era gye yali agenda, era ekifo ekyo kyali waggulu mu ggulu. Tewali ngeri yonna ey’okukinnyonnyola nga ogamba nti lugero lwa njogera, kubanga ekitundu kyonna kibulwa amakulu gaakyo olw’okunnyonnyola okw’engeri eyo, era okugezaako okukinnyonnyola bw’otyo lukujjukujju era kwekwasa okutayinza kugumira kwekenneenya okw’obwegendereza. Nate Omutume Pawulo atubuulira ku Mukama waffe Yesu Kristo nti Katonda Kitaffe “yamuzuukiza mu bafu, n’amutuuza ku mukono gwe ogwa ddyo waggulu mu ggulu” (Abaefeso 1:20) ekiraga mu lwatu nga bwe kisoboka olulimi okulaga ekintu kyonna nti waliwo ekifo, eggulu, Katonda w’ali mu ngeri gy’atali walala wonna, era omuntu w’ayinza okuteekebwa ku mukono gwe ogwa ddyo. Kye kimu kyeyoleka mu nnyiriri ze twajuliza edda mu nsonga endala, Ebikolwa by’Abatume 7:55, 56, we tubuulirwa nti Suteefano “ng’ajjudde Mwoyo Mutukuvu, n’atunuulira eggulu enkaliriza, n’alaba ekitiibwa kya Katonda, ne Yesu ng’ayimiridde ku mukono gwa Katonda ogwa ddyo. N’abagamba nti, Laba, ndaba eggulu nga libikkuse, nga n’Omwana w’Omuntu ayimiridde ku mukono ogwa ddyo ogwa Katonda.” Amakulu g’ebigambo bino eri omuntu yenna ayagala okumanya ebigambo kye bigenderera okutegeeza so si okubikyamya obukyamya okutuukagana n’endowooza ye, gali nti Katonda ali mu ggulu mu kifo ekimu. Tewali kukiwona mu kunnyonnyola kwonna okw’obwenkanya n’obwesigwa. Abantu abakugu mu kunyooma amazima nga bagatuuma amannya amabi, n’amannya agawulikika ng’ag’abayivu ennyo, bayinza okukiyita “anthropomorphism,” era kiwulikika ng’eky’obuyivu ennyo. Naye, ka kibe “anthropomorphism” oba ekirala kyonna, kuno kwe kuyigiriza okw’olwatu okw’Ekigambo kya Katonda wadde nga wabaawo ekigambo kino oba ebigambo ebirala eby’entiisa ebikozesebwa okutiisa abalenzi n’abawala abato ab’amatendekero abatannakula. Tewali kusobya nti kuno kwe kuyigiriza kwa Bayibuli, era tumaze okukakasa nti Bayibuli Kigambo kya Katonda, era kirina okutwalibwa nga bwe kiri wadde nga abantu, “abeeyita ab’amagezi ne bafuuka abasirusiru,” bagezaako okukinnyonnyola okukiggyawo.
II. KATONDA MUNTU
Ekirala Bayibuli ky’eyigiriza ku Katonda kiri nti Katonda Muntu. Kwe kugamba nti y’oyo amanya, awulira mu mutima, ayagala, awulira okusaba, ayogera, akola; y’oyo atukolera ku magezi era naffe gwe tusobola okukolako.
Wadde nga Katonda ali mu bintu byonna, alina obuntu bwe obwawukana ku bantu n’ebintu by’alimu, bye yatonda. Bayibuli, mu Ndagaano Enkadde ne mu Ndagaano Empya, ejjudde endowooza eno enkulu eya “Katonda omulamu” ng’ayawukana ku ndowooza obulowooza enzirugavu eya “Ekyetongodde,” oba “Atalina Kkomo,” oba “Ekisinga Byonna,” oba “Ensibuko Ennene Esooka” “Obufirosoofo obw’Omulembe Guno” by’eyagala ennyo okulojjalojjako. Ng’ekyokulabirako, tusoma mu Yeremiya 10:10-16: “Naye Mukama ye Katonda ddala, ye Katonda omulamu, era Kabaka ow’emirembe gyonna. Bw’asunguwala, ensi ekankana, amawanga tegasobola kugumira busungu bwe. (11) Bw’oti bw’oba obagamba nti, Bakatonda abataakola ggulu na nsi ba kuzikirira bave ku nsi ne wansi w’eggulu. (12) Mukama yakola ensi n’amaanyi ge, n’atonda ebitonde byonna n’amagezi ge, era okutegeera kwe, kwe kwayanjuluza eggulu. (13) Bw’afulumya eddoboozi lye, amazzi agali mu bire gawuluguma, asobozesa ebire okusituka nga biva ku nkomerero y’ensi. Amyansisa eggulu mu nkuba, era n’aggya empewo mu mawanika ge. (14) Buli muntu talina magezi era taliimu kutegeera; buli muweesi wa zaabu aswala olw’ekifaananyi ky’akoze. Kubanga ebifaananyi bye ebisaanuuse bulimba, era tebiriimu bulamu. (15) Tebiriiko kye bigasa, ebisaanye okunyoomebwa ebirizikirizibwa nga Mukama azze okusala omusango. (16) Oyo Katonda Omugabo gwa Yakobo tali ng’ebyo, ye Mutonzi w’ebintu byonna, era owa Isirayiri, eggwanga ery’omugabo gwe, Mukama Katonda ow’Eggye lye linnya lye.” Mu kitundu kino Katonda ayawulwa ku bifaananyi ebisinzibwa, ebiri ebintu so si bantu, ebintu “ebitayogera,” “ebitasobola kukola,” “ebitasobola kukola birungi era nga tebisobola na kukola bibi”; era tubuulirwa nti Mukama wa magezi okusinga “abagezigezi bonna.” Ye “Katonda omulamu,” “Kabaka ow’emirembe gyonna,” alina “obusungu n’okunyiiga,” ayawukana ku bitonde bye—“Bw’asunguwala, ensi ekankana, amawanga tegasobola kugumira busungu bwe.”
Mu Ebikolwa by’Abatume 14:15 tusoma nti: “Abasajja! Kiki ekibakozesa ebintu bino? Naffe tuli bantu buntu nga mmwe! Twazze tubabuulire mukyuke okuva ku bintu bino ebitaliimu mudde eri Katonda omulamu eyakola eggulu n’ensi, n’ennyanja n’ebintu byonna ebirimu.” Ne wano nate tulaba Katonda ng’Omuntu ayawukana ku mirimu gye yatonda, era alina okwawulwa obulungi ku bifaananyi ebisinzibwa ebitali bakatonda balamu. Mu 1 Basessaloniika 1:9, abakyuse ab’e Ssessaloniika boogerwako nga bakyuka okuleka bakatonda abafu, “ebifaananyi, okuweereza Katonda omulamu era ow’amazima.”
Mu 2 Ebyomumirembe 16:9 tubuulirwa nti “Amaaso ga Mukama galaba wonna mu nsi, nga ganyweza emitima gy’abo abamwesigira ddala,” ne mu Zabbuli 94:9, 10 tusoma nti: “Oyo eyatonda okutu tawulira? Oyo eyakola eriiso talaba? Oyo akangavvula amawanga, taakubonereze? Oyo ayigiriza abantu talina ky’amanyi?” Kino kyeyoleka bulungi nti kye kifaananyi kya Katonda alina obuntu, so si ndowooza bw’eti nga “Ekyetongodde,” oba “Atalina Kkomo,” oba “Ekisinga Byonna.” Enjawulo eri wakati wa Katonda, ali mu bintu byonna era abeera mu bakkiriza, n’ebitonde n’abantu b’abeeramu, Mukama waffe yennyini agiraga bulungi nnyo mu Yokaana 14:10: “Tokkiriza nga Nze ndi mu Kitange era ne Kitange ali mu Nze? Ebigambo bye mbategeeza si byange ku bwange, wabula biva eri Kitange abeera mu Nze, era akola emirimu ng’ayita mu Nze.” Era nate mu lunyiriri olw’24 olw’essuula y’emu, Mukama waffe Yesu w’ayawulira obuntu bwe ku bwa Kitaffe eyali abeera mu ye, mu bigambo bino: “Oyo atanjagala tagondera bigambo byange. Ate ebigambo bye njogera si byange ku bwange wabula bya Kitange eyantuma.” Endowooza eno ku Katonda ebunye Bayibuli yonna. Katonda nga bw’alagibwa mu Bayibuli ayawukana ddala ku ndowooza ya Pantheism, n’Obubuda, ne Theosophy, ne Christian Science. Endowooza eno esangibwa mu bigambo ebisooka ebya Bayibuli, Olubereberye 1:1: “Ku lubereberye Katonda yatonda eggulu n’ensi.” Wano Katonda wa Bayibuli ayawulwa bulungi ku ayitibwa Katonda wa Pantheism, ne Katonda wa Christian Science. Era endowooza y’emu eno ku Katonda esangibwa mu ssuula esembayo eya Bayibuli, era esangibwa mu buli ssuula ya Bayibuli wakati w’esooka n’esembayo. Katonda wa Bayibuli Muntu Omulamu, oyo, wadde nga yatonda ebintu byonna era ng’ali mu bintu byonna, alina obuntu bwe obwawukana ku bantu n’ebintu bye yatonda.
III. ENKOLAGANA KATONDA GY’ALINA KAAKANO N’ENSI N’ABANTU
Kaakano tukyuke tulowooze ku nkolagana Katonda ono Omuntu, Bayibuli gw’etwanjulira, gy’alina kaakano n’ensi gye yatonda n’abantu be yatonda.
1. Ekisooka, tusanga nga Katonda awanirira, afuga era alabirira ensi gye yatonda. Y’abumba ebyafaayo byonna eby’ensi ebiriwo kaakano. Kino kyeyoleka mu Byawandiikibwa emirundi n’emirundi. Ebyokulabirako ebitonotono bye tunaawa wano biba bimala. Tusoma mu Zabbuli 104:27-30: “Ebyo byonna bitunuulira ggwe okubiwa emmere yaabyo ng’ekiseera kituuse. (28) Bw’ogibiwa, nga bigikuŋŋaanya; bw’oyanjuluza engalo zo n’obigabira ebintu ebirungi ne bikkusibwa. (29) Bw’okweka amaaso go ne byeraliikirira nnyo; bw’obiggyamu omukka nga bifa, nga biddayo mu nfuufu. (30) Bw’oweereza Omwoyo wo, ne bifuna obulamu obuggya; olwo ensi n’ogizza buggya.” Era nate mu Zabbuli 75:6, 7: “Kubanga okugulumizibwa tekuva mu ddungu era n’obuyinza tebuva buvanjuba wadde obugwanjuba bw’ensi, (7) wabula biva eri Katonda; era ye y’agulumiza omu ate n’atoowaza omulala.” Ebyawandiikibwa bino byonna, n’ebirala ebiyinza okujulizibwa, biraga endowooza y’emu ku nkolagana Katonda gy’alina kaakano n’ensi gye yatonda. Biraga, nga bwe tugambye, nti Katonda awanirira, afuga era alabirira omulimu gwe yatonda; nti y’abumba ebyafaayo byonna eby’ensi ebiriwo kaakano.
2. Kaakano ka tulabe enkolagana ye n’ensonga z’abantu. Tujja kusanga nga Katonda alina kaakano obwagazi obwe ku bubwe n’omukono ogukola mu nsonga z’abantu; nti akolera abantu be ekkubo n’abakulembera; nti awonya, alokola era abonereza. Wano ebyokulabirako bina okuva mu Bayibuli biba bimala. Ekisooka Yoswa 3:10: “Yoswa n’agamba nti, Olwa leero mugenda okutegeera nti Katonda omulamu ali mu mmwe, kubanga anaagobera ddala Abakanani, n’Abakiiti, n’Abakiivi, n’Abaperezi, n’Abagirugaasi, n’Abamoli, n’Abayebusi mmwe nga mulaba.” Kaakano kyuka ku Danyeri 6:20-22, 26, 27. “Bwe yasembera okumpi ne Danyeri we yali, n’amukoowoola mu ddoboozi ery’ennaku ng’agamba nti, Danyeri omuddu wa Katonda omulamu, Katonda wo, gw’oweereza bulijjo akuwonyezza empologoma? (21) Danyeri n’addamu nti, Wangaala, ayi kabaka. (22) Katonda wange yatumye malayika we, n’aziba emimwa gy’empologoma zireme okunkolako akabi kubanga nasangiddwa nga sirina musango mu maaso ge. Ate ne mu maaso go sirina musango, ayi kabaka.” . . . “(26) Nteeka etteeka mu buli kitundu ky’obwakabaka bwange bwonna nga ndagira nti abantu bateekwa okutya n’okussaamu Katonda wa Danyeri ekitiibwa. Kubanga ye Katonda omulamu, abeerera emirembe gyonna; n’obwakabaka bwe tebuliggwaawo, n’okufuga kwe tekulikoma. (27) Alokola era awonya: akola obubonero n’ebyamagero mu ggulu ne ku nsi. Yalokodde Danyeri mu mannyo g’empologoma.” Kaakano kyuka ku 1 Timoseewo 4:10: “Era kyetuva tutegana ne tufuba, kubanga essuubi lyaffe liri mu Katonda omulamu, Omulokozi w’abantu bonna, na ddala abakkiriza.” era kaakano kyuka ku Abaebbulaniya 10:28-31: “Omuntu yenna eyajeemeranga amateeka ga Musa yattibwanga awatali kusaasirwa, bwe waabangawo abajulirwa babiri oba basatu abamulumiriza. (29) Noolwekyo omuntu alinnyirira Omwana wa Katonda, era n’omusaayi gw’endagaano ogunaazaako ebibi n’aguyisa ng’ogwa bulijjo, era n’anyoomoola Omwoyo ow’ekisa, talibonerezebwa n’obukambwe obusingawo? (30) Kubanga tumumanyi oyo eyagamba nti, Okuwoolera eggwanga kwange. Nze ndisasula. Era nti, Mukama y’aliramula abantu be. (31) Kintu kya ntiisa okugwa mu mikono gya Katonda omulamu!” Mu byawandiikibwa bino byonna tulabamu endowooza y’emu eno ku Katonda mu nkolagana ye n’omuntu, kwe kugamba, nti Katonda alina obwagazi obwe ku bubwe n’omukono ogukola mu nsonga z’abantu; nti akolera abantu be ekkubo n’abakulembera; nti abawonya, abalokola era abonereza.
Katonda wa Bayibuli alina okwawulwa obulungi si ku Katonda w’abakkiriza Pantheism yekka, atalina kubeerawo kwawukana ku bitonde bye, naye era ne ku Katonda w’abakkiriza Deism, eyatonda ensi n’agiteekamu amaanyi gonna ageetaagisa okwefuga n’okukula, n’agitandika, n’agireka yeetambulire yokka. Katonda wa Bayibuli ye Katonda ali mu nsonga z’ebitonde byonna leero, ye kennyini era ng’akola. Awanirira, afuga, alabirira ensi gye yatonda, era y’abumba ebyafaayo byonna eby’ensi ebiriwo kaakano. Alina kaakano obwagazi obwe ku bubwe n’omukono ogukola mu nsonga z’abantu, era y’ali emabega w’ebintu byonna ebibaawo leero. Afuga, era n’obusungu bw’abantu abufuula okumutendereza, n’obusungu obusigaddewo abuziyiza. Kaiser ayinza okulalukira, amagye gayinza okulwanagana, amaanyi n’obukambwe n’effujjo biyinza okulabika ng’ebiwangudde okumala akaseera akayitawo, naye Katonda ali emabega wa byonna; era mu kavuyo konna, n’obutakkaanya, n’akasattiro, n’obulumi, n’okuzikirira, mu bikolwa byonna eby’obukambwe obw’ekitalo ebiyimiriza emitima gy’abantu olw’entiisa, atuukiriza ebigendererwa bye eby’okwagala, era akola ebintu byonna okukolera awamu olw’obulungi bw’abo abamwagala.