Enjigiriza Enkulu ez’Okukkiriza kw’Ekikristaayo
Okuluŋŋamizibwa, oba Bayibuli Yaluŋŋamizibwa Katonda Kutuuka Wa?

Essuula 2 · eddakiika 26 ez’okusoma · eddakiika 33 ez’okuwuliriza

Okuluŋŋamizibwa, oba Bayibuli Yaluŋŋamizibwa Katonda Kutuuka Wa?

“Kubanga bannabbi tebaayogeranga byabwe ku bwabwe, wabula baategeezanga ebyo Katonda bye yabalagiranga nga Mwoyo Mutukuvu bwe yabibawanga.”—2 Peetero 1:21.

“Ebyawandiikibwa Ebitukuvu byonna, Katonda ye yabiruŋŋamya nga biwandiikibwa, era bigasa mu kuyigiriza, mu kunenya, mu kuluŋŋamya ne mu kubuuliranga omuntu abe omutuukirivu, omuntu wa Katonda alyoke abe ng’atuukiridde, ng’alina byonna ebyetaagibwa okukola buli mulimu omulungi.”—2 Timoseewo 3:16, 17.

Omulamwa gwaffe enkya ya leero gwe guno: “Okuluŋŋamizibwa kwa Bayibuli, oba Bayibuli Yaluŋŋamizibwa Katonda Kutuuka Wa?” Omulamwa guno mukulu nnyo era gwe musingi. Bwe tunaasobola okulaga obulungi nti abaawandiika ebitabo eby’enjawulo ebya Bayibuli baaluŋŋamizibwa Katonda mu ngeri gy’atabangako n’aluŋŋamyamu muntu mulala yenna, nti Omwoyo Omutukuvu yabawa ebirabo, n’abayigiriza, n’abakulembera era n’abafuga mu bye baayogera nga bwe biwandiikiddwa mu Bayibuli, ne bayigiriza amazima so si kirala kyonna wabula amazima, nti enjigiriza yaabwe teyalimu nsobi n’emu,—kale mu Bayibuli tulina kkooti esembayo gye tujulira, ey’amagezi agatasobya, gye tuyinza okugenda okugonjoola buli kibuuzo ku njigiriza oba ku bye tuvunaanyizibwa okukola. Naye singa abaawandiika Bayibuli baali “baaluŋŋamizibwa” mu ngeri yokka etali ntegeerekeka era etali nkakafu nga Shakespeare, Browning n’abantu abalala bangi ab’ebitone ebyewuunyisa bwe baaluŋŋamizibwa, nga baaluŋŋamizibwa kyokka mu ngeri nti amagezi gaabwe gaayongerwa obwogi okulaba amazima okusinga abantu aba bulijjo, naye nga bakyakola ensobi, oba nga balonda ekigambo ekikyamu okwolesa ekirowoozo kyabwe, ne kitugwanira okuddamu okubumba ekirowoozo kyabwe nga tunoonya, bwe kiba kisoboka, ekirowoozo ekyaluŋŋamizibwa ekyali emabega w’ebigambo ebitaaluŋŋamizibwa, kale tuli mu kubulubuuta, mu kutabulwa okutaliiko ssuubi, ne kiba nti buli mulembe gulina okwesalirawo gwokka Omwoyo Omutukuvu kye yali ayagala okwogera ng’ayita mu bawandiisi abo abasobya; era kikakafu ddala nti tewali mulembe guyinza kuzuula, wadde mu ngeri esemberera obutuufu, Omwoyo kye yali ategeeza, noolwekyo tewali mulembe guyinza kutuuka ku mazima, wabula gusaasaanya busaasaanya nsobi omulembe oguddako era ogusinga amagezi guzitereeze, nazo zitereezebwe omulembe ogugujja emabega. Katonda yeebazibwe nti enjigiriza eno ey’okubiri, ey’olukujjukujju naye esiimibwa abangi, esobola okukakasibwa nti si ya mazima n’akatono!

Waliwo obwetaavu bungi obw’okuyigiriza okutangaavu ng’endabirwamu ku mulamwa guno, kubanga amatendekero gaffe amakulu n’amatendekero g’abasumba, n’ebituuti, n’amasomero ga Ssande, n’empapula z’eddiini bijjudde enjigiriza etali ntegeerekeka, etali ntuufu, ewabya, etali ya Byawandiikibwa, era emirundi mingi ey’obulimba obw’amaanyi. Mu mirembe gino waliwo bangi aboogera nti “Nzikiriza nti Bayibuli yaluŋŋamizibwa” so nga bwe boogera nti “yaluŋŋamizibwa” tebategeeza n’akatono ky’otegeera ggwe oba abasajja ab’amaanyi ab’okukkiriza ab’edda kye baategeezanga nga boogera nti “yaluŋŋamizibwa.” Batera okugamba nti “bakkiriza nti Bayibuli Kigambo kya Katonda,” so nga mu kiseera kye kimu bakkiriza nti ejjudde ensobi.

Kale Bayibuli etangaala ng’endabirwamu mu njigiriza yaayo ne mu bye yeeyogerako, era oba ebyo by’eyeeyogerako bya mazima, oba si ekyo Bayibuli bwe bulimba obusingayo obunene mu biwandiiko byonna eby’olulyo lw’omuntu. Endowooza bangi gye balina leero, nti Bayibuli kitabo kirungi, oboolyawo ekitabo ekisinga obulungi mu nsi, naye mu kiseera kye kimu ng’ejjudde ensobi ezeetaaga okutereezebwa amagezi agasingako ag’omulembe gwaffe, teriimu nsonga n’akatono era esesa ddala. Bayibuli bw’eba si ekyo ky’egamba nti kye ri, buba bulimba—bulimba obw’ekivve.

Bayibuli eyigiriza ki era yeeyogerako ki? Eyigiriza ki era egamba ki ku kubaawo n’obuwanvu bw’okuluŋŋamizibwa kwayo?

I. OMULIMU GW’OMWOYO OMUTUKUVU MU BATUME NE MU BANNABBI GWA NGERI YA NJAWULO KU MULIMU GWE MU BANTU ABALALA BONNA

Ekisooka Bayibuli ky’eyigiriza ku nsonga eno era ky’eyeeyogerako kye kino: omulimu gw’Omwoyo Omutukuvu mu batume ne mu bannabbi, mu bawandiisi ab’enjawulo ab’ebitabo bya Bayibuli, gwawukana ku mulimu gwe mu bantu abalala, wadde mu bakkiriza abalala mu Kristo. Eyigiriza nti Omwoyo Omutukuvu awa abatume ne bannabbi ekirabo eky’enjawulo olw’ekigendererwa eky’enjawulo. Kino tukisanga nga kiyigirizibwa bulungi mu 1 Abakkolinso 12:4, 8-11, 28, 29, we tusoma nti, “Waliwo ebirabo bya ngeri nnyingi, naye Mwoyo abigaba y’omu. . . . (8) Omu Omwoyo amuwa okwogera ekigambo eky’amagezi, omulala Omwoyo oyo omu n’amuwa okuyiga n’ategeera. (9) Omulala Omwoyo y’omu n’amuwa okukkiriza, n’omulala n’amuwa obuyinza okuwonyanga abalwadde. (10) Omu, Omwoyo amuwa okukolanga ebyamagero, n’omulala n’amuwa okwogera eby’obunnabbi, ate omulala n’amuwa okwawulanga emyoyo emirungi n’emibi. Omulala amuwa okwogera ennimi ezitali zimu, n’omulala n’amuwa okuzivvuunula. (11) Naye Omwoyo akola ebyo byonna y’omu, y’agabira buli muntu ng’Omwoyo oyo bw’ayagala. . . . (28) Era abamu Katonda yabateekawo mu kkanisa: abasooka be batume, abookubiri be bannabbi, n’abookusatu be bayigiriza, ne kuddako abakola eby’amagero, ne kuddako abalina ebirabo eby’okuwonya endwadde, n’okuyamba abali mu kwetaaga, abakulembeze, era n’aboogezi b’ennimi. (29) Bonna batume? Bonna bannabbi? Bonna bayigiriza? Bonna bakola ebyamagero?” Essuula eno y’esinga obujjuvu n’okutangaala mu Bayibuli yonna ku mulamwa gw’ebirabo eby’enjawulo eby’Omwoyo Omutukuvu. Y’essuula enkulu ku mulamwa guno gwonna, era enjigiriza y’ennyiriri zino nnyangu nga olulimi bwe luyinza okugifuula, era eyogera mu bigambo ebitasobola kutegeerwa bubi nti ekirabo ekyaweebwa abatume ne bannabbi kyali kya ngeri ndala ku birabo ebyaweebwa abakkiriza abalala, wadde ng’abakkiriza abo baali bajjudde Omwoyo Omutukuvu. Omulimu gw’Omwoyo Omutukuvu mu batume ne mu bannabbi tegwawukana ku mulimu gwe mu bantu ab’ebitone byokka, wabula ne ku mulimu gwe mu bakkiriza abalala. Ennyiriri zino zitangaaza ng’omusana nti enjigiriza efuuse eya bulijjo era esiimibwa ennyo mu mirembe gyaffe, nti omulimu gw’Omwoyo Omutukuvu mu babuulizi ne mu bayigiriza ne mu bakkiriza aba bulijjo, ng’abamulisiza era ng’abakulembera mu mazima ne mu kutegeera Ekigambo kya Katonda, gwa ngeri y’emu era gwawukana mu bungi bwokka ku mulimu gw’Omwoyo Omutukuvu mu Batume ne mu Bannabbi, si ya Byawandiikibwa n’akatono era si ya mazima. Enjigiriza eno ebuusa amaaso ekyo ekyogeddwa wano mu ngeri etangaavu bw’etyo era ekinnyonnyoddwa n’obwegendereza bwe butyo, nti wadde nga waliwo “Mwoyo y’omu” “waliwo ebirabo bya ngeri nnyingi” “engeri nnyingi ez’okuweererezaamu,” “okukola kwa ngeri nnyingi” (1 Abakkolinso 12:4-6 R. V.) era nti si bonna nti Bannabbi oba Batume. (1 Abakkolinso 12:29.)

Abo abaagala okukendeeza ku njawulo wakati w’omulimu gw’Omwoyo Omutukuvu mu Batume ne mu Bannabbi n’omulimu gwe mu bantu abalala, batera okujuliza nti Bayibuli yennyini egamba nti Bezaaleeri, omuzimbi omukugu ow’eweema, yali wa “kujjuzibwa Omwoyo wa Katonda, n’okumanya, n’obusobozi n’amagezi mu kukola ebitali bimu ebyemikono,” “okutetenkanya” emirimu gy’eweema (Okuva 31:1-11), nga kye kikakasa nti okuluŋŋamizibwa kwa Nnabbi tekwawukana mu ngeri ku kuluŋŋamizibwa kw’omukozi w’ebifaananyi oba omuzimbi omukugu. Ensonga eno mu kulaba okusooka erabika ng’ekkirizika, naye bwe tujjukira ebifa ku weema, naddala nti weema yali ya kuzimbibwa ng’ekifaananyi Musa kye yalagibwa ku lusozi bwe kyali (Okuva 25:8, 9, 40), era nti olw’ekyo yo yennyini yali kubikkulirwa okuva eri Katonda, bunnabbi, okwolesa amazima ga Katonda, ensonga eyo efiirwa amaanyi gaayo gonna. Eweema yali Kigambo kya Katonda ekifuuliddwa emiti, zaabu, ffeeza, ekikomo, engoye, amaliba, n’ebirala, era yali Kigambo kya Katonda era okubikkulirwa kw’amazima ga Katonda mu butuufu nga bwe kyandibadde singa amazima gaali gakubiddwa ku lupapula. Noolwekyo, kya bulijjo, Bezaaleeri yali yeetaaga okuluŋŋamizibwa; yali nnabbi, nnabbi eyayogera obunnabbi bwe mu bitundutundu by’eweema. Waliwo okuwakana kungi leero ku kuluŋŋamizibwa okulabika mu kusooka nga kwa magezi mangi, naye nga tekuyinza kugumira kwekenneenya kungi wadde okugeraageranyizibwa n’obwesimbu n’enjigiriza y’Ekigambo kya Katonda. Tewali kintu mu Bayibuli ekyaluŋŋamizibwa okusinga eweema, era singa abakebezi abazikiriza Bayibuli baasoma eweema n’obwegendereza era mu bujjuvu, bandituusiddwa okuleka endowooza zaabwe ez’amagezi naye ezitayimirirako, si ku kuzimbibwa kw’eweema kwokka, wabula ne ku bintu ebirala bingi. Sinnawulirako wadde okumanya mukebezi muzikiriza n’omu eyali asomye mu bujjuvu amakulu amatuufu ag’eweema mu bitundu byayo byonna, oba eyalina okutegeera okw’ensonga ku bisiikirize ebiri mu Byawandiikibwa. Nsoomozezza abakebezi mu bifo by’amatendekero amakulu mu England, Ireland ne Scotland okumpa erinnya ly’omukebezi muzikiriza n’omu eyali asomye mu bujjuvu ebisiikirize ebyo, era tewali n’omu eyali agezezzaako n’okuteesa omu.

II. AMAZIMA AGAAKWEKEBWA ABANTU OKUMALA EMIREMBE, GE BAALI BATANNAZUULA ERA GE BATAYINZA KUZUULA MU KULOWOOZA KW’OMUNTU OKUTAYAMBIDDWA, GABIKKULIDDWA ABATUME NE BANNABBI MU MWOYO

Ekyokubiri Bayibuli ky’eyigiriza ku kuluŋŋamizibwa kw’Abatume ne Bannabbi, okuluŋŋamizibwa kw’abawandiisi ab’enjawulo ab’ebitabo bya Bayibuli, kye kino: amazima agaakwekebwa abantu okumala emirembe, abantu ge baali batannazuula, era ge batayinza kuzuula mu kulowooza kw’omuntu okutayambiddwa, wadde okulowooza kw’omuntu okusingira ddala obulungi n’obugulumivu, gabikkuliddwa Abatume ne Bannabbi mu Mwoyo Omutukuvu. Kino tukisanga nga kiyigirizibwa bulungi nnyo mu Abaefeso 3:2-5: “Mwawulira ekisa kya Katonda kye naweebwa okubayamba. (3) Nga bwe nasooka okubawandiikira mu bimpimpi, Katonda alina okubikkulirwa okw’ekyama kwe yandaga. (4) Bwe munaasoma ebbaluwa eno mujja kusobola okutegeera ebyo bye mmanyi ku kyama kya Kristo. (5) Mu biro eby’edda, tewali yali amanyi kyama ekyo okutuusa Omwoyo wa Katonda bw’akibikkulidde abatume be abatukuvu ne bannabbi.” Amakulu g’ebigambo bino tegasobola kutegeerwa bubi. Wano Pawulo alangirira mu bigambo ebirina amakulu agatangaavu ddala, nti Katonda “mu Mwoyo” yabikkulira “abatume be abatukuvu ne bannabbi” “ekyama kya Kristo” ekyali kitategeezebwanga baana b’abantu mu mirembe egyayita, abantu kye baali batannazuula era kye batayinza kuzuula okuggyako nga Katonda akibikkudde; Pawulo n’abatume abalala ne bannabbi baakimanya mu kubikkulirwa okutereevu okuva eri Katonda yennyini ng’ayita mu Mwoyo Omutukuvu. Enjigiriza eno tesobola kwewalika: Bayibuli erimu amazima abantu ge batazuulangako era ge batandisobodde kuzuula singa baalekebwa bokka, naye amazima Kitaffe mu kisa kye ekingi ge yabikkulira abaana be ng’ayita mu baddu be bannabbi n’abatume. Mu kino tulaba obusirusiru, obusirusiru obuli wonna mu mirembe gyaffe, obw’okugezaako okugezesa ebigambo by’Ebyawandiikibwa nga tukozesa ebyo okulowooza kw’omuntu bye kutuukako, oba ebyo “endowooza ey’omunda ey’Ekikristaayo” by’ewulira. Okubikkulirwa kwa Katonda kusukkulumye ku kulowooza kw’omuntu, noolwekyo okulowooza kw’omuntu tekuyinza kuba kipimo kyakwo. Ekirala, endowooza ey’omunda ey’Ekikristaayo ddala era mu bujjuvu eba kibala ky’okusoma n’okunywa amazima ga Bayibuli. Si kye kipimo ky’amazima ga Bayibuli,—kibala ky’okufumiitiriza ku Bayibuli. Singa “endowooza yaffe ey’omunda” eyawukana ku bigambo bya Bayibuli, ebeera tennafuuka “endowooza ey’omunda ey’Ekikristaayo” mu bujjuvu, era kye tusaanidde okukola si kugezaako kussa kubikkulirwa kwa Katonda wansi ku ddaala ly’endowooza yaffe, wabula okusitula endowooza yaffe okutuuka ku ddaala ly’Ekigambo kya Katonda.

III. OKUBIKKULIRWA OMWOYO OMUTUKUVU KWE YAWA BANNABBI TEKWASINZIIRA KU KULOWOOZA KWABWE BO BENNYINI

Ekyokusatu Bayibuli ky’etangaaza ddala ku kuluŋŋamizibwa kwa Bannabbi n’Abatume kye kino: okubikkulirwa Katonda kwe yawa Bannabbi ng’ayita mu Mwoyo we Omutukuvu tekwasinziira ku kulowooza kwa Bannabbi bennyini, nti kwabaweebwa Omwoyo wa Kristo eyali mu bo, era nti bo bennyini emirundi mingi tebaategeeranga bulungi makulu gonna ag’ebyo Omwoyo bye yayogeranga ng’ayita mu bo, era nti ebyo bye baayogera byabanga nsonga gye baanoonyerezangako n’obunyiikivu mu magezi gaabwe okumanya amakulu gaabyo. Kino kirabikira ddala mu 1 Peetero 1:10-12, “Bannabbi baafuba nga bwe baasobola okuvumbula era n’okutegeera okulokolebwa kuno, ne bategeeza eby’omu maaso ku kisa kya Katonda ky’agenda okubawa. Omwoyo wa Kristo ng’ali mu bo, yategeeza eby’omu maaso ku kubonaabona kwa Kristo era n’ekitiibwa ekiriddirira, ne bafuba okuvumbula omuntu gwe kirituukako n’ekiseera we kirituukira. Bannabbi bano Katonda yabalaga nti ebyo tebabikola ku lwabwe, wabula ku lwammwe. Era kaakano Enjiri ebuuliddwa gye tuli ffenna. Yatubuulirwa mu maanyi ga Mwoyo Mutukuvu eyava mu ggulu. Bino by’ebintu ne bamalayika bye bayaayaanira okutegeera.” Wano nate amakulu gatangaavu ng’omusana era tegasobola kwewalika. Tubuulirwa nti bannabbi baaweebwa okubikkulirwa Omwoyo Omutukuvu, okw’amakulu ge bataategeera bulungi, era nti bo bennyini “baafuba nga bwe baasobola okuvumbula” amakulu g’okubikkulirwa kuno okwabaweebwa era kwe baawandiika. Omwoyo, ng’ayita mu bo, yategeeza eby’omu maaso ku kubonaabona kwa Kristo (okugeza mu Isaaya 53:3, Zabbuli 22) n’ekitiibwa ekiriddirira. Baawandiika Omwoyo bye yategeeza, naye amakulu gaabyo tebaagategeera bulungi. Tekyali nti amagezi gaabwe gaayongerwa obwogi okulaba ebintu bye batandirabye, era bye baawandiika mu butuufu obw’ekigero. Nedda, waaliwo okubikkulirwa okutegeerekeka ddala, okutaava mu magezi gaabwe n’akatono, wabula okwava eri Omwoyo wa Katonda eyabawa okubikkulirwa okwo, era kwe baawandiika, naye nga tekwava mu bo bennyini, okutuuka n’okuba nti bo bennyini beebuuzanga amakulu gaakwo bwe gayinza okuba. Bye baawandiika tebyali birowoozo byabwe n’akatono; byali birowoozo by’Omwoyo Omutukuvu eyayogerera mu bo. Endowooza eno nga yawukana nnyo ku eyo eyigirizibwa obutakoowa mu matendekero gaffe mangi amakulu n’amatendekero g’abasumba n’ebituuti,—nga yawukana nnyo ku ndowooza eyayigirizibwa wiiki ewedde ku lunaku nga lwa leero ku kituuti ekimu ku by’ekibuga kyaffe.

IV. TEWALI KIGAMBO KYA BUNNABBI EKYAVA MU KWAGALA KWA NNABBI YENNYINI, WABULA NNABBI YAYOGERA NGA KIVA ERI KATONDA ERA NNABBI YATWALIBWA OMWOYO OMUTUKUVU SO SI KWEGOMBA KWE OBA KULOWOOZA KWE MU BYE YAYOGERA

Ekyokuna Bayibuli ky’etangaaza ddala kye kino: tewali kigambo kya bunnabbi na kimu ekyava mu kwagala kwa nnabbi yennyini (kwe kugamba, tekyali mu ngeri yonna ekyo kyokka kye yayagala okwogera), naye buli mulundi Nnabbi yayogeranga nga kiva eri Katonda, era Nnabbi yatwalibwanga Omwoyo Omutukuvu mu kwogera kwe okw’obunnabbi, awatali kufaayo ku kwagala kwe oba ku birowoozo bye. Kino tukisanga nga kyogerwa kumpi mu bigambo ebyo byennyini mu 2 Peetero 1:21 we tusoma nti: “Kubanga bannabbi (mu bigambo ebyennyini, tewali bunnabbi) tebaayogeranga (mu bigambo ebyennyini, tebwaleetebwanga) byabwe ku bwabwe; wabula baategeezanga ebyo Katonda bye yabalagiranga nga (mu bigambo ebyennyini, batwalibwa, oba basitulibwa) Mwoyo Mutukuvu bwe yabibawanga.” Tewali muntu mwesimbu ayinza kutegeera bubi makulu g’olulimi luno. Nnabbi teyalowoozanga nti waliwo ekintu ekyetaaga okwogerwa n’alyoka akyogera, wabula Katonda yamwefuganga nnabbi, n’amutwala mu kwogera kwe, mu maanyi g’Omwoyo Omutukuvu, n’ayogera, si okuva mu ndowooza ye ey’omunda, wadde mu kulowooza kwe, wadde mu kutegeera kwe okw’omunda, wabula “okuva eri Katonda.” Ng’omubaka wa Katonda yayogeranga Katonda bye yamugambanga okwogera.

V. OMWOYO OMUTUKUVU YE YALI OMWOGEZI OMUTUUFU EYAYOGERANGA MU BIGAMBO BY’OBUNNABBI

Ekyokutaano Bayibuli ky’eyigiriza ku Kuluŋŋamizibwa kwa Bannabbi n’Abatume n’ebigambo byabwe kye kino: Omwoyo Omutukuvu ye yali omwogezi omutuufu mu bigambo by’obunnabbi, nti ekyayogerwanga oba ekyawandiikibwanga kyali Kigambo kya Mwoyo Omutukuvu ekyali ku lulimi lw’Omutume, so si kigambo kya Nnabbi oba Omutume. Kino Bayibuli ekyogera mu bigambo ebyo byennyini, emirundi n’emirundi. Okugeza, mu Abaebbulaniya 3:7 tusoma nti: “Noolwekyo nga Mwoyo Mutukuvu bw’agamba nti, Leero bwe munaawulira eddoboozi lye, temukakanyaza mitima gyammwe, n’ebirala.” Omuwandiisi w’ebbaluwa eri Abaebbulaniya ajuliza Zabbuli 95:7, 8 era agamba nti omuwandiisi wa Zabbuli by’awandiikibwa nti yayogera “Omwoyo Omutukuvu by’agamba.” Ate mu Abaebbulaniya 10:15, 16, tusoma nti: “Mwoyo Mutukuvu naye akikakasa bw’ayogera nti, Eno y’endagaano gye ndikola nabo, oluvannyuma lw’ennaku ezo, bw’ayogera Mukama. Nditeeka amateeka gange ku mitima gyabwe, era ndiwandiika amateeka gange mu myoyo gyabwe.” Kale omuwandiisi w’Ebbaluwa eri Abaebbulaniya ajuliza Yeremiya 31:33, era tatya kugamba nti obujulirwa Yeremiya bwe yawa eyo bwe bujulirwa bw’Omwoyo Omutukuvu, nti Omwoyo Omutukuvu ye yali omwogezi omutuufu.

Ate tusoma mu Ebikolwa by’Abatume 28:25, 26 nti Pawulo yagamba nti, “Mwoyo Mutukuvu yali mutuufu bwe yayogera eri bajjajjammwe ng’ayita mu nnabbi Isaaya nti, (26) Genda eri abantu bano obagambe nti, Okuwulira muliwulira, naye temulitegeera n’okulaba muliraba naye temulyetegereza, n’ebirala.” Wano Pawulo ajuliza ebigambo bya Isaaya nga bwe biwandiikiddwa mu ssuula ey’6 eya Isaaya, olunyiriri olw’9 n’olw’10, era agamba lwatu nti omwogezi omutuufu teyali Isaaya, wabula “Mwoyo Mutukuvu” eyayogera “ng’ayita mu nnabbi Isaaya.”

Bwe tukyuka kaakano eri Endagaano Enkadde, tusoma mu 2 Samwiri 23:2 ebigambo bino Dawudi bye yayogera ku bintu bye yayogera ne bye yawandiika: “Omwoyo wa Mukama yayogerera mu nze, ekigambo kye kyali mu kamwa kange.” Tewali n’omu agenda eri Bayibuli okuzuula ky’egamba ddala era ky’eyigiriza ayinza kutegeera bubi makulu g’ebigambo bino. Omwoyo Omutukuvu ye yali omwogezi omutuufu mu bigambo by’obunnabbi. Kyali kigambo kya Mwoyo Omutukuvu ekyali ku lulimi lwa nnabbi. Nnabbi yali kamwa bukamwa Omwoyo Omutukuvu mwe yayogerera. Nga muntu bumuntu, okuggyako Omwoyo Omutukuvu bwe yamuyigirizanga n’amukozesa, nnabbi yali ayinza okusobya ng’abantu abalala bwe basobya, naye Omwoyo bwe yabanga ku ye, bwe yasitulibwanga n’atwalibwa Omwoyo Omutukuvu, olwo n’afuuka atasobya mu njigiriza ye; kubanga enjigiriza ye teyali yiye, wabula yali njigiriza ya Mwoyo Omutukuvu. Katonda ye yali ayogera mu kiseera ekyo, so si Nnabbi. Okugeza, Pawulo nga muntu bumuntu, wadde ng’Omukristaayo, awatali kubuusabuusa yalina endowooza nnyingi enkyamu ku bintu bingi, era yali agondera mu ngeri emu oba endala endowooza n’ebirowoozo by’omulembe gwe, naye bwe yayigirizanga ng’ Omutume, wansi w’amaanyi g’Omwoyo Omutukuvu, teyasobyanga, oba okusingawo, Omwoyo eyayigirizanga ng’ayita mu ye teyasobyanga, n’enjigiriza eyava mu kuyigiriza kw’Omwoyo ng’ayita mu ye teyasobyanga, nga tesobya nga Katonda bw’atasobya. Amagezi aga bulijjo gatwetaagisa okwawula n’obwegendereza ebyo Pawulo bye yayinza okuba ng’alowooza ng’omuntu, n’ebyo bye yayigiriza ddala ng’omutume. Mu Bayibuli tulina ebiwandiiko by’ebyo bye yayigiriza ng’Omutume. Omuntu ayinza okujuliza 1 Abakkolinso 7:6, 25 ng’ekiyinza okuba eky’enjawulo ku kigambo kino, we agamba nti: “Naye kino nkyogera mu ngeri ya kukkiriziganya so si mu ngeri ya kuwa kiragiro. . . . Naye ku ky’abatafumbirwanga wadde okuwasa, sirina kiragiro kiva eri Mukama wabula Mukama mu kusaasira kwe yampa amagezi agayinza okwesigibwa kwe nnaasinziira okubawa ekirowoozo kyange.” Waliwo abalowooza nti wano Pawulo yali tali mukakafu nti alina ekigambo kya Mukama ku nsonga eno, naye ago si ge makulu g’ekitundu kino. Amakulu g’olunyiriri 6 ge gano: enjigiriza gye yali yaakawa yali mu ngeri ya kukkiriziganya n’obunafu bwabwe, so si kiragiro ku kye balina okukola. Era enjigiriza y’olunyiriri 25 eri nti Mukama, mu bulamu bwe obw’oku nsi, teyawa kiragiro ku nsonga eno, naye nti Pawulo yali awa endowooza ye; naye ayogera lwatu nti yagiwa ng’omuntu Mukama gwe yasaasira okuba omwesigwa era ekirala, mu lunyiriri olw’40 olw’essuula eyo agamba lwatu nti mu ndowooza ye yalina Omwoyo wa Katonda. Naye ne bwe tukkiriza nti amakulu amalala ag’ekitundu kino ge matuufu, era nti Pawulo yali tali mukakafu ddala mu nsonga eno nti alina Ekigambo kya Mukama n’endowooza ya Mukama, ekyo kyandiraze kyokka nti Pawulo bwe yabanga tali mukakafu ddala nti ayigiriza mu Mwoyo Omutukuvu yeegenderezanga okukiraga, era kino kyandyongedde bwongezi obukakafu ku bitundu ebirala byonna bye yawandiika.

Oluusi kigambibwa nti Pawulo yayigiriza mu bbaluwa ze ezaasooka nti Mukama yandikomyewo ng’akyali mulamu, era nti ku nsonga eno ddala yali mukyamu. Naye Pawulo teyayigiriza mu bbaluwa ze ezaasooka, wadde mu bbaluwa ze endala zonna, teyayigiriza wonna wonna, nti Mukama yandikomyewo ng’akyali mulamu. Ekyo kikontana n’amazima. Kyokka mu 1 Basessaloniika, eyali ebbaluwa ye esooka, mu ssuula ey’4 olunyiriri olw’17, agamba nti: “Naffe abalamu abaasigalawo ne tulyoka tubeegattako (kwe kugamba, abakkiriza abaali beebase dda) ne tusitulibwa mu bire okusisinkana Mukama waffe mu bbanga; bwe tutyo tunaabeeranga ne Mukama waffe ennaku zonna.” Wano yeeteeka mu kibiina kimu n’abo abaali bakyali abalamu we yawandiikira ebigambo bino. Kyali kya buzaaliranwa era kyali kyetaagisa obuteeyeeteeka mu abo abaali beebase dda. Bw’ayogera ku kudda kwa Mukama tagamba, era tasonga n’akatono, nti aliba akyali mulamu Mukama ng’akomyewo. Kiyinzika ddala nti mu biseera ebyo Pawulo yakkiriza nti ayinza okuba ng’akyali mulamu Mukama lw’alikomawo, naye teyayigiriza nti aliba mulamu. Okulindirira kwe kuba embeera entuufu eri buli mukkiriza mu mirembe gyonna. Eno ye mbeera Pawulo gye yalimu okutuusa lwe yabikkulirwa lwatu nti alifa nga Mukama tannajja. Ndowooza kiyinzika nnyo nti Pawulo, mu biseera ebyasooka eby’obuweereza bwe, yali alowooza nti aliba mulamu okutuusa Mukama lw’alijja, naye Omwoyo Omutukuvu n’amuziyiza okukiyigiriza, era n’amuziyiza n’obukyamu obulala bwonna mu kuyigiriza kwe.

VI. OMWOYO OMUTUKUVU MU BATUME TEYABAWA KIROWOOZO KYOKKA, WABULA N’EBIGAMBO EKIROWOOZO MWE KYALINA OKWOGERERWA

Ekintu eky’6 Bayibuli ky’etegeeza obulungi ku kuluŋŋamizibwa kw’abatume ne bannabbi kye kino: Omwoyo Omutukuvu mu Bannabbi ne mu Batume teyawa kirowoozo kyokka, wabula yawa n’ebigambo ekirowoozo mwe kyalina okwogererwa. Kino tukisanga nga kyogeddwa bulungi nnyo mu 1 Abakkolinso 2:13: “era ne mu bigambo bye twogera so si mu kuyigirizibwa okw’amagezi g’abantu, naye mu bigambo Omwoyo by’ayigiriza, ebintu eby’Omwoyo nga bikwatagana n’eby’Omwoyo.” Emu ku ndowooza enkyamu ezisinga okwettanirwa ku Kuluŋŋamizibwa mu biseera byaffe egamba nti Omwoyo Omutukuvu ye yali nnannyini kirowoozo, naye Abatume ne balekebwa okwerondera ebigambo eby’okwogeramu ekirowoozo ekyo, n’olwekyo nti bwe tusoma Bayibuli tetuyinza kunyweza makulu matuufu ga bigambo, wabula tulina okunoonya ekirowoozo kya Katonda ekyali emabega w’ebigambo, omuwandiisi kye yayogera mu ngeri etali ntuufu bulungi. Waliwo abasomesa bangi leero mu matendekero gaffe ag’eby’eddiini, ne ku mimbiri gyaffe, aboogera nga bagaya era nga beegulumiza ku abo abakkiriza mu Kuluŋŋamizibwa kw’Ebigambo,—kwe kugamba, abakkiriza nti Omwoyo Omutukuvu ye yalonda ebigambo byennyini ekirowoozo kye yali ayigiriza mwe kyalina okwogererwa; naye ne bwe banaayogera nga bagaya batya abo abakkiriza mu Kuluŋŋamizibwa kw’Ebigambo, mazima Bayibuli yennyini egamba nti ebigambo byayo byaluŋŋamizibwa. Ekyawandiikibwa kye mmaze okusoma kiraga bulungi nga bwe kisoboka olulimi okukiraga nti “ebigambo” Omutume bye yayogeramu tebyali “bigambo bya kuyigirizibwa kw’amagezi g’abantu, naye Omwoyo by’ayigiriza.” Kale obanga ekyo si kituufu, obanga ekirowoozo kyokka ekyaweebwa Pawulo kye kyali ekya Katonda, ye n’akyambaza ebigambo bye ku bubwe, kale Pawulo yali muntu eyalimbibwa ddala ku nsonga enkulu, era bwe kiba bwe kityo tetuyinza kwesiga kuyigiriza kwe ku nsonga yonna, oba si ekyo yali mulimba mugendereza, era bwe kiba bwe kityo amangu ddala bwe tunaayokya ebitabo bye gye kinaaba kirungi gye tuli ne eri bonna abakwatibwako. Tewali ngeri yonna ey’okufuna wakati, era abo abagezezzaako okunoonya wakati bagudde mu bisiru eby’engeri zonna. Bw’oba n’endowooza entuufu ey’ensengeka, olina okulonda wakati w’Okuluŋŋamizibwa kw’Ebigambo n’obutakkiriza obwerere. Pawulo agamba lwatu nti ebigambo bye yategeereza abalala amazima agaamubikkulirwa bye bigambo Omwoyo Omutukuvu bye yamuyigiriza. Omwoyo Omutukuvu yennyini yasooka dda okulaba endowooza zino zonna ez’omulembe guno ez’amagezi, naye ezitali za Bayibuli n’akatono, ezitaliimu nsonga, era ez’obulimba ddala, ezikwata ku mulimu gwe mu Batume. Endowooza nti “ekirowoozo” kye kyaluŋŋamizibwa naye ebigambo mwe kyayogererwa tebyaluŋŋamizibwa, Omwoyo Omutukuvu yennyini yagisooka n’agisaanyaawo emyaka 1800 nga abasomesa b’eby’eddiini ab’ekyasa eky’19 abalowoozebwa okuba ab’amagezi tebannagirowooza n’okugezaako okugisindiikiriza ku bantu abatategeera. Yasaanyizibwawo ebyasa kkumi na munaana nga tennakozesebwa. N’ekirala, endowooza eno yennyini ya busiru. Okuva ekirowoozo bwe kiyinza okutuusibwa okuva mu birowoozo by’omuntu omu okutuuka mu by’omulala, oba okuva mu birowoozo bya Katonda okutuuka mu by’omuntu, mu bigambo byokka, kale ebigambo bwe biba nga tebituukiridde, ekirowoozo ekyogerwa mu bigambo ebyo nakyo tekiba kituukiridde. Endowooza eno busiru bwennyini ku maaso gaayo, era kizibu okutegeera abantu abategeevu nga bwe baayinza okwerimba ne bakkiriza endowooza etaliimu nsonga bw’etyo. Ebigambo bwe biba nga tebyaluŋŋamizibwa, Bayibuli teyaluŋŋamizibwa. Tuleme okwerimba; tutunuulire amazima.

N’ekirala, gy’akoma okwetegereza n’obwegendereza ennyo ebigambo by’ekitabo kino eky’ekitalo—Bayibuli—gy’akoma okukakasa obutuufu obw’ekitalo obw’ebigambo byennyini ebyakozesebwa okwogera ekirowoozo. Eri omuntu alowooza ku ngulu obulowooza, enjigiriza y’Okuluŋŋamizibwa kw’Ebigambo eyinza okulabika ng’ebuusibwabuusibwa oba ng’ey’obusiru, naye omuntu yenna eyazaalibwa omulundi ogwokubiri era ayigirizibwa Omwoyo afumiitiriza ku bigambo by’Ebyawandiikibwa buli lunaku, omwaka ku mwaka, ajja kukakasibwa ddala nga tasagaasagana nti amagezi ga Katonda gali mu bigambo byennyini ebyakozesebwa ng’era bwe gali mu kirowoozo ekyogerwa mu bigambo ebyo. Kintu kya makulu era ekikwata ennyo ku mutima nti ebizibu byaffe ku Bayibuli bivaawo mangu bwe twetegereza olulimi lwennyini olwakozesebwa. Okukyusa ekigambo oba ennukuta, oba ekiseera, embeera oba omuwendo gw’ekigambo, emirundi mingi kyandituleetedde okukontana oba obutali bwa mazima, naye bwe tutwala ebigambo nga bwe byawandiikibwa ddala, ebizibu biggwaawo era amazima ne gaakaayakana. Emirundi egitabalika abantu bajja gye ndi nga balina ebizibu ebirabika n’ebyo bye balowooza okuba okukontana mu Bayibuli ne bambuuza okubinnyonnyola, ne mbalaga ebigambo byennyini ebyakozesebwa, era okunnyonnyola ne kusangibwa mu kutwala ebigambo nga bwe byawandiikibwa ddala. Ekizibu kyali kirabise lwa kuba baali bakyusizza katono ebigambo byennyini Katonda bye yayogera. Obusibuko bwa Katonda obw’obutonde bweyoleka bulungi nnyo gye tukoma okubwetegereza n’endabirwamu ekuza. Nga bwe tulaba n’endabirwamu ekuza ey’amaanyi okutuukirira kw’enkula n’engeri ebintu gye bikwataganamu n’ekigendererwa kyabyo mu butundutundu obusingayo obutono, tukakasibwa ddala nti Katonda, Katonda ow’amagezi n’amaanyi agatakoma, amagezi agatuuka ne ku butundutundu obusingayo obutono, ye nnannyini butonde bwonna obulabika: bwe kityo n’obusibuko bwa Katonda obwa Bayibuli bweyoleka bulungi nnyo wansi w’endabirwamu ekuza. Gye tukoma okusoma Bayibuli n’obwegendereza, gye tukoma okulaba okutuukirira ekigambo kimu kwe kiraga ddala ekirowoozo kya Katonda.

Ekibuuzo ekikulu, era ekibuuzo ekisobezza abawandiisi bangi ku nsonga eno, kye kino: Obanga Omwoyo Omutukuvu ye nnannyini bigambo byennyini eby’Ebyawandiikibwa, ate kiki ekireeta enjawulo mu ngeri y’okuwandiika n’ebigambo ebikozesebwa? Kiba kitya, okugeza, nti Pawulo bulijjo yakozesa olulimi lwa Pawulo, ne Yokaana n’akozesa olulimi lwa Yokaana, ne Peetero n’akozesa olulimi olwali olwa ngeri ye? Okuddamu ekibuuzo kino kwangu nnyo era kwa mirundi ebiri: Okusooka, ne bwe tuba nga tetuyinza kunnyonnyola nsonga eno n’akatono, tekyandibadde na buzito bwonna okuwakanya ekigambo ekyeyoleka eky’Ekigambo kya Katonda eri omuntu yenna eyeetoowaza era ow’amagezi ekimala okutegeera nti waliwo ebintu bingi nnyo by’atayinza kunnyonnyola n’akatono ebyandinnyonnyoddwa amangu singa yali amanyiko katono okusingawo. Omuntu yekka alina amalala agatagambika n’alowooza nti amanyi nga Katonda, mu bigambo ebirala, nti alina amagezi agatakoma, y’alireka ekigambo ekyeyoleka eky’Ekigambo kya Katonda olw’okuba alaba ekizibu ekiziyiza okukikkiriza, ky’atayinza kugonjoola olw’okumanya kwe okutono. Naye waliwo okuddamu okwokubiri, era okumala ddala, kwe kuno: enjawulo zino mu ngeri y’okuwandiika n’ebigambo zinnyonnyolwa mangu. Omwoyo Omutukuvu wa magezi agatakoma. Ye yennyini ye Mutonzi w’Omuntu, era ow’obusobozi bw’omuntu obw’okwogera, n’olwekyo alina amagezi agamala era obukugu obumala mu kukozesa olulimi mu kubikkula amazima eri omuntu yenna era ng’ayita mu ye, okukozesa ebigambo, ebisoko n’engeri z’okwogera ezibeera mu bigambo omuntu oyo by’amanyidde n’engeri gy’alowoozaamu, era alina n’amagezi agamala okukozesa engeri ey’enjawulo ey’omuntu oyo mu kubikkula amazima ng’ayita mu ye. Kye kimu ku bubonero bw’amagezi ga Katonda mu kitabo kino nti amazima ge gamu aga Katonda gogerwa mu butuufu obutuukiridde mu ngeri z’okwogera ez’enjawulo ennyo bwe zityo.

VII. EBYAWANDIIKIBWA BYONNA BYALUŊŊAMIZIBWA KATONDA

Ekintu eky’omusanvu Bayibuli ky’eraga obulungi ku mulimu gw’Omwoyo Omutukuvu mu bawandiisi ab’enjawulo ab’Ebyawandiikibwa kiri nti Ebyawandiikibwa byonna, kwe kugamba buli kintu ekiri mu bitabo byonna eby’Endagaano Enkadde n’Empya, byaluŋŋamizibwa Katonda. Kino tukiyigirizibwa lwatu mu 2 Timoseewo 3:16, 17. Wano tusoma nti, “Ebyawandiikibwa Ebitukuvu byonna (okusinga obutuufu, buli Kyawandiikibwa) Katonda ye yabiruŋŋamya nga biwandiikibwa (mu bigambo ebyennyini, Katonda yabissaamu omukka), era bigasa mu kuyigiriza, (oba okusomesa), mu kunenya, mu kuluŋŋamya ne mu kubuuliranga omuntu abe omutuukirivu (wabula, okuyigiriza okuli mu butuukirivu), omuntu wa Katonda alyoke abe ng’atuukiridde (wabula, ng’ajjuvu) ng’alina byonna ebyetaagibwa (okusinga, ng’amaliriziddwa ddala) okukola buli mulimu omulungi (wabula, buli mulimu gumu gumu omulungi).” Waliwo abaagezaako okubikka amaanyi amajjuvu ag’ebigambo bino nga bakozesa enkyusa empya eri mu English Revision ne mu American Standard Version zombi. Mu nkyusa eyo empya, ebigambo bivvuunulwa bwe biti: “Buli Kyawandiikibwa ekyaluŋŋamizibwa Katonda era kigasa mu kusomesa, mu kunenya, mu kuluŋŋamya, mu kuyigiriza okuli mu butuukirivu; omuntu wa Katonda alyoke abe ng’ajjuvu, ng’amaliriziddwa ddala okukola buli mulimu omulungi.” Tewali nsonga n’akatono mu Luyonaani ey’okukyusa “Buli Kyawandiikibwa kyaluŋŋamizibwa Katonda era kigasa mu kuyigiriza, n’ebirala,” okufuuka “Buli Kyawandiikibwa ekyaluŋŋamizibwa Katonda era kigasa mu kusomesa, n’ebirala.” “Buli” kiri mu Luyonaani. Tewali “kiri” mu Luyonaani. Kirina okwongerwamu, nga bwe kitera okubeera bwe tuvvuunula okuva mu Luyonaani okudda mu Lungereza. “Kiri” kirina okwongerwamu awamu, oba nga tekinnabaawo “kyaluŋŋamizibwa” (oba Katonda yakissaamu omukka), oba nga kiddirira, era mu ngeri eyo ey’okubiri “era” kirina okufuulibwa “nakyo” (enkyukakyuka esoboka, naye etali ya bulijjo n’akatono); era tewali kyakulabirako na kimu mu Ndagaano Empya ng’oggyeko kino, nga ebigambo bibiri ebinnyonnyola ebigattiddwa n’ekigatta ekyangu ennyo “era (kai)” byawuddwamu ne “kiri” ne kiteekebwa wakati waabyo era “era” ne kifuulibwa “nakyo.” Engeri endala, eya Authorised Version, etera nnyo okulabika. Okuvvuunula kw’Abaakola Enkyusa kunyigiriza empisa zonna ez’olulimi Oluyonaani. Naye tekitwetaagisa kulwawo ku ekyo, kubanga, ne bwe tukkiriza enkyukakyuka eziri mu Revision, ekirowoozo tekikyuka mu nkola yaakyo; kubanga singa Pawulo yagamba abaakola Enkyusa kye bamugambya nti “Buli Kyawandiikibwa ekyaluŋŋamizibwa Katonda era kigasa mu kusomesa, n’ebirala,” tewali kubuusabuusa nti mu “buli kyawandiikibwa ekyaluŋŋamizibwa Katonda” yali ayogera ku buli Kyawandiikibwa ekiri mu Ndagaano Enkadde. Wano, kale, ne bw’onoolonda nkyusa ki, tulina okuyigiriza okw’olwatu nti buli Kyawandiikibwa eky’Endagaano Enkadde “Katonda yakissaamu omukka” oba “kyaluŋŋamizibwa Katonda.” Mazima obanga kino tusobola okukikkiriza ku Ndagaano Enkadde, tewali kizibu kukikkiriza ku Mpya, era tewali kubuusabuusa nti Pawulo yagamba nti okuyigiriza kwe kwalina obuyinza bwe bumu n’okuyigiriza kw’Endagaano Enkadde. Kino tujja kukiraba bulungi mu mutwe oguddako. So si Pawulo yekka eyakyogera, naye n’Omutume Peetero abala okuyigiriza kwa Pawulo wamu n’okuyigiriza kw’Endagaano Enkadde nga “Ebyawandiikibwa.” Peetero agamba mu 2 Peetero 3:15, 16, “Kyokka mulowoozenga ku kubonyaabonyezebwa okw’obulokozi bwa Mukama waffe, nga ne muganda waffe omwagalwa Pawulo kye yabategeeza mu bbaluwa ze yabawandiikira mu magezi Katonda ge yamuwa. (16) Weewaawo ebbaluwa ze zirimu bingi ebizibu okutegeera, kyokka buli lw’awandiika aba ayogera ku nsonga ezo; wabula bo abatamanyi era abatali banywevu babinnyonnyola nga bwe bannyonnyola ebyawandiikibwa ebirala ne beereetako okuzikirira.” Wano Peetero ayogera lwatu ku bbaluwa za Pawulo nga “Ebyawandiikibwa.”

VIII. BAYIBULI KYE KIGAMBO KYA KATONDA

Ekintu eky’omunaana Bayibuli ky’eyigiriza ku bunene bw’okuluŋŋamizibwa kw’ebiwandiiko byayo kiri nti olw’okuluŋŋamizibwa kuno okwa Bannabbi n’Abatume, abawandiisi ba Bayibuli, Bayibuli yonna nga bwe yasooka okuweebwa efuuka Ekigambo kya Katonda ekitaliimu nsobi n’akatono. Mu Ndagaano Enkadde Dawudi ayogera ku biwandiiko bye ye, mu 2 Samwiri 23:2, ekyawandiikibwa kye twayogeddeko dda, nti “Omwoyo wa Mukama yayogerera mu nze, ekigambo kye kyali mu kamwa kange.” Mu Makko 7:13 Mukama waffe Yesu yennyini ayita amateeka ga Musa “Ekigambo kya Katonda.” Agamba nti “Bwe mutyo munyooma ekigambo kya Katonda mulyoke mutuukirize obulombolombo bwammwe bwe mwaweebwa.” Mu nnyiriri eziri waggulu awo, abadde alaga enjawulo wakati w’okuyigiriza kw’amateeka ga Musa (si kuyigiriza kw’Amateeka Ekkumi kwokka, wabula n’ebitundu ebirala eby’amateeka ga Musa) n’obulombolombo bw’abannyonnyozi b’amateeka n’Abafalisaayo, era abadde alaga obulombolombo bw’abannyonnyozi b’amateeka n’Abafalisaayo bwe bwakontana butereevu n’ebyo amateeka bye gaalagira nga bwe gaaweebwa okuyita mu Musa, era bw’afundikira ensonga agamba mu lunyiriri lwe tumaze okujuliza nti abannyonnyozi b’amateeka n’Abafalisaayo baanyooma “Ekigambo kya Katonda” olw’obulombolombo bwabwe, bw’atyo n’ayita amateeka ga Musa “Ekigambo kya Katonda.” Bwe nnali mu Bungereza, omukulu ow’ekitiibwa era omuyivu mu Kkanisa ya Bungereza, mu bbaluwa ey’ekyama, yagezaako okunnenya ng’agamba nti Bayibuli tewali w’egamba nti “Kigambo kya Katonda,” naye ne mmuddamu nga mmulaga nti si Bayibuli yokka eyakyogera, wabula ne Mukama Yesu yennyini yagamba mu bigambo bitereevu nti amateeka agaaweebwa okuyita mu Musa gaali “Ekigambo kya Katonda.” Mu 1 Basessaloniika 2:13 Omutume Pawulo agamba nti ebbaluwa ze n’okuyigiriza kwe “Kigambo kya Katonda.” Agamba nti: “Naffe kyetuva twebaza Katonda obutayosa, kubanga bwe mwawulira ekigambo ekiva gye tuli, temwakiwulira ng’ekiva eri abantu wabula ng’ekiva eri Katonda, nga ky’ekigambo kya Katonda kyennyini, ekikolera ne mu mmwe, abakkiriza.” Wano Omutume Pawulo agamba ku kuyigiriza kwe mu ngeri ey’enkomeredde ddala nti obubaka bwe yawa bwali “Kigambo kya Katonda.” Bwe tusoma ebigambo Yeremiya bye yawandiika, ne Isaaya bye yawandiika, ne Pawulo bye yawandiika, ne Yokaana bye yawandiika, ne Yakobo bye yawandiika, ne Yuda bye yawandiika, n’abawandiisi ba Bayibuli abalala bye baawandiika, tuba tusoma Katonda by’ayogera. Tetuba tuwuliriza ddoboozi lya muntu, wabula tuwuliriza ddoboozi lya Katonda. “Ekigambo kya Katonda” kye tulina mu Ndagaano Enkadde n’Empya, nga bwe kyasooka okuweebwa, tekiriimu nsobi n’akatono okutuuka ku kigambo ekisingayo obutono n’ennukuta esingayo obutono oba ekitundu ky’ennukuta. Mukama waffe Yesu yennyini agamba ku Bitabo bya Musa Ebitaano mu Matayo 5:18: “Ddala ddala mbagamba nti Eggulu n’ensi biyinza okuggwaawo, naye ennukuta emu wadde akatonnyeze akamu mu mateeka tebirivaawo okutuusa byonna lwe birituukirira.” Kaakano “ennukuta emu” eyo y’ennukuta y’Olwebbulaniya “yodh,” esingayo obutono mu nnukuta z’Olwebbulaniya, etatuuka na ku kitundu ky’obunene bw’ennukuta endala yonna mu nnukuta z’Olwebbulaniya, ate “akatonnyeze” kye kitundu ky’ennukuta, akayembe akatono akateekebwa ku nnukuta ezimu ez’Olwebbulaniya, akatono okusinga akasaalaba ke tuteeka ku “t,” era wano Mukama waffe agamba nti amateeka agaaweebwa okuyita mu Musa tegaaliimu nsobi n’akatono, okutuuka ku nnukuta yaago esingayo obutono oba ekitundu ky’ennukuta. Ekyo ddala kwe kuluŋŋamizibwa kw’ebigambo mu bujjuvu bwakwo bwonna. Era nate yagamba, nga bwe kyawandiikibwa mu Yokaana 10:35, ng’amaze okujuliza Zabbuli ey’82 olunyiriri olw’6, ng’obukakafu obumalirivu ku nsonga, nti “Ebyawandiikibwa TEBIDIBA,” bw’atyo n’akakasa nti Ebyawandiikibwa tebiyinza kumenyebwa, tebiriimu nsobi, era bye bisembayo. Obanga Ebyawandiikibwa nga bwe byasooka okuweebwa tebyali Kigambo kya Katonda ekitaliimu nsobi, kale si Bayibuli yokka nti bulimba, wabula ne Yesu Kristo yennyini yalimbibwa ddala era n’olwekyo tayinza kwesigibwa n’akatono ng’omusomesa. Ngambye nti Ebyawandiikibwa by’Endagaano Enkadde n’Empya nga bwe byasooka okuweebwa tebyaliimu nsobi n’akatono, era mazima ekibuuzo kijja nti Authorized Version, oba Revised Version, Kigambo kya Katonda ekitaliimu nsobi kwenkana wa. Okuddamu kwangu; Kigambo kya Katonda ekitaliimu nsobi kwenkana ddala nga bwe zivvuunula obulungi Ebyawandiikibwa by’Endagaano Enkadde n’Empya nga bwe byasooka okuweebwa, era mu nkola ey’obulijjo yonna zivvuunula bulungi ddala Ebyawandiikibwa by’Endagaano Enkadde n’Empya nga bwe byasooka okuweebwa. Mazima waliwo enjawulo nnyingi mu biwandiiko eby’edda bingi bye tulina, enjawulo nkumi na nkumi, naye bwe twekenneenya n’obwegendereza enjawulo zino zennyini, tusobola okuzuula mu butuufu obw’ekitalo ebiwandiiko ebyasooka bye byagamba. Ekitundu ekinene ennyo eky’enjawulo tekirina mugaso n’akatono, kubanga kyeyoleka bwe tugeraageranya ebiwandiiko eby’enjawulo nti nsobi za bakoppi. Enjawulo endala nnyingi zikwata ku nsengeka y’ebigambo byokka, era bwe tuvvuunula mu Lungereza, ensengeka y’ebigambo mwe yeeyawula emirundi mingi ku y’Oluyonaani, enjawulo eyo tevvuunulika. Enjawulo endala nnyingi ziri ku butundu obutono obw’Oluyonaani, obusinga obungi tebuvvuunulika mu Lungereza n’akatono. Enjawulo zonna ezirina amakulu bwe zimala okukendeezebwa okutuuka ku kitono ennyo ekisoboka nga twekenneenya n’obwegendereza ebiwandiiko eby’edda, tewasigalawo njawulo n’emu ekwata ku njigiriza yonna ekkanisa ez’enjiri ze zikkiriza, era Ebyawandiikibwa nga bwe tubirina leero ebyavvuunulwa mu lulimi lwaffe Olungereza, oba mu A. V. oba R. V., mu nkola ey’obulijjo yonna Kigambo kya Katonda ekitaliimu nsobi.

Ekyayita Ekiddako