Essuula 15 · eddakiika 19 ez’okusoma · eddakiika 24 ez’okuwuliriza
Waliwo Ggeyeena eya Nnamaddala?
“asaanidde okusuulibwa mu muliro ogwa ggeyeena.”—Matayo 5:22.
Omulamwa gwange gwe guno: “Waliwo Ggeyeena eya Nnamaddala?” Nandyagadde ebintu bye ŋŋenda okubabuulira bibe nga si bya mazima. Ne Katonda bw’ayagala, “akyabagumiikiriza, nga tayagala muntu yenna kubula, naye bonna beenenye” (2 Peetero 3:9). Naye Katonda yatutonda mu kifaananyi kye, n’obuntu obw’empisa, n’obusobozi bw’okwesalirawo, n’obuyinza bw’okulonda; era abantu, bwe baagala, basobola okulonda ekizikiza mu kifo ky’omusana. Basobola okulonda okulinnyirira wansi w’ebigere okwagala kwa Katonda okulokola. Basobola okulonda okugaana Oyo eyafumitibwa olw’okusobya kwabwe n’abetentebwa olw’obutali butuukirivu bwabwe, era eyeetikka ekibonerezo kyabwe balyoke babe n’emirembe; era abamu balironda bwe batyo. Nnakuwala nti balironda bwe batyo. Nandikkirizza okufa okubalokola. Mukama Yesu yafa ddala okubalokola. Naye bamunyooma. Noolwekyo ebintu bye ŋŋenda okwogera ekiro kya leero bya mazima, era ŋŋenda kubibuulira mulyoke mubimanye, era mulyoke mubikakase. Ŋŋenda kubuulira ku ggeyeena okutangira abasinga obungi mu mmwe okugendayo.
Waliwo Ggeyeena eya Nnamaddala? Kumpi abantu bonna abategeevu abakkiriza nti waliwo obulamu obw’oluvannyuma, bakkiriza nti abasajja n’abakazi abakola ebibi mu bulamu buno ne bafa nga tebeenenyezza era nga tebalokose balibonerezebwa, wadde mu kigero ekitono, mu bulamu obugenda okujja. Bakkiriza nti buli ayonoona alibonaabona, era nti okubonaabona ekibi kwe kuleeta tekulikoma ku bulamu buno bwokka. Naye wadde nga kumpi abantu bonna abategeevu abakkiriza obulamu obw’oluvannyuma bakkiriza nti waliwo ekika ky’ekibonerezo eky’oluvannyuma, bangi tebakkiriza ggeyeena eya nnamaddala, kwe kugamba, ekifo eky’okubonaabona okw’entiisa okutayogerekeka. Ggeyeena weeri? Waliwo ekifo abasajja n’abakazi abateenenyezza gye baligenda oluvannyuma lw’okufa ne babonaabona ennaku ezisukkiridde ezo omuntu yenna z’abonaabona kuno ku nsi? Abamu bagamba nti, “yee,” ggeyeena weeri. Bangi, nga mw’otwalidde n’ababuulizi abatali batono abalowoozebwa okuba ab’enzikiriza entuufu, bagamba nti, “Nedda, ggeyeena yokka eriwo y’eri munda mu mutima gw’omuntu.” Ekibuuzo kino tunaakigonjoola tutya? Tunaamanya tutya ani mutuufu? Tetuyinza kukigonjoola nga abamu bwe bagezaako okukigonjoola nga “babala ennyindo.” Abasinga obungi si buli kiseera nti batuufu. Naddala kiri kituufu nti abasinga obungi si buli kiseera nti batuufu mu ssaayansi, mu bufirosoofo ne mu by’eddiini. Bannassaayansi abasinga obungi kye baakkiriza ennyo emyaka kikumi egiyise, bannassaayansi abasinga obungi bakisekerera leero. Bannabufirosoofo abasinga obungi kye baakkiriza edda, bannabufirosoofo abasinga obungi leero bakitwala ng’eky’okusesa. Noolwekyo abasinga obungi tebayinza kuba batuufu buli kiseera. Era, kale, tetuyinza kugonjoola kibuuzo kino nga tubuuza abasinga obungi kye bakkiriza.
Tetuyinza kugonjoola kibuuzo kino nga tulowooza ku ebyo Katonda ow’engeri eyo by’ateekwa okukola, kubanga omuntu omukoowu era omusirusiru ayinza atya okusalawo Katonda omutukuvu ennyo ataliiko kkomo era ow’amagezi agatakoma ky’ayinza okukola? Omuntu tafaanana musirusiru nnyo nga bw’afaanana bw’agezaako okulowooza Katonda ataliiko kkomo ky’ateekwa okukola. Empaka zino zonna ku ggeyeena ezizimbiddwa ku kulowooza Katonda ky’ateekwa, oba ky’atateekwa, kukola, za busiru. Omwana ow’emyaka musanvu tayinza kulowooza nga tasobya omusajja ow’amagezi era omulungi ow’emyaka amakumi ataano ky’alikola, n’okusingawo ebitonde ebinafu eby’enfuufu (nga ggwe nange bwe tuli, nga bannabufirosoofo n’abakugu mu by’eddiini abasinga okuyiga bwe bali) tebiyinza kulowooza nga tebisobya Katonda ow’amagezi agatakoma era omutukuvu ennyo ky’ateekwa okukola. Naye, kyangu nnyo leero okukkiriza ggeyeena eya nnamaddala, era ggeyeena ey’emirembe n’emirembe, ng’osinziira ku kulowooza kwokka, okusinga bwe kyali emyaka esatu n’ekitundu egiyise. Wabula, tetuyinza kugonjoola kibuuzo oba nga waliwo ggeyeena eya nnamaddala nga tulowooza ne leero ku ebyo Katonda ow’engeri eyo by’ateekwa okukola.
Waliwo ekkubo limu lyokka ery’okugonjoola ekibuuzo kino obulungi, kwe kugenda mu Bayibuli ne tuzuula ky’egamba, ne tunywera ku ekyo awatali kubuusabuusa. Tulabye ku kiro kya Ssande ssatu ezisembyeyo nti Bayibuli, awatali kubuusabuusa kwonna okw’amazima, Kigambo kya Katonda, noolwekyo kyonna Bayibuli ky’egamba ku nsonga eno, oba ku nsonga endala yonna, kya mazima era kikakafu. Naddala kiri kituufu nti tulina okugenda mu Bayibuli ne tuzuula ky’egamba ku nsonga y’ekibonerezo eky’oluvannyuma n’omukisa ogw’oluvannyuma. Byonna bye tumanyi ku bya mu maaso bye byo Bayibuli by’etubuulira. Okulowooza kwonna ku bya mu maaso okuli ebweru w’ebyo Bayibuli by’etubuulira kuba kuteebereza butereevu, kwonoona biseera. Tetulina kye tumanyi ku ggulu okuggyako Bayibuli by’etubuulira, era tetulina kye tumanyi ku ggeyeena okuggyako Bayibuli by’etubuulira. Ku nsonga ng’eno, awunsi emu ey’okubikkulirwa kwa Katonda esinga obuzito tani lukumi ez’okuteebereza kw’abantu. Ekibuuzo kyonna kiri nti Bayibuli egamba ki ku Ggeyeena? Naye wadde nga twesigama ku Bayibuli yokka, Bayibuli eraga lwatu byonna bye twetaaga okumanya. Bayibuli etubuulira bingi nnyo ku ggulu, era etubuulira n’ebisingawo ku ggeyeena, era kintu kya kwewuunya nti Mukama Yesu yennyini, abangi abatakkiriza buyinza bwa Bayibuli endala yonna gwe beetegefu okukkiriza obuyinza bwe, ye Oyo atubuulira ebisinga obungi ku ggeyeena, era mu bulambulukufu obusinga. Ddala, byonna bye ŋŋenda okubalaga bye byo Mukama Yesu yennyini by’ayogera ku nsonga eno.
I. GGEYEENA NE HADES SI KIMU
Okusooka, okusobola okulongoosa ekkubo ery’okuyiga Yesu by’ayogera ku nsonga eno, ka mbajjukize nti Ggeyeena ne Hades si kimu. Waliwo ebifo bingi mu Authorised Version mwe tusanga ekigambo “Hell” naye ekigambo ekyo ne kitabeera mu Revised Version, era ekigambo “Hades” ne kiteekebwa mu kifo ky’ekigambo “Hell.” Revised Version etuufu ku nsonga eyo, nga buli mukugu mu Luyonaani bw’amanyi. Hades si Ggeyeena. “Hades” ky’ekigambo eky’Oluyonaani ekyenkana n’ekigambo eky’Olwebbulaniya eky’Endagaano Enkadde “Sheol.” Ekigambo kino eky’Olwebbulaniya “Sheol” emirundi mingi kivvuunulwa mu Authorised Version ey’Endagaano Enkadde n’ekigambo ky’Olungereza “Grave” (entaana). Tekyandivvuunuddwa bwe kityo n’akatono, kubanga tekitegeeza “Entaana” n’akatono. Neetegerezza buli kitundu ekigambo kino eky’Olwebbulaniya mwe kikozesebwa, era tewali na kimu mwe kitegeeza “Entaana.” Waliwo ekigambo eky’Olwebbulaniya ekirala ddala ekiyinza okuvvuunulwa bwe kityo mu butuufu. “Sheol,” oba “Hades” ey’Endagaano Empya, kitegeeza ekifo ky’emyoyo gy’abafu. Sheol (oba Hades) ng’okujja, obulamu, okufa, okuzuukira n’okulinnya mu ggulu kwa Mukama waffe tebinnabaawo, kye kyali ekifo emyoyo gyonna egy’abafu, abalungi n’ababi, gye gyagendanga. Kristo nga tannalinnya mu ggulu, mu Hades mwalimu Olusuku lwa Katonda (Paradiso), ekifo ky’abafu abaweereddwa omukisa, ne Tartaros, ekifo ky’abafu ababi. Bwe yalinnya mu ggulu Kristo yaggya Olusuku lwa Katonda mu Hades n’alutwala naye mu Ggulu, nga bwe tusoma mu Abaefeso 4:8, “Bwe yalinnya mu ggulu, n’atwala omunyago, n’awa abantu ebirabo.” Kristo nga tannalinnya mu ggulu Olusuku lwa Katonda lwali wansi, kaakano luli waggulu. Kristo yagamba omubbi eyeenenya ku musaalaba nti, “Ddala ddala nkugamba nti olwa leero ojja kubeera nange mu Lusuku lwa Katonda.” era Yesu yennyini yatuyigiriza nti yaserengeta “mu ttaka” (Matayo 12:40) era omubbi eyali afa n’aserengeta naye mu Lusuku lwa Katonda luno olwali wansi w’ensi. Ndowooza Yesu yennyini yagenda ne mu kitundu kya Hades emyoyo egyabula mwe gyali (1 Peetero 3:18-20), naye ekyo kyafaayo kirala kye tujja okulowoozaako oluvannyuma. Ekikulu kaakano kyokka kiri nti omubbi eyeenenya eyali afa yagenda wansi mu Lusuku lwa Katonda, naye oluvannyuma lw’okulinnya kwa Mukama waffe mu ggulu, Pawulo bwe yagenda mu Lusuku lwa Katonda, “yatwalibwa mu ggulu eryokusatu . . . mu nnimiro lwa Katonda” (2 Abakkolinso 12:2-4). Tewakyali bafu baweereddwa mukisa basigadde mu Hades, era ku nkomerero “okufa” ne “Hades,” kwe kugamba, abafu bonna abatannazuukizibwa, oba abatannatwalibwa mu Lusuku lwa Katonda olw’omu ggulu, bonna abakyali mu Hades, balisuulibwa “mu nnyanja ey’omuliro” (Okubikkulirwa 20:14). “nnyanja ey’omuliro” eno, okufa ne Hades mwe birisuulibwa, ye Ggeyeena entuufu era esembayo.
II. WALIWO GGEYEENA EYA NNAMADDALA
Bwe tumaze okulongoosa ekkubo nga tuggyawo endowooza enkyamu emanyiddwa ennyo mu birowoozo by’abantu leero, nti Hades ne Ggeyeena kimu, kaakano ka twogere ekiddako nti waliwo Ggeyeena. Bayibuli bw’etyo bw’egamba, Yesu agamba mu Matayo 5:22, “Naye mbagamba nti Buli alisunguwalira muganda we aliwozesebwa. Na buli anaagambanga muganda we nti, Laka, anaatwalibwa mu lukiiko lw’abakulembeze b’Abayudaaya n’awozesebwa. Na buli anaagambanga nti, Musirusiru, asaanidde okusuulibwa mu muliro ogwa ggeyeena.” Mu lunyiriri olwa 29 olw’essuula y’emu Mukama Yesu agamba nti: “Noolwekyo obanga eriiso Lyo erya ddyo likuleetera okwesittala, liggyeemu olisuule wala. Kubanga kirungi okugenda mu ggulu ng’ebitundu byo ebimu tobirina okusinga okugenda nabyo byonna mu ggeyeena.” Ne mu lunyiriri olwa 30 agamba nti: “Era obanga omukono gwo ogwa ddyo gukukozesa ebibi, kirungi okugutemako ogusuule wala. Okugenda mu ggulu ng’ekitundu ky’omubiri gwo ekimu tokirina kisinga okugenda mu ggeyeena n’ebitundu by’omubiri gwo byonna.” Tusoma nate Mukama waffe Yesu bye yagamba mu Makko 9:45-48, “Era obanga ekigere kyo kikwesittaza, kitemeko; okuba omulema n’oyingira mu bulamu kisinga okuba n’ebigere ebibiri n’osuulibwa mu ggeyeena envunyu gye zitafa mu muliro ogutazikira. Era obanga eriiso lyo likwesittaza, liggyeemu! Kisinga okuyingira mu bwakabaka bwa Katonda ng’oli wa liiso limu okusinga okubeera n’amaaso go gombi, n’osuulibwa mu ggeyeena, envunyu gye zitafa n’omuliro gye gutazikira.” Omuntu ayinza okugamba nti ebigambo bino ebya Mukama waffe bya lugero. Tewali kabonero na kamu nti bya lugero. Ebigambo byonna ebibyetoolodde biwakanya okubitwala ng’olugero. Kikyamu ddala okutaputa ebigambo eby’olugero ng’ebya nnamaddala, naye kikyamu era tekirina nsonga mu ngeri y’emu okutaputa ebigambo eby’ennamaddala ng’eby’olugero. Kya lwatu, ekigambo “Gehenna,” ekivvuunulwa “Ggeyeena” kiva ku kiwonvu kya Kinomu, awaaweerwangayo ssaddaaka z’abantu mu biseera eby’edda, naye enkozesa y’ekigambo eya nnamaddala mu Ndagaano Empya yonna, wadde nga ensibuko yaakyo ya lugero. Ebigambo bingi eby’ensibuko ey’olugero bikozesebwa mu ngeri ya nnamaddala, era amakulu g’ebigambo tegasalibwawo nsibuko, wabula enkozesa. Ng’ekyokulabirako, ekigambo kyaffe “eclipse” (okuziba kw’enjuba oba omwezi) kya lugero. Okusinziira ku lugero lwakyo kitegeeza okuvaawo oba okuggwaawo oba okuzirika kw’omwezi oba enjuba, kyonna ku byo ekiba kizibye. Naye wadde nga kya lugero mu nsibuko yaakyo, enkozesa yaakyo eya bulijjo ya nnamaddala. Enkozesa ya “Gehenna” oba “Ggeyeena” yonna mu Ndagaano Empya ya nnamaddala. Ekigambo ekivvuunulwa wano “Ggeyeena” kisangibwa emirundi kkumi n’ebiri mu Ndagaano Empya, emirundi kkumi n’emu ku kkumi n’ebiri ekikozesebwa Mukama waffe Yesu yennyini, era buli kiseera akikozesa, nga mu bitundu bye nnaakasoma, ku ggeyeena eya nnamaddala. Singa tewali ggeyeena ya nnamaddala, kale Mukama waffe Yesu yali musirusiru oba mulimba. Ddala yali ategeeza okutuleetera okukitegeera nti waliwo ggeyeena eya nnamaddala. Ekyo tekiriimu kubuusabuusa, bwe tugenda ku bigambo bye okuzuula amakulu gaabyo ag’obutonde. Singa tewali ggeyeena ya nnamaddala kale oba Yesu yalowooza nti weeri so nga tewali, mu mbeera eyo yali musirusiru; oba yali amanyi nti tewali, naye n’agezaako okuleetera abantu okulowooza nti weeri, mu mbeera eyo yali mulimba. Tewali kkubo ddala okuggyako okukkiriza nti waliwo ggeyeena eya nnamaddala oba okukkiriza nti Yesu Omunnazaaleesi, Mukama waffe era Omulokozi, yali musirusiru oba mulimba. Mmanyi nti Yesu teyali musirusiru. Mmanyi nti ye Mwana wa Katonda omu yekka, nti mu ye mwabeeramu obujjuvu bwonna obw’Obwakatonda mu mubiri, nti ye ne Kitaawe bali omu, nti abantu bonna basaanidde okuwa Omwana ekitiibwa nga bwe bawa Kitaawe ekitiibwa. Mmanyi nti yayogera ebigambo bya Katonda byennyini, noolwekyo mmanyi nti waliwo ggeyeena eya nnamaddala, kubanga yagamba bw’atyo. Era kisaanidde okwetegereza nti ebigambo bino ebisinga ku ggeyeena bye mbasomedde ekiro kya leero biggiddwa mu Kubuulira okw’Oku Lusozi, ekitundu kya Bayibuli kyokka abantu kumpi bonna kye bagamba nti bakikkiriza. Waliwo bangi abagamba nti tebamanyi ku Bayibuli yonna okutwalira awamu, naye bakkiriza Okubuulira okw’Oku Lusozi. Kale, ebitundu bino ebisinga biva mu Kubuulira okw’Oku Lusozi. Oba kkiriza ekitundu kino eky’Okubuulira okw’Oku Lusozi oba sudde byonna eri ng’ebigambo by’omusirusiru oba omulimba. Tewali musingi mulala gusoboka eri omuntu yenna ayagala okulowooza ebintu okutuuka ku nkomerero.
III. OMULIRO GWA GGEYEENA GWA NNAMADDALA?
Ekibuuzo ekiddako ekitwolekedde kiri nti, Omuliro gwa ggeyeena ogwogerwako mu bitundu ebimu bye tusomye, muliro gwa nnamaddala? Kino si kibuuzo kikulu nnyo ng’ekibuuzo, waliwo ggeyeena eya nnamaddala, naye wadde kiri bwe kityo kibuuzo kikulu, era nzikiriza nti ekibuuzo kiddibwamu lwatu mu Bayibuli, era kiddibwamu lwatu Yesu Kristo yennyini. Bwe tuddayo ku kitundu kye twogeddeko, Matayo 5:22, tusoma nti: “Naye mbagamba nti Buli alisunguwalira muganda we aliwozesebwa. Na buli anaagambanga muganda we nti, Laka, anaatwalibwa mu lukiiko lw’abakulembeze b’Abayudaaya n’awozesebwa. Na buli anaagambanga nti, Musirusiru, asaanidde okusuulibwa mu muliro ogwa ggeyeena.” Bino bigambo bya Kristo yennyini. Tayogera ku ggeyeena kyokka, wabula ku “muliro ogwa ggeyeena,” era kino nakyo kiva mu Kubuulira okw’Oku Lusozi. Mu Matayo 18:9 Mukama Yesu agamba nate nti, “Obanga eriiso lyo nga likuleetera okwonoona, liggyeemu olisuule. Kisinga okuyingira mu ggulu ng’olina eriiso limu okusinga okusuulibwa mu muliro gwa ggeyeena ng’olina amaaso go gombi.” Era nate mu Makko 9:43-49, ekitundu ekisomeddwa eddakiika ntono eziyise, tusoma nti, “Obanga omukono gwo gukwesittaza, gutemeko! Kisinga okuyingira mu bulamu ng’ogongobadde okusinga okuba n’emikono ebiri n’olaga mu ggeyeena, mu muliro ogutazikira. Era obanga ekigere kyo kikwesittaza, kitemeko; okuba omulema n’oyingira mu bulamu kisinga okuba n’ebigere ebibiri n’osuulibwa mu ggeyeena envunyu gye zitafa mu muliro ogutazikira. Era obanga eriiso lyo likwesittaza, liggyeemu! Kisinga okuyingira mu bwakabaka bwa Katonda ng’oli wa liiso limu okusinga okubeera n’amaaso go gombi, n’osuulibwa mu ggeyeena, envunyu gye zitafa n’omuliro gye gutazikira.” Wano nate abamu bayinza okugamba nti omuliro gwa lugero. Kyuka ku Matayo 13:30, 41, 42, tusoma ebigambo bino: “Kale mubireke byonna bikulire wamu, okukungula bwe kulituuka ne ndyoka ndagira abakunguzi basooke bakuŋŋaanye omuddo bagusibeko n’oluvannyuma bagwokye, naye yo eŋŋaano bagikuŋŋaanyize mu tterekero lyange.” Kaakano wano lwe lugero era tulina ebifaananyi, era waandibaddewo ensonga, singa kino kyokka kye twandibadde nakyo, okugamba nti omuliro gwa lugero, ng’ebintu ebirala mu lunyiriri bwe biri eby’olugero; naye mu nnyiriri 41 ne 42 ez’essuula y’emu tusoma nti, “Omwana w’Omuntu alituma bamalayika be mu bwakabaka bakuŋŋaanye ebintu byonna ebyesittaza, n’abajeemu, babasuule mu nkoomi y’omuliro. Omwo mwe muliba okukaaba n’okuluma obujiji.” Wano tulina okutaputa kw’olugero. Kaakano mu ngero, nga bwe twogedde, tulina ebifaananyi, naye mu kutaputa ngero tulina ebintu eby’ennamaddala ebifaananyi bye bikiikirira, naye tulaba lwatu nti wano mu kutaputa nga bwe kiri mu lugero, tulina omuliro. Buli kintu ekirala mu lugero kinnyonnyolwa, buli kimu mu lugero okuggyako omuliro, naye ogwo gusigala muliro mu kutaputa olugero nga bwe guli mu lugero lwennyini. Tusanga ekintu kye kimu mu lugero olulala mu nnyiriri 47 okutuuka ku 50, olugero lw’akatimba akasuulibwa mu nnyanja. Wano, era, mu kutaputa olugero nga bwe kiri mu lugero lwennyini tulina omuliro. Buli kifaananyi ekirala eky’olugero kinnyonnyolwa n’ekintu eky’ennamaddala kye kikiikirira, naye mu kutaputa olugero tulina “omuliro.” Mu kitangaala ky’ebintu bino tetuyinza kwegaana muliro gwa nnamaddala ogwa ggeyeena nga tetumenya buli tteeka ery’amagezi ery’okutaputa. Okwongera kw’ekyo, tusoma mu Okubikkulirwa 20:15 nti ku musango gw’entebe ennene enjeru, “Era buli eyasangibwa ng’erinnya lye teriwandiikiddwa mu kitabo eky’obulamu, n’asuulibwa mu nnyanja ey’omuliro.” Tewali kintu mu bigambo byonna ebikyetoolodde ekiraga olugero. Era mu ssuula ey’21 ne mu lunyiriri olw’8 tusoma nti: “Naye abo ababi n’abatakkiriza n’abagwagwa, n’abassi, n’abenzi, n’abalogo n’abasinza ebifaananyi, n’abalimba bonna, omugabo gwabwe kuliba kuzikirizibwa mu nnyanja ey’omuliro ogwaka ne salufa. Okwo kwe kufa okwokubiri.”
Era jjukira nti ababi mu nsi ey’emirembe n’emirembe si myoyo gyokka egitaliiko mibiri. Kino kyeyoleka bulungi mu Ndagaano Enkadde ne mu Ndagaano Empya. Tusoma mu Dan. 12:2: “Bangi ku beebase mu nfuufu ey’ensi baligolokoka, abamu eri obulamu obutaggwaawo, n’abalala eri ensonyi n’okuswazibwa okutaggwaawo.” Kaakano kino kyogera ku “abeebase mu nfuufu ey’ensi.” Omwoyo gugenda mu Hades. Omubiri gwe guvunda ne gufuuka enfuufu, era omubiri gwe gulizuukizibwa. Mu Ndagaano Empya, mu Yok. 5:28, 29, Mukama waffe awandiikibwa ng’agamba nti: “Ekyo tekibeewuunyisa, kubanga ekiseera kijja abafu abali mu ntaana lwe baliwulira eddoboozi lye ne bavaamu kubanga be baakola ebintu ebirungi, era balifuna obulamu obutaggwaawo, naye abo abaakolanga ebibi balizuukira ne babonerezebwa.” Kale si myoyo gy’abantu egiri mu ntaana, wabula mibiri gy’abantu, era ekyawandiikibwa kino kiyigiriza okuzuukira kw’emibiri, egy’abalungi n’egy’ababi. Mu 1 Kol. 15:22 tusoma nti, “Kuba ng’abantu bonna bwe baafa olwa Adamu, era bwe batyo bonna balifuulibwa abalamu olwa Kristo.” Pawulo ky’ayogerako mu ssuula eyo yonna kwe kuzuukira kw’omubiri, so si obutafa bw’omwoyo bwokka, era wano tubuulirwa lwatu nti buli mwana wa Adamu omubiri gwe gulizuukizibwa mu Kristo.
Ate era mu Mat. 5:30 Yesu agamba nti: “Era obanga omukono gwo ogwa ddyo gukukozesa ebibi, kirungi okugutemako ogusuule wala. Okugenda mu ggulu ng’ekitundu ky’omubiri gwo ekimu tokirina kisinga okugenda mu ggeyeena n’ebitundu by’omubiri gwo byonna.” Wano mu bigambo ebisinga obutegeerekeka omubiri gwogerwako ng’ogugenda mu ggeyeena, era mu ngeri y’emu mu Mat. 10:28, Mukama waffe Yesu agamba nti: “Era temubatyanga abo abatta omubiri kubanga tebasobola kutta mwoyo! Naye mutyenga oyo yekka, ayinza okuzikiriza byombi omwoyo n’omubiri mu ggeyeena.” Okuva mu bigambo bya Mukama waffe bino ebitegeerekeka era ebikakafu, kyeyoleka ng’omusana nti mu bulamu obujja tuliba n’emibiri, era nti emibiri gy’abo ababula giribeera mu ggeyeena ey’omuliro ddala ey’omubiri. Newaakubadde ng’okubonaabona kw’omubiri mu muliro gwa ggeyeena si kye kisinga okutiisa mu ggeyeena, newaakubadde ng’ennaku ey’omu mutima, ennaku ey’okwejjusa, ennaku ey’ensonyi, n’ennaku ey’okuggwaamu essuubi, bisinga obubi, bisinga nnyo nnyini; naye era okubonaabona kw’omubiri, okubonaabona ng’obulumi bwonna obw’ensi kuno tebuliiko kye bufaanana nakwo, kitundu kya ggeyeena.
IV. ENNYANJA EY’OMULIRO KIFO KYA KUBONAABONA NGA BATEGEERA, OBA KIFO KYA KUSAANYIZIBWAWO DDALA, KWE KUGAMBA, EKIFO KY’OBUTABAAWO, OBA KIFO KYA KUBAAWO NGA TEBATEGEERA?
Waliwo ekibuuzo ekirala kimu ekisigadde okuddibwamu, era kye kino: ennyanja ey’omuliro kifo kya kubonaabona nga bategeera, oba kifo kya kusaanyizibwawo ddala, kwe kugamba, ekifo ky’obutabaawo, oba kifo kya kubaawo nga tebategeera? Waliwo abakkiriza nti ggeyeena eriwo ddala, naye nga tebakkiriza nti abo abagisindikibwamu balibonaabona omwo nga bategeera okumala ebbanga eddene. Bagamba nti abasindikibwa mu ggeyeena basaanyizibwawo ddala, oba nti babeera omwo nga tebategeera. Kya lwatu, eno yandibadde ggeyeena etaggwaawo, n’ekibonerezo ekitaggwaawo, naye eyo y’ejjeyeena Bayibuli gy’eyigiriza? Ennyanja ey’omuliro kifo kya kubonaabona okutakoma nga bategeera, oba kifo kya kubaawo nga tebategeera? Okuddamu ekibuuzo kino, ka mbalage nti ekibonerezo ky’ababi kitera okwogerwako mu Bayibuli nga “Okufa” ne “Okuzikirizibwa.” Ebigambo bino bitegeeza ki nga Bayibuli bw’ebikozesa?
1. Ka tusooke tulabe engeri Bayibuli gy’ekozesaamu ekigambo “Okufa.” Bangi batugamba, emirundi n’emirundi, nti okufa kitegeeza obutabaawo, oba waakiri okubaawo nga tobitegeera, n’olwekyo nti ekyo kye kiteekwa okutegeeza mu bitundu mwe kyogerwako ng’ekibonerezo eky’omu maaso eky’abatenenyezza. Naye “okufa” nga Bayibuli bw’ekikozesa kitegeeza okubaawo nga tobitegeera, oba okusaanyizibwawo ddala? Sooka otunule mu 1 Tim. 5:6; wano tusoma nti, “Kyokka oyo nnamwandu eyeemalira mu masanyu, aba ng’afudde, newaakubadde ng’akyali mulamu.” Wano okufa mazima ddala tekitegeeza butabaawo, oba kubaawo nga tobitegeera. Omukazi eyeemalira mu masanyu akyaliwo, era mazima ddala aliwo ng’ategeera, naye “afudde.” Okufa kitegeeza okubaawo okukyamu okusinga obutabaawo. Kye kikontana n’obulamu, era obulamu nga Endagaano Empya bw’ebukozesa tebutegeeza kubaawo kwokka, butegeeza okubaawo okutuufu. Okubaawo okufaanana Katonda, okubaawo okutukuvu. Butegeeza okugulumizibwa, okugulumizibwa mu kitiibwa n’okufuulibwa ab’obwakatonda okw’okubaawo; ate okufa kutegeeza ekikontana nakyo, kutegeeza okubaawo okukyamu, okubaawo okwonoonese, okuzikirira, ensonyi, okunyoomebwa n’okuggwaamu essuubi okw’okubaawo. Mu ngeri y’emu tubuulirwa mu Bef. 2:1 nti abantu, okutuusa lwe bazzibwamu obulamu, oba lwe bafuulibwa abalamu, n’amaanyi ga Katonda, “Edda mwali mufiiridde mu byonoono byammwe ne mu bibi byammwe.” Kale kyeyoleka lwatu nti okufa tekitegeeza butabaawo, oba kubaawo nga tobitegeera. Naye ekisinga kino okukakasa kwe kuba nti Katonda yennyini yannyonnyola okufa bulungi nnyo era mu bujjuvu mu Kub. 21:8: “Naye abo ababi n’abatakkiriza n’abagwagwa, n’abassi, n’abenzi, n’abalogo n’abasinza ebifaananyi, n’abalimba bonna, omugabo gwabwe kuliba kuzikirizibwa mu nnyanja ey’omuliro ogwaka ne salufa. Okwo kwe kufa okwokubiri.” Wano tubuulirwa lwatu nti “okufa” okuli enkomerero y’okweyongera mu kibi n’obutakkiriza mugabo mu kifo eky’okubonaabona, ennyanja ey’omuliro. Nti ennyanja eno ey’omuliro kifo kya kubonaabona nga bategeera kyeyoleka bulungi mu ssuula esooka, Kub. 20:10, gye tubuulirwa nti “Awo Setaani eyabalimbalimba n’asuulibwa mu nnyanja ey’omuliro eyaka ne salufa, omuli ekisolo ne nnabbi ow’obulimba era banaabonyaabonyezebwanga emisana n’ekiro emirembe n’emirembe.” Ekisolo ne nnabbi ow’obulimba baali bamaze dda omwo emyaka lukumi Setaani bwe yasuulibwa mu nnyanja ey’omuliro, era baali babonaabona nga bategeera, awatali kuwummula.
2. Kaakano ka tulabe “Okuzikirizibwa” kye kitegeeza mu Ndagaano Empya. Ekibiina ekimu eky’endowooza y’eddiini kitugamba nti “okuzikirizibwa” kitegeeza okuzikirizibwa. Weewaawo, “okuzikirizibwa” kitegeeza okuzikirizibwa, naye okuzikirizibwa kitegeeza ki? Bagamba nti kitegeeza okusaanyizibwawo ddala, oba okulekera awo okubaawo, naye ekigambo ky’Oluyonaani ekivvuunulwa bwe kityo tekitegeezangako ekyo mu Bayibuli, wadde ebweru wa Bayibuli. Mu nkuluze esinga obulungi ey’Oluyonaani n’Olungereza ey’Endagaano Empya eriwo, okuvvuunula kwa Thayer okw’omulimu omunene ogwa Grimm, tubuulirwa nti ekintu bwe kigambibwa nti “kizikiridde” (era ekikolwa ekiva mu linnya erivvuunulwa ennyo “okuzikirizibwa” ne “okubula” kye kivvuunulwa “okuzikirira”) tekitegeeza nti kirekedde awo okubaawo, wabula nti “kyonoonese nnyo ne kiba nga tekikyasobola kukola mulimu gwe kyakolerwa.” Ate era, wano nate Katonda yeegendereza okunnyonnyola ebigambo bye. Ye yennyini yatuwa mu Bayibuli amakulu g’”okuzikirizibwa.” Tusoma mu Kub. 17:8, 11: “Ekisolo kye walabye kyaliwo, naye kaakano tekikyaliwo era mu bbanga ttono kiriggyibwa mu bunnya obutakoma kiryoke kizikirizibwe. Abantu abali ku nsi amannya gaabwe nga tegawandiikiddwa mu kitabo eky’Obulamu okuva ensi lwe yatondebwa, balyewuunya okulaba ekisolo ekyaliwo, ne kitabeerawo, ate ne kiddamu okubeerawo. . . . Ekisolo ekyaliwo, kaakano nga tekikyaliwo, ky’eky’omunaana, kyokka kiri nga biri omusanvu; era nakyo kirizikirizibwa.” Wano tubuulirwa nti ekisolo kigenda mu “kuzikirizibwa.” Ekigambo ekivvuunuddwa wano “okubula” kye kigambo kyennyini ekivvuunulwa awalala “okuzikirizibwa” era kyandivvuunuddwa bwe kityo ne wano; oba si ekyo, awalala kyandivvuunuddwa, nga wano, “okubula.” Kaakano bwe tunaazuula ekisolo gye kigenda, tuli kumanya ddala “okuzikirizibwa” kye kitegeeza, kubanga tubuulirwa nti kigenda “mu kuzikirizibwa.” Mu ssuula ey’19 ey’Okubikkulirwa, olunyiriri olw’20, tubuulirwa ddala ekisolo gye kigenda: “Ekisolo ne kiwambibwa awamu ne nnabbi ow’obulimba eyakolanga ebyamagero ng’ekisolo kiraba; bye yakola ng’alimbalimba abo abakkiriza akabonero k’ekisolo era abasinza ekifaananyi kyakyo. Awo ekisolo ne nnabbi ow’obulimba ne basuulibwa nga balamu, mu nnyanja ey’omuliro eyaka ne salufa.” Kaakano bwe tutunuulira essuula eddako, olunyiriri olw’10, lwe nnajuliza dda, tusoma nti: “Awo Setaani eyabalimbalimba n’asuulibwa mu nnyanja ey’omuliro eyaka ne salufa, omuli ekisolo ne nnabbi ow’obulimba era banaabonyaabonyezebwanga emisana n’ekiro emirembe n’emirembe.” Bwe tugatta ebitundu bino wamu tulaba nti ekisolo kigenda mu “kuzikirizibwa,” era okuzikirizibwa mwe kigenda kifo mu nnyanja eyaka n’omuliro ne salufa, mwe kibonaabonera nga kitegeera okumala emyaka lukumi, era emyaka olukumi bwe giggwaako kikyali omwo era kikyabonyaabonyezebwa. Kale “okuzikirizibwa” kinnyonnyolwa bulungi mu Ndagaano Empya mu ngeri y’emu “okufa” gye kunnyonnyolwamu, ng’embeera y’ebitonde mu kifo eky’okubonaabona nga bategeera.
Nate mu Kub. 14:10, 11, tusoma ku abo abasinza ekisolo n’ekifaananyi kyakyo ne bakkiriza akabonero kaakyo ku byenyi byabwe oba ku mikono gyabwe nti: “oyo alinywa ku nvinnyo y’obusungu bwa Katonda, nga muka mu kikompe eky’obusungu bwe. Era alibonyaabonyezebwa n’omuliro ne salufa ebyaka mu maaso ga bamalayika abatukuvu ne mu maaso g’Omwana gw’Endiga. Omukka gw’okubonaabona kwabwe gunyooka emirembe n’emirembe, so tebaliiko we bawummulira emisana n’ekiro abo abaasinza ekisolo n’ekifaananyi kyakyo, ne bakkiriza n’okuteekebwako akabonero ak’erinnya lyakyo.” Bayibuli eraga lwatu nga olulimi bwe lusobola okukiraga nti ennyanja ey’omuliro mwe basuulibwa “buli atawandiikiddwa mu kitabo eky’obulamu eky’Omwana gw’Endiga,” kifo kya kubonaabona okutakoma nga bategeera. Tewali kuwona kuyigiriza kwa Kigambo kya Katonda okwangu okutegeera okuggyako nga tusuula Bayibuli zaffe ne tunyooma okuyigiriza kw’Abatume n’okuyigiriza kwa Yesu Kristo yennyini.
Sande ekiro ejja tujja kwekenneenya ekibuuzo, Ekibonerezo ky’Ababi Kya Lubeerera, naye tulina okukoma wano ekiro kya leero. Sherman yagamba nti, “Olutalo ggeyeena.” Kya lwatu, mu ngeri Sherman gye yakitegeezaamu, kino kya mazima. Kisinga nnyo okuba eky’amazima ku lutalo olwa leero okusinga bwe kyali mu biseera ebisinga obubi era ebitasonyiyika eby’Olutalo lwaffe olw’Omunda—Libby ne Andersonville, ng’ekyokulabirako, ku ludda lw’Obukiikaddyo, n’okukumba okuyita mu Georgia ku ludda lw’Obukiikakkono. Naye ne olutalo olwa leero nga Germany bwe lulwana n’entiisa yaalwo yonna ey’ekitalo, si ggeyeena. Ggeyeena etiisa nnyo okusinga olutalo olukyabuguma mu Bulaaya, era ggeyeena eno ey’entiisa gye tubadde tusoma ekiro kya leero gy’ejja okubeera enkomerero y’abamu ku mmwe abali mu kisenge kino, okuggyako nga mwenenyezza mangu ne mukkiriza Mukama waffe Yesu Kristo. Ebintu ebirala eby’entiisa ku ggeyeena tujja kubyekenneenya Sande ekiro ejja, naye tumaze okulaba ebimala okuleetera buli Mukristaayo ow’amazima okumalirira okukola n’amaanyi ge gonna okulokola abalala okuva mu ggeyeena eno ey’entiisa. Era tulabye ebimala okuleetera buli muntu omwesigwa era ow’amagezi ali wano ekiro kya leero okumalirira okuwona ggeyeena eno ey’entiisa ne bwe kinaamusaasaanyizaako ki.