Essuula 16 · eddakiika 38 ez’okusoma · eddakiika 49 ez’okuwuliriza
Abaasigalawo n'Ezzadde Lyabwe
AB’EKIKA abaali beetoolodde ekitanda Mukyala Wesley kwe yafiira baali bawala be Emilia, Susanna, Hetty, Anne ne Martha, wamu ne mutabani we John. Emilia, Mukyala Harper, yali kati aweza emyaka amakumi ataano, nnamwandu, era nga talina mwana; kubanga newakubadde yazaalako omwana, omwana oyo yafa mangu. Yali tafunyeeko ssanyu lingi mu bulamu bwe obw’obuwala wadde mu bufumbo bwe; empisa ze zaali za kwetaaga nnyo, era nga si nnungi nnyo; yali amanyi nti alina ebitone, era ng’alumwa nnyo nti teyafuna mukisa kwolesa bitone ebyo. Mu buvubuka bwe yali yayogereza Omwami Leybourne, era newakubadde olw’okuba Mukyala Wesley ne Samuel tebaasiima bufumbo obwo, obufumbo obwo ne busazibwamu, Emilia teyali mukazi eyeerabira amangu, oba ayagala omulala mangu. Okumenyeka kw’essuubi eryo kwakaawa obulamu bwe bwonna. Yali ayagala nnyo nnyina, era okwagala kwe yalina eri John, eyali amusinga obuto emyaka kkumi n’emu, kwalimu nnyo engeri ey’obuzadde; naye Hetty bwe yeesittala, Emilia yamukambuwalira. Obwavu bunyaga nnyo obuwoomi mu mbeera y’omukazi, era oluvannyuma lw’okufumbirwa yabonaabona nnyo n’obwavu okusinga bwe yabonaabona mu buwala bwe e Epworth ng’ensimbi n’engoye bya bbula. Omwami Harper yali tasobola na kwebeezaawo yekka, amagoba agaava mu ssomero lye tegaamala, n’alwala, n’atuuka n’okutunda engoye ze asobole okufuna emmere, era n’atuuka ku kusuubira buli ssaawa nti n’ekitanda kye kyennyini kijja kuwambibwa olw’ebbanja ly’obupangisa bw’ennyumba ly’atasasudde. Oba nga akabi ako kaatuukirira ddala oba nedda tekimanyiddwa; naye ka kibe kitya, okufa kwa bba kwamuwa eddembe okumaliriza ensonga ze e Gainsborough n’ajja e London wamu n’omuweereza we omukadde. Okuva olwo John ye yamulabiriranga, era yamalanga ebiseera bingi ku Foundry, newakubadde nga tekirabika nti yabeeranga eyo ddala. Omuzimu gw’e Epworth tegwamuvaako ddala, nga bwe kirabikira mu bbaluwa eno gye yawandiikira John: — " MWANNYINAZE OMWAGALWA, " nga 16 Febwali 1750.
" Njagala nnyo okukulaba n’okwogera naawe okumala essaawa eziwerako nga bwe twakolanga edda. Waliwo ebintu ebinkaluubirira; njagala ggwe obinnyonnyole. Enjigiriza emu eyiyo n’ey’abalala bangi, kwe kugamba nti essanyu teriyinza kusangibwa mu kintu kyonna oba mu bintu byonna eby’ensi muno, nga bwe nnina obumanyirivu bwange bwennyini obw’emyaka 16 obugikontana ddala, njagala twogere ku yo. Ekirala kye kintu ekyo eky’ekitalo kye tuyita ' Jeffery ‘. Tonsekerera nti nzikiriza eby’obusamize bwe nkubuulira nga bwe kiri ekikakafu nti ekintu ekyo kijja gye ndi nga waliwo ekibonoobono ekipya eky’amaanyi ekigenda okuntuukako; naye bitono nnyo ebimanyiddwa ku nsi etalabika, nze, waakiri, ne ssobola kusalawo oba nga mwoyo mukwano oba mwoyo mubi. Nja kusanyuka okumanya okuva gy’oli w’obeera, ne w’oyinza okusangibwa. Bw’oba ku Foundry, mazima ddala nja kujja okulaba mwannyinaze omwagalwa, oba n’ebigere oba mu kigaali, nfune omukisa omunene ennyo ogw’okunyumya naawe okumala essaawa eziwerako.
" Nze mukwano gwo asiima ddala era mwannyoko akwagala, " EMILIA HARPER.”
Ebigambo ebyawandiikibwa emabega w’akabaluwa kano, mu mukono gwa John Wesley yennyini, bikakasa nti kaddibwamu nga 18, naye okuddamu okwo tekwaterekebwa. " Jeffery " yali kintu ekyelangiriranga n’okukonkona n’amaloboozi ag’enjawulo; era okuva nga 8 Febwali, nga wiiki nga emu nga akabaluwa tekannawandiikibwa, London bwe yali esasamaziddwa era n’etiisibwa olwa musisi ow’amaanyi, abantu abatalina kukkiriza kunene mu bintu ebisukkulumye ku butonde bayinza okusonyiyibwa bwe balowooza nti Mukyala Harper ayinza okuba nga yatabula amaloboozi agaava mu kukankana okwo okw’obutonde n’ago ekisirikko eky’e Epworth bye kyali kimanyidde okweyolesa nago.
Ekibiina ky’Abametodisiti bwe kyafuna ekkanisa emanyiddwa obulungi mu West Street, Mukyala Harper n’omuweereza omukadde baasengukira mu nnyumba eyali egiriraanye, ne babeera mu bisenge ebyagattibwa ku kkanisa ng’oyita mu kayumba akaali emabega w’ekituuti n’eddirisa, eryo bwe lyaggulwanga, ababeera munda ne basobola okwegatta ku kusinza nga tebalabibwa. Mukyala Harper yafuuka mukadde wa kisa era omukkakkamu ennyo bwe yali amaze okubulwa ekijjukizo, n’afa olw’okuggwaamu amaanyi kw’omubiri mu 1771, ng’anaatera okuweza emyaka kinaana.
Kijjukirwa nti Susanna Wesley, muwala ow’okubiri ow’ab’omu maka g’e Epworth, yafumbirwa Richard Ellison mu 1721, era nti newakubadde nga yali mu mbeera ennungi ekigero, bulijjo yatwalibwanga ng’omukoddomi atasanyusa. Abaana bana abaazaalibwa mu bufumbo buno bwe baali bakuze oba nga bakula, omuliro gwakwata ennyumba y’Omwami Ellison, era okuva olwo mukyala we n’agaana okubeera naye, n’abeeranga mu London ewa batabani be ne bawala be, olumu ewa omu, olulala ewa omulala. Bba eyali alekeddwawo yagezaako mu buli ngeri gye yasobola okumukomyawo, naye ye n’atakkiriza kumulaba wadde okuddamu bbaluwa ze. Ku nkomerero yasaasaanya olugambo nti afudde, n’omukazi amangu ago n’agenda e Lincolnshire okuziika. Bwe yakizuula nti bwali bukodyo bwokka okumukomyawo, yaddayo e London amangu ago, era tewaali n’omu eyasobola okumusendasenda okutabagana ne bba. Ebizibu byatuuka ku Mwami Ellison mu myaka gye egy’oluvannyuma. Gwali mulimu gw’Abakulira Emikutu gy’Amazzi (Commissioners of Sewers) mu bitundu by’entobazzi (Fen Country) okukuuma emikutu eminene nga miggule, era bwe baagulagajjalira, amazzi ne gasaasaana ne gabikka ettaka lye okumala emyaka ng’ebiri. Ente ze n’embalaasi ze zaafa, n’atasobola kulima birime, wadde okufuna kaliyirwa, n’olwekyo n’atuuka ku bwavu obw’amaanyi ennyo n’agenda ku Foundry ne yeesiga ekisa kya muko we, John Wesley, eyamusemba eri omusuubuzi w’ebyensimbi omugagga eyali agaba ensimbi ezimu ez’obwesigwa, ng’agamba nti " obuyambi obutono ennyo tebuyinza kujjira mu kiseera ekisaanidde okusinga kino.” Newakubadde mukyala w’omusajja ono atalina mukisa yasigala ewala, John ne Charles baamukolera ebirungi nnyo, era ne bamutwala ng’omuntu eyakyuka ddala. Yafiira mu London ku ntandikwa ya Apuli 1760, era Charles Wesley ye yasoma okusaba kw’okuziika ku mulambo gwe.
Abaana b’abafumbo bano abataagalana baali John, Ann, Deborah ne Richard Annesley Ellison. Omukulu yabeera era n’afiira e Bristol, era abamu ku bazzukulu be bakyabeera mu kibuga ekyo. Ann yafumbirwa Pierre le Lievre, omunoonyi w’obubudamo Omufalansa, eyafa n’amulekera omwana omulenzi omu; oluvannyuma n’afumbirwa Omwami Gaunt. Yali mukazi mumpi, mulamu nnyo mu mbeera, mugezi, era mulungi mu ndabika, era Mukyala Ellison yabeeranga nnyo naye, n’afiira mu nnyumba ye, ng’aweza emyaka nkaaga mu mwenda, ku ntandikwa ya Desemba 1764. John Wesley yawandiikira Charles nga 7, ng’agamba nti, " Mwannyinaffe Sukey yali mu bulumi obw’amaanyi okumala ennaku ttaano, oluvannyuma n’afa ng’alina obukakafu obujjuvu obw’okukkiriza. Ebimu ku bigambo bye ebyasembayo, bwe yali amaze akaseera nga tasobola kwogera, byali bino: ' Yesu ali wano, Eggulu kwe kwagala! ' "
Mutabani wa Mukyala Gaunt ow’omu bufumbo bwe obwasooka yatuumibwa Pierre okusinziira ku kitaawe, n’asomera e Kingswood, mu ssomero eddene ab’oluganda Wesley lye baatandika okumpi ne Bristol. Erinnya lye ery’obukristaayo yalifuula ery’Olungereza n’aliyita Peter, era n’aggyawo akagambo akaali kakulembera erinnya lye ery’ekika. Yayingira obuweereza bw’Ekkanisa n’afuuka omukulu w’essomero lya Lutterworth Grammar School, era omuyambi w’omusumba era omuyambi w’Omwami Johnson, eyali, mu biseera ebyo eby’omusumba omu okukulira ebigo ebingi, omusumba w’e Lutterworth era vicar w’e Claybrook. Mu kifo ekyo eky’okubiri Omwami Johnson yalina ennyumba ennungi ennyo n’ekibangirizi, era yasomesanga abayizi, mu bo mwe mwali Lord Macaulay omugenzi. Omwami Lievre yawasa Miss Sturges, ne bakuza abaana mukaaga. William, eyasembayo ku bo, yafa emyaka nga amakumi abiri emabega e Bruntingthorpe, mu Leicestershire, gye kirabika yali omukulu w’erimu ku masomero ago amatono agaali gaweebwa obuyambi obw’enkalakkalira, kaakano agaddamu okutegekebwa Abakulira oba agaagattibwa ku masomero amalala. Yali musajja eyeewala abantu, ayagala okusoma, ng’alina omwoyo era n’obukugu bungi obw’okukozesa ebigambo obulungi obw’omuwandiisi w’ebitontome ow’amazima; era singa yali abeera mu bantu ab’ebiwandiiko, awatali kubuusabuusa yandyekoledde erinnya n’ekifo. Naye bwe kyali, ab’ewaabwe baamusekereranga olw’okwagala okuyiiya ennyimba, n’agwa mu bunafu obutera okulabika mu abo abaasubwa omulimu gwabwe ogw’amazima. Kyokka amawulire ag’e Derbyshire n’e Leicestershire gaasanyukanga okufulumya ebitontome bye mu bifo byago ebyategekerwa ebitontome (Poet’s Corners). Ebimu ku byo birungi nnyo, era singa biddamu okukubibwa, bandisiimiddwa bangi.
Deborah Ellison naye yafumbirwa omunoonyi w’obubudamo Omufalansa, omuluzi w’engoye za liiri ayitibwa Pierre Collett; era omu ku bawala be n’afuuka mukyala w’Omumetodisiti omututumufu, Dr. Byam.
Richard Annesley Ellison yafa ng’aweza emyaka amakumi abiri mu musanvu gyokka, n’aleka abawala babiri. Omukulu ku bo yafumbirwa Omwami Voysey ow’e King’s House, Salisbury, n’afuuka nnyina w’abaana ab’obulenzi babiri n’ab’obuwala babiri. Omwana omulenzi omukulu yafa nga tawasizza; omuwala omukulu yafumbirwa Comte de Fauconpret de Thulus, omugezi Omufalansa eyali omututumufu ennyo, eyavvuunula mu Lufalansa ebitabo byonna ebya Sir Walter Scott ebigunjiddwa, mu kiseera kye yali mu buwaŋŋanguse mu nsi eno. Louis Philippe bwe yalya obwakabaka mu 1830, yaddayo ne mukyala we e Bufalansa, gye yafunira ekifo ekya waggulu mu Yunivasite y’e Paris. Amaka gaabwe gaali e Fontainebleau, gye baakuŋŋaanyizanga abamu ku bantu abasinga obugezi mu biseera ebyo, era eyo M. de Fauconpret gye yafiira mu 1842. Nnamwandu we yafiira e Hackney mu kyeya kya 1868. Muganda we omuto yafumbirwa emirundi ebiri, omulundi ogusooka eri Omwami Edlin, n’ogw’okubiri eri Omwami Bristow. Babiri ku batabani be ne bawala be abasatu be yazaala ne bba eyasooka bonna bakyali balamu, era ye yennyini afudde ng’omulimu guno gukyakubibwa. Muzzukulu wa Mukyala Ellison asembayo obuto, Annesley Voysey, yawasa n’afuuka kitaawe wa Henry Voysey, omukubi w’enteekateeka z’amayumba eyali amanyiddwako, Richard Voysey, eyayawulibwa mu buweereza bw’Ekkanisa ya Bungereza, ne Rev. Charles Voysey, eby’obulamu bwe ebimanyiddwa obulungi. Tewali n’omu mu ttabi lino ery’ekika eyali abulwako amaanyi g’obwongo, oba obuvumu okunywerera ku ndowooza ze.
Hetty Wesley, Mukyala Wright, yali mulwadde nnyo mu kiseera nnyina we yafiira; yali aweddemu amaanyi olw’ebyo bye yagumiikiriza mu mikono gya bba omutamiivu, eyalabika nga, newakubadde kyali bwe kityo, yali akyamwagalako mu ngeri emu. Yazaala abaana abawerako, abaafa nga bakyali bawere, ekyamunakuwaza ennyo; naye omuwala ayitibwa Amelia kirowoozebwa nti yawangaala emyaka egiwerako, oba nga yafa nga nnyina tannafa. Kigambibwa nti Hetty yasigala n’obulungi bw’obuvubuka bwe obumu okutuusa nga akaddiye nnyo. Yali mukwano omwesigwa, era mu nnaku ze ez’oluvannyuma omujjanjabi, wa kitaawe omuto Matthew, eyamuyambanga ennyo mu by’ensimbi. Mu 1743 yali abeera e Stanmore mu Middlesex; mangu oluvannyuma n’afuuka Omumetodisiti, n’alabaganga nnyo ne bannyina. Baali bakakasa nti amazzi ag’ebbugumu ag’e Clifton (Clifton Hot-wells), bwe gakozesebwa obulungi, gayinza okuwonya endwadde ez’omubiri ezisinga obungi, era bwe batyo ne bamusindika eyo. Baalina emikwano mingi mu Bristol ne mu bitundu ebigiriraanye, era mwannyinaabwe n’ayanirizibwa Mukyala Vigor, gwe yabeera naye okumala emyezi egiwerako. Mu kiseera ky’amakungula mu 1745, yali azzeeyo eka, n’awandiikira Charles ebbaluwa, mwe yayogerera ku bba n’okwagala: — " London, Frith Street, " MWANNYINAZE OMWAGALWA ENNYO, " nga 4 Okitobba 1745.
" Nnafuna ebbaluwa zo zombi ez’ekisa era nkwebaza olw’ezo, naye nneewuunya nti towulirangako mawulire ga kussuuka kwange, newakubadde nga nze sisobola kuwandiika, kubanga bangi bandabye be mmanyi nti muwandiikiganwa, era abamu ku bo baagenze e Bath oba e Bristol mu nnaku zino, naddala mwannyinaffe Naylor ne Mukyala Wigginton. Mazima nkyali munafu nnyo, nsigala ku kitanda kyange, okuggyako bwe ngolokoka okukyaliiriza, era tekikkirizika nga bwe nfuuse amagumba gokka, n’amagumba gange gaagala kuyita mu lususu. Naye olw’okusaasira, omusujja ogwali gunteeka mu kabi akaali kanneetoolodde ABAASIGALAWO N’EZZADDE LYABWE.
(nga gulina n’ekifuba eky’amaanyi n’obubonero obumu obw’okufa) guwedde, era kati nsuubirwa nnyo okuwona okusinga bwe kyali kibadde; weewaawo, singa nfunamu amaanyi, sandibuusabuusa. Nzikiriza ddala nti obuteefu buno obw’omubiri n’emirembe eminene egy’omu mwoyo biva mu kusaba okw’okukkiriza. Obuwagizi buno mbutwala ng’obw’ekitalo okusingawo, kubanga sikyawulira kubeerawo kwa Katonda okuva lwe nnagwa ku kitanda; era omanyi nga bwe tuba bwe tulekebwa fekka mu bulumi obungi n’okutya okufa. Kyokka, newakubadde nkyali ng’alekeddwa, era omulabe akola nnyo, nnina emirembe n’okwebaza mu kigero ekinene ennyo ekisukkulumye ku butonde. Aleluuya! Ka kibe nga " mazima ddala obubalagaze bw’okufa buyise " oba nedda, ndi mu mirembe ddala era nneewaddeyo, nga mmaze okukwasa kino, wamu n’obulamu obw’omwoyo obwa Will omwagalwa n’ebintu ebirala byonna, Omusawo Omufuzi w’emyoyo n’emibiri.
" Mwannyinaze omwagalwa ennyo, tewali nsonga ya kwefaako ku bwange eyinza kunneegomba okusigala kwo mu nsi eno ey’akabi ennyo era ey’ekiseetaani; naye bulijjo tuteekwa okugamba nti, ' By’oyagala bikolebwe ‘; era nsanyuka okulowooza nti Katonda ajja kutukkiriza okuddamu okusisinkana, newakubadde sisobola kugamba nti njagala obulamu wadde edakiika emu okusingawo, ne ku nkola eyo. Willy akulamusizza n’okwagala, era yandisanyuse mu mazima okukulaba. Nkwegayiridde weegatte nange mu kusaba aleme kuddirira. Ne Matty akulamusizza n’ekitiibwa era asaba okumusabira. Emyoyo gyabwe gyombi tegikulaakulana nga bwe nandyagadde. Kitalo nti newakubadde tumanyi nti okutukuzibwa mulimu ogugenda mpolampola, twagala baliraanwa baffe batambule mangu okutusinga; naye Willy omwavu alindirira kirabo kisooka kyokka. Sirina kutya kwonna ku abo abanyiikivu mu mazima.
" Obanga eggwanga lyonna lizaliridde ddala olw’eby’obufuzi, newakubadde nga terigezezza wadde okutukuvuwamu n’akatono, tekyewuunyisa nti omuntu gwe wayogeddeko mu bbaluwa yo esembayo ajjudde ebyo, newakubadde nga yeekomako, era tayogera bya kulya mu nsi lukwe, ne bw’aba alowooza ki. Nsanyuse nti abakkiriza be mmanyi tebalabika kugwa mu kusukkiriza kwonna ku nsonga ez’ekiseera kino, oba okufiirwa ' ekintu kimu kyokka ekyetaagibwa ' olw’okwogera ennyo oba olw’okusaba ekitono. Mukama atuwe okusalawo okutuufu mu bintu byonna.
" Okusaba kwange, okwagala kwange n’okwagaliza okusingayo obulungi bigoberere emikwano gyonna egyagalwa e Bristol, gye nnafunako ebirungi ebitabalika; naye, okusinga bonna, Mukyala Vigor n’ab’omu maka ge, abaalaga okwagala okutakoowa mu kumpeereza n’okunzikiriza. . . .
" Gubadde gumu ku musalaba gyange egisinga obuzito obutasobola kubawandiikira bonna; naye singa mpona, sinnaggwaamu ssuubi lya kukikola, oba nga kikkirizibwa okuva eri omuyizi omupya. Oyinza okulowooza nti nsobola okubawandiikira nga bwe nkuwandiikira ggwe; naye, Charles omwagalwa, kaakano mpandiika nga ndi ku kitanda, era tosobola kukkiriza bwe kinnumya. Nsuubira okukujjukira n’okukusabira omukisa emirundi mingi nga sinnafa; nga nneegomba tusooke tusisinkane omulundi omulala ogw’essanyu, oba nga kye kisinga obulungi. Bwe ntyo, nga nsabira Ekkanisa yonna, abaweereza, abayambi n’abantu bonna, nkkirizibwe okuteeka omukono nga nze mwannyoko asiima ennyo era akwagala, " MEHET. WRIGHT.”
Mukyala Wright kirabika yassuukako mu bulwadde buno, newakubadde nga teyaddamu kuba wa maanyi; naye mu Janwali ne Febwali 1750, kyeyoleka bulungi nti enkomerero ye yali esembera. Yalina ku nneewulira ezaasukkiranga era kumpi ez’obuzaaliranwa ezaali zimanyiddwa ennyo mu Bametodisiti abaasooka, era n’agamba mukwano gwe eyagenda okumulaba nti, " Nneegombye nnyo okufa, kubanga omanyi nti ffe Abametodisiti bulijjo tufa nga tujjudde essanyu eriyitiridde.” Kirabika Charles ye yekka mu bannyina eyali mu London mu kiseera ekyo, era nga 14 ne 18 Maaki amwogerako nti " ali kumpi nnyo n’omwalo ”; naye bwe yagenda okumulaba nga 21, omwoyo gwe gwali gwakava mu mubiri. Nga 26, ayongerako nti, " Nnamugoberera okutuuka ku ntaana ye ey’emirembe, ne nkaaba wamu n’abo abakaaba.” Yali aweza emyaka amakumi ataano mu esatu.
Omwami Wright yali tasobola kukubagizibwa, n’asaba Charles Wesley obutamwabulira, newakubadde mwannyina yali afudde. Yawangaala emyaka egiwerako oluvannyuma lw’okufa kwe, n’awasa omukazi omulala, era bulijjo teyabeeranga mu mirembe ne mukyala we ow’okubiri. Okumala emyaka egiwerako teyalabako ku b’oluganda Wesley, naye bwe yakubwa olukonvuba, n’atumya Charles, era n’asanyuka nnyo okumulaba. Omubuulizi w’enjiri oyo eyali alina essuubi eringi yalaba ensonga ey’okusuubira ku nkomerero ye, era oboolyawo, ku nkomerero, ensobi ze zaali nnyo za mutwe okusinga ez’omutima.
Dr. Adam Clarke yakuŋŋaanya n’afulumya ebitontome kkumi ebya Mukyala Wright; byali bikwatagana n’endowooza z’abantu be yabeerangamu, era nga bitabuddwamu ennaku eyakwasa obulamu bwe ekiwuubaalo; naye okukoowa ensi eno okutaliiko kkomo, n’okwegomba okw’essanyu eriyitiridde eri ebiseera eby’omu maaso ebitamanyiddwa era ebitasobola kumanyibwa, bulijjo kiba kya bulwadde era tekiba kirungi. Olunyiriri lwokka olusaanidde okujuliza wano luva mu katontome akatono akaawandiikirwa nnyina eyali afiiriddwa abaana be: — " Newakubadde okufa kw’abaana bo kukuleetedde Ennaku ezisinga ez’okuzaalibwa kwabwe;
Tokungubaga nti abalala bazaalira nsi, Ng’ate ggwe ojjuzizza Eggulu abantu.” Tetwongera kulaba ku Anne Wesley, Mukyala Lambert, ne bba, oluvannyuma lw’okubeerawo kwabwe ku kuziika kwa nnyina mu Bunhill Fields, era tewali kimanyiddwa ku by’obulamu bwa mutabani waabwe.
Martha Wesley, Mukyala Hall, yali afaanana nnyo mwannyina John mu ndabika, ne kiba nti Dr. Adam Clarke yagamba nti tewali n’omu yandimanyiddeko ani y’ani singa baali bambadde mu ngeri y’emu. N’empandiika ye nayo yali efaanana nnyo eyiye, era kino kiteekwa okuba nga kyava ku kuba nti bwe yali aweza emyaka ng’ekkumi n’omwenda, yawandiikanga " bubi nnyo,” ng’ebigambo bye ye yennyini bwe biri, era ne yeewulira nga wa wansi nnyo okusinga Emilia ne Hetty. Noolwekyo John n’amuwandiikira ebyokukoppa, bye yakoppa n’obwegendereza obungi ennyo, era bw’atyo n’akola empandiika ye ng’egoberera eyiye.
Tumaze okulaba nti yabeeranga ne bba e Salisbury, era nti Mukyala Wesley yamalanga nnyo ebiseera nabo nga tannasenguka kugenda ku Foundry. Mu kiseera kye yabeera mu kibuga ekyo, Mukyala Hall yazaala abaana kkumi, era omu yekka ku bo ye yawangaala okusukka obuwere. Omwami Hall yali musajja wa kyewuunyo, era, nga bwe kyazuulibwa, omusajja ow’empisa embi. Yalina ebisaanyizo byonna ebyetaagisa omukulu w’Abamormoni, era singa yali abeera mu nnaku zino, kirabika nnyo yandyegasse ku kibiina ekyo. Ebiwerako ku bunafu bwe byava ku kudda emabega oluvannyuma lw’okunyiikira n’okwekakaba okw’amaanyi mu ddiini mu buvubuka bwe; yatandika okwerowooleza, n’okubuusabuusa ebintu, ebyo newakubadde nga kati bya bulijjo, mu biseera ebyo byatwalibwanga n’okwesisiwala. Mu bigambo ebitono, Omwami Hall yava ku njigiriza entuufu, n’agaana okukkiriza enjigiriza nnyingi, kaakano ezisirikirwa okuggyako abo abanyiikivu ennyo mu ddiini. Kino kye kyali omusingi n’entikko y’ensobi ye mu maaso ga bangi ku bakozi banne aba John ne Charles Wesley, abaamunenya n’ebigambo ebikakali okusinga ab’oluganda bennyini bwe baakola. Obuntu butera okugwa mu kusukkiriza ng’okwo.
Waliwo obukakanyavu obumu mu bbaluwa eno John gye yawandiikira Mukyala Hall amangu ddala nga nnyina waabwe yaakaziikibwa. Kiri ng’ayagala okulaga nti ebiseera nnyina by’amala ng’atuukiriza obuvunaanyizibwa bwe obw’obutonde eri abaana be biteekwa okuggyibwa ku biseera ebyandikozeseddwa mu kukulaakulanya obulamu bwe obw’omwoyo, era, bwe kiba bwe kityo, kiba kitundu ku nzikiriza ey’okwefaako ennyo. Eky’essanyu, abasinga obungi mu ffe tukkiriza nti bwe tutuukiriza obulungi era n’omutima omulongoofu obuvunaanyizibwa bwaffe obw’obuzadde n’obulala, tuba tutuukiriza bulungi nnyo ekigendererwa kye twatondebwa. John Wesley, ataazaalako mwana we yennyini, era obufumbo bwe nga tebwali bwa kwegatta kwa myoyo ddala, yatunuulira ensonga eno mu ngeri endala ddala: — " Newcastle-on-Tyne, " MWANNYINAZE OMWAGALWA, " nga 17 Novemba 1742.
" Nzikiriza nti okufa kw’abaana bo kyakulabirako ekinene eky’obulungi bwa Katonda gy’oli. Emirundi mingi wambuulira ebiseera byo bingi bwe baabimalanga. Kaakano ebiseera ebyo bikuddiziddwa, era tolina kirala kya kukola wabula okuweereza Mukama waffe ng’oli mu buteraliikirira, era nga tewali birala bikuziyiza, okutuusa lw’olitukuzibwa mu mubiri, emmeeme n’omwoyo. Amangu ddala nga ndabye Omwami Hall, nnamuyita abeere ku Foundry, naye n’asaba mmusonyiwe. Waliwo obutakwatagana obw’ekyewuunyo mu mbeera ye ne mu ndowooza ze ku nze. Ab’oluganda abasirise (still brethren) mpolampola bamuteekeddemu nga bwe basobodde okunyooma kwabwe nze ne muganda wange, n’obutayagala nkola yaffe yonna, eyawukana ku yaabwe ng’ekitangaala bwe kyawukana ku kizikiza. Weewaawo, mu butamanya bwabwe bamuyigirizza n’okuvumirira enteekateeka yange n’engeri gye nfugamu ebweru, ab’omu nnyumba yange n’ekibiina. Ate nga mmanyi nti kino kye kirabo eky’enjawulo Katonda kye yampa, era mu kyo (olw’ekisa kye) abasinga obukulu mu bo tebalina kye bansinza. Newakubadde kiri bwe kityo, mu ye mukyasigaddemu ekitundu ku kunzisaamu ekitiibwa kwe yalina e Oxford, era luvannyuma kujja kuwangula. Ajja kubazuula abasajja bano ab’ennaku, n’ebire bijja kugenda.
" Nzikiriza nti ekigendererwa kya Katonda ekya kaakano kwe kukyalira Ekkanisa ya Bungereza enaku era eyalekebwawo, era nti, olw’ekyo, tewali kusinga Omwami Gambold eyabuzibwabuzibwa wadde omulala yenna agivaamu alikulaakulana. Ayi! ' Musabirenga Yerusaalemi emirembe: Abo abakwagala bafune ebirungi.’ Omwami Hall ansasudde olw’ebitabo. Saagala nsimbi zonna okuva gy’oli, okwagala kwo kumala. Naye wandiikiranga emirundi mingi era ebbaluwa empanvu nga bw’osobola eri mukwano gwo era mwannyoko akwagala, " J. WESLEY.”
Ebbaluwa eno ekakasa nga John Wesley bwe yali ewala ennyo okulowooza okwawukana ku Kkanisa ya Bungereza, era eraga nti yali amanyi bulungi ekirabo kye yalina eky’okutegeka n’okukulembera.
Tekimanyiddwa bulungi obanga Mukyala Hall yeesiga ab’ewaabwe okutuuka ku kubabuulira ku bwenzi bwa bba nga tannamala myaka mingi ng’abonyaabonyezebwa nabwo. Yali mukazi wa ddaala erisinga obugulumivu era eritera okulabika, era yanyigiriza ddala okwefaako kwonna okw’obutonde, ne kiba nti yalabiriranga abaana b’abalala n’okwewaayo kungi nga gy’obeera baali babe, ate eri ba Agali abatalina mukisa abaabazaala n’abalaga ekisa n’okusaasira kungi nga gy’obeera bba teyali abaagala okumusinga ye. Omwami Hall mu biseera bye ebisingako obulungi yawuliranga era n’alaga okusiima okusingayo eri empisa ze, naye yali muntu munafu era nga tasobola kwefuga. Kigambibwa nti olumu kitaawe yasunguwalira Isaaka w’omu maka nga nnyina alabirira Isimayiri, n’atiisa nnyo omwana ng’amusibira mu kabada enzirugavu olw’ensobi entono ennyo. Kino kumpi kyasukka ku ky’asobola okugumiikiriza, naye yali amaliridde nti obuyinza bwa bba ku mutabani we tebulina kukendeera. Ekibonerezo kyali kisukkiridde nnyo okusinga ensobi, naye n’atasobola kumumatiza. Ku nkomerero n’amujjukiza nti newakubadde ye yali asunguwalira omwana we awatali nsonga, ye teyagoba mwana we mu kitanda ky’omwana, naye n’alangirira nti ajja kukikola okuggyako ng’asumulula era n’asonyiwa akaana ako akaali katidde. John ne Charles oluvannyuma baggya mutabani wa mwannyinaabwe mu nnyumba ya kitaawe ne bamusomesa ku ssente zaabwe; naye bwe yali aweza emyaka nga kkumi n’ena n’akwatibwa kawaali ku ssomero, n’afa nga nnyina tannatuuka gy’ali. Eno yali nnaku eyatiibwa nti yandimusse; naye yagumiikiriza era ne yeewaayo, era Ebiseera, omuwonya omukulu, ne bimuleetera okubudaabudibwa.
Lumu Charles Wesley yabuuza mwannyina nga bwe yasobola okugabira omukazi eyali amuggyeko ekifo kye ebimuwummuza n’ensimbi mu kiseera kye eky’obwetaavu. " Ah,” bwe yagamba, " nnali mmanyi nti nsobola okufuna bye nneetaaga okuva eri bangi; naye ye, ekitonde ekyo eky’ennaku, yali tasobola, kubanga bangi bandirowoozezza nti bakoze kirungi okumulekera mu nnaku gye yali yeereetedde. . . . Saakola ng’omukazi, wabula ng’Omukristaayo.” Bwali Bukristaayo obw’awaggulu ennyo, era obusaanira Mukama oyo ataagoba Maliyamu Magudaleene ku bigere bye. Mazima batono abeeyita Abakristaayo abatuuka ku kintu kyonna ekifaanana ekyo.
Mukyala Hall bwe yagwa mu bwavu yali akyali mugabi nnyo, ne kiba nti mwannyina Charles yagamba nti, " Tekigasa kuwa Patty kintu kyonna kimwongere kuwummula, kubanga bulijjo akigabira omuntu omulala omwavu okumusinga.”
Mu 1747 Omwami Hall yasunguwala nnyo mu kimu ku biseera John bwe yakyala e Salisbury, kirabika olw’okumunenya kwe, n’amugoba ye ne Martha mu nnyumba. Mangu oluvannyuma Mukyala Hall n’amuvaako, n’awandiika okunnyonnyola ensonga lwaki: — " Bwe mmaze okukakasa ku nkomerero nti sikyasobola n’akatono kukusanyusa olw’ekintu kyonna kye nnyinza okwogera oba okukola, mmaze ekiseera nga nsazeewo okukuggyako omugugu guno ogutalina mugaso, amangu ddala nga Katonda bw’anaasiima okumpa omukisa. Bw’oba ng’okyalina obuntu obumala eri mukyala abadde naawe emyaka emingi bwe gityo, okukkiriza okumuwa ekintu kyonna eky’okumuyamba okwebeezaawo, nja kukwebaza.” Kirowoozebwa nti oluvannyuma lw’ebyo yamusonyiwa n’addayo gy’ali, naye nga kwali kumuvaako nate n’anoonya obukuumi bwa John ku Foundry. Nti teyalina kiruyi kyonna eri bba atali mwesigwa, era nti okwawukana yakutwala nga kwa kaseera buseera, kiragibwa mu bbaluwa endala.
" Newakubadde nandisanyuse nnyo okuwulira okuva gy’oli, sisobola kwewuunya nti tewaddamu bbaluwa yange, kubanga saakoma ku kukuvaako omulundi ogw’okubiri, wabula nasaba n’obukwakkulizo, bwe ntya nti tolaba nga oyagala n’akatono okubukkiriza. Mazima nteekwa okukkiriza omusango ogunvunaanibwa, era, nga bwe nkutwala ng’omulamuzi wekka, sijja kujulira ku kibonerezo ekyo; wabula nsaba onzikirize njogere ebigambo bitono nga tonnakisala. Oyinza okujjukira nti, buli lwe nnasunguwalanga ne ntuuka okwogera ku kukuvaako, tewasobolanga kunsunguwaza okutuuka ku kugamba nti sigenda kudda.” Obutafaanana bakazi abasinga obungi abayisibwa obubi, Mukyala
Hall teyayogerangako bubi ku bba, era yagambanga nti tekisoboka mukazi alina okwagala okw’amazima mu mutima gwe okukikola.
Yali abeera ku Foundry Charles bwe yawasa Miss Sarah Gwynne e Garth mu South Wales, n’amuwandiikira okumukulisa n’okwagala. Olw’okuba abafumbo abo okumala akaseera tebaafuna maka gaabwe, yandisanyuse okubategekera ewaabwe mu London, naye bo ne baagala okusenga e Bristol. Mu kibuga ekyo Omwami Hall naye mwe yagenda, n’ayita mukyala we amwegatteko; naye olw’okuba enneewulira ze eri ab’ewaabwe zaali za bukyayi so si za mukwano, kyeyoleka nti teyawuliziganya na Charles wadde mukyala we omuto e Stoke’s Croft. Charles yamusisinkana mu kkubo mu butanwa bwe yali agenda mu kisenge mwe yabuulira, n’agenda naye; naye wakati mu kubuulira Omwami Hall n’ayingira n’amuggyayo. Olunaku olwaddako n’ayingira nate, ng’ayita Charles erinnya lye. Okudduka kwalabika ng’amagezi agasinga, era Omwami Hall n’agoberera, naye n’atasobola kuzuula muko we gye yali yeekwese. Ensonga eyo yaggwera mu kugenda kwa Mukyala Hall e London, ne bba omwonoonyi n’agenda e Ireland, gye yava ku nkomerero n’agenda mu West Indies, naye nga tali yekka. Mukwano gwe bwe yafa n’akomawo e Bungereza ng’ajjudde okwenenya, n’ayanirizibwa n’essanyu mukyala we omugumiikiriza, eyasigala naye n’amujjanjaba okutuusa lwe yafa, ekyabaawo e Bristol mu Janwali 1776, emyaka amakumi ana oluvannyuma lw’obufumbo bwabwe. Mu ssaawa ze ezaasembayo n’akoowoola nti, " Nnalumya malayika, malayika atannenyezangako.” Ebigambo bino byaliyirira Mukyala Hall ennaku yonna gye yali amuleetedde.
Mu kiseera ekiwanvu wakati w’obufumbo bwa Charles Wesley n’okufa kw’Omwami Hall, Mukyala Hall yali atuuse 15 * okumanya ennyo muka mwannyina Omuwelisi, era n’emikwano gye, ab’ennyumba ya Jones ab’omu Fonmon Castle, be yafuuka nabo ab’omukwano ennyo ne kiba nti baabeerera wamu okumala ekiseera e Salisbury. Era yafangayo kumpi ng’omuzadde ku baana b’Omwami ne Mukyala Charles Wesley, abaatuuma omuwala omuto erinnya lye. Ng’abaana abalala bangi be baazaala, omwana oyo yafa; naye Charles omuto, Sally ne Samuel bwe baazaalibwa, omu ng’addirira munne, yabasanyukira nnyo. Sally yakula n’afuuka munne gw’ayagala era mukwano gwe, era singa tewaaliwo mukwano mungi bwe gutyo wakati waabwe, bingi bye tumanyi kaakano ku ab’ekika kya Wesley byandibuze.
Mukyala Hall kirabika yali musanyufu nnyo mu mirembe mu kitundu eky’oluvannyuma eky’obulamu bwe, bwe yamala ennyo mu London. Yali muntu akola ebintu mu nteekateeka era nga tayanguyiriza, ng’atunuulira oluuyi olulungi olw’ekintu kyonna n’omuntu yenna, era nga yeewala ensonga zonna ez’ennaku. Yamalanga ebiseera bingi ne Dr. Johnson, eyanyumirwanga emboozi ye ennamu era eyeesigamanga ku kijjukizo kye eky’amaanyi era ekituufu. Yandisanyuse okumusendasenda okujja abeere mu nnyumba ye, naye abakyala babiri abakadde, Mukyala Williams ne Mukyala Du Moulin, baali babeera naye dda, era Mukyala Hall n’alowooza nti okubeerawo kwe, okuggyako ng’omugenyi owa wano na wali, tekwali kwetaagisa.
John Wesley yassangamu nnyo ekitiibwa omuwandiisi w’enkuluze oyo omukadde, n’amuweereza, ng’ayita mu Mukyala Hall, ekitabo kye eky’Ebinnyonnyola Endagaano Enkadde n’Empya (Notes on the Old and New Testament). Era Mukyala Hall yafuna essanyu okubamanyisa bombi mu bo bennyini, era Dr. Johnson n’ayagala nnyo omusajja oyo omunyiikivu era omuyivu, era yandyagadde okumulaba emirundi mingi. Yanyiiga nnyo kubanga John, eyali yasiibula dda eby’okuwummula, yali talina budde bwa kukuza mukwano naye n’ab’ekibinja kye, era n’agamba lumu Boswell nti:
“Nkyawa okusisinkana John Wesley; embwa eyo ekusikiriza n’emboozi ye, n’oluvannyuma n’ekudduka okugenda okukyalira omukazi omukadde omu.” Era nate:
" Emboozi ya John Wesley nnungi, naye bulijjo taba na budde. Bulijjo ateekwa okugenda ku ssaawa ezimu ezigere. Kino tekisanyusa n’akatono omusajja ayagala okufunya amagulu ge n’amala emboozi ye yonna nga nze bwe nkola.” Omuntu awulira nti Dr. Johnson mazima teyatondebwa lwa mulembe gwa ggaali za mukka na maato ga mukka, naye nti John Wesley yandizanyumiddwa nnyo.
Ekyewuunyisa, Mukyala Hall ye yennyini teyali wa bigambo bisesa, era teyasiimanga bigambo ebisesa mu balala. Ne mu buto yali muntu mukkakkamu era atali wa kuzannya; era lumu nnyina bwe yasanga abaana be abato nga bazannya era nga baseka, n’akoowoola nti, " Ah! mmwe mwenna lumu mulibeera n’obwegendereza,” Martha n’amutunuulira mu maaso n’abuuza nti, " Nange ndyeyongera okubeera n’obwegendereza?” Mukyala Wesley n’amuddamu n’amaanyi nti " Nedda,” nga gy’obeera ekyo tekisoboka. Charles yagamba nti, " Mwannyinaffe Patty yali mugezi nnyo okuba ow’ebigambo ebisesa ”; era kiwandiikiddwa nti lumu Dr. Johnson bwe yali mu mbeera ey’ennaku ng’ayogera ennyo ku butali ssanyu bw’abantu ng’ali mu maaso ge, n’agamba nti: " Dokita, bulijjo obeeredde mu bantu ab’ebigambo ebisesa, so si mu batukuvu; era beebo abantu abasinga obutasuubirwa kunoonya ssanyu lya mazima oba okuzuula ' ejjinja ery’omuwendo omungi ‘.” Yagaana okusiima ebiwandiiko bya Swift, ebyali byagalwa ennyo bannyina ne baganda be, era yakyawa nnyo naddala The Tale of a Tub, kye yatwala ng’ekitaliiko kitiibwa kyonna eri eby’eddiini.
Oluvannyuma lw’okumala emyaka nga amakumi abiri mu bufumbo nga babeera e Bristol, Charles Wesley ne mukyala we baasengukira e London n’abaana baabwe, Mukyala Hall gye yafunira essanyu okumanyisa muwala wa mwannyina Sally eri Dokita oyo omunene, n’okumulaga ebitontome bye yawandiikanga buli kiseera. Omugezi oyo yakubanga omutwe gwe mpola n’ekisa, n’agamba ssenga we nti, " Ajja kuba mulungi, Nnyabo; ajja kuba mulungi.” James Boswell anyumya mu kitabo kye eky’obulamu bwa Johnson, nga bwe ku Ssande ya Paasika, mu 1781, Mukyala Hall, Omwami Allen ne Boswell yennyini baaliira awamu ne Dokita n’abakyala bombi abakadde be yali alabirira. Olunaku olwo mu butonde bwalwo lwawa emboozi engeri yaayo, era Boswell " n’ayogera ku kibiina ekimu eky’eddiini ekiringa ekya Robin Hood, ekyakuŋŋaananga buli Ssande akawungeezi mu Coachmakers’ Hall okukubaganya ebirowoozo mu ddembe, era nti ensonga ey’ekiro ekyo yali ekyawandiikibwa ekyogera ku ebyo ebyabaawo Omulokozi waffe bwe yafa — ' Entaana ne zibikkuka era abantu ba Katonda bangi abaali bafudde ne bazuukira, era Yesu bwe yamala okuzuukira ne bava mu ntaana gye baali baziikiddwa ne bayingira mu kibuga ekitukuvu ne balabibwa abantu bangi.’ Mukyala Hall n’agamba nti yali nsonga ya kyewuunyo nnyo, era nti yandyagadde nnyo okugiwulira ng’ekubaganyizibwako ebirowoozo. Johnson n’addamu, ng’anyiigiddeko, nti, ' Omuntu tayinza kugenda mu kifo ng’ekyo okugiwulira.’ Naye nze ne nsalawo nti nja kugenda. ' Naye, Ssebo,’ Mukyala Hall bwe yagamba Johnson, ' nandyagadde okukuwulira ggwe ng’ogyogerako.’ Yalabika nga tayagala kugiyingiramu. Yayogera ku kuzuukira kw’olulyo lw’omuntu lwonna okutwalira awamu, n’anywerera ku kya kuba nti tulizuukizibwa n’emibiri gye gimu. Johnson: ' Nedda, Nnyabo, tulaba nti tegugenda kuba mubiri gwe gumu, kubanga Ebyawandiikibwa bikozesa ekyokulabirako ky’empeke esigibwa. Toyinza kulowooza nti tulizuukira n’omubiri omulwadde; kimala singa wabaawo okufaanagana okumala okwawula obuntu bw’omuntu.’ Dokita n’anyumya engero y’okuwulira eddoboozi lya nnyina lumu nga limuyita bwe yali e Oxford. Mukyala Hall yalabika ng’ayagala okumanya ebisingawo, naye ye n’aleka ekibuuzo ekyo mu kizikiza.” Ku mulundi ogwo Mukyala Williams ne Mukyala Hall baayogera nnyo nga balaga ku mukyaza waabwe, okutuusa ku nkomerero lwe yabasirisa ng’ajuliza olunyiriri olumanyiddwa obulungi okuva mu Beggars’ Opera — Naye babiri omulundi gumu tewali muntu ayinza kubagumiikiriza.
Dr. Johnson yalina akanafu akatono ak’okwagala okuba omwogezi omukulu, era tewali musajja ayagala okuba ekyo ky’ayita " okubuulirirwa " omukazi. Kyokka okubuulira kwa Mukyala Hall kirabika kwali kwa ngeri nkakkamu, era kwali kukwata ku ndowooza okusinga ku bantu. Yalinanga ekirungi eky’okwogera ku buli muntu; era bwe kyabanga kyetaagisa okwogera ku nsobi, bulijjo yajjukiranga embeera ezaali zizikendeeza.
Yasigala bulungi era ng’alina amaanyi, era ng’asobola okutambula ebbanga eddene okutuusa ku nkomerero; era bwe yali asusse emyaka kinaana, Sally Wesley yagezaako okufuna okusuubiza nti ayinza okubeera naye mu kiseera kye eky’okufa. " Yee,” ssenga we bwe yaddamu, " bw’onoosobola okukigumiikiriza; naye nkukuutira obutankungubagira okusukka ekitundu ky’essaawa.”
John Wesley yafa mu Maaki 1791, n’aleka Mukyala Hall nga ye yekka asigaddewo ku b’omu maka g’e Epworth, era n’alumwa nnyo olw’okufa kwe. Mu kiseera ekyo yali aweza emyaka kinaana mu etaano, era yamusingako okuwangaala emyezi nga ena gyokka. Ku ntandikwa ya Julaayi kyeyoleka nti yali agenda aggwaamu amaanyi mpolampola, era Sally n’asaba enkizo ey’okumutunuulira; naye omulwadde, atefaako yekka okutuusa ku nkomerero, n’akalambira nti bulijjo ateekwa okuddayo eka ekiro, " oleme okulemwa okwebaka — olwo okweraliikirira kwo kwandindeetera okweraliikirira kwange.” Yafa nga 12; era akaseera katono nga tannafa, muwala wa mwannyina bwe yamubuuza oba ng’awulira obulumi bwonna, n’addamu nti, " Nedda, wabula enneewulira empya.” Nga enkomerero eneetera okutuuka n’ayita Sally, n’amunyiga omukono, n’agamba nti, " Nnina obukakafu bwe mmaze ebbanga eddene nga nsabira. Leekaana!” Amangu ago n’assa omukka gwe ogw’enkomerero.
Kyalabika nga kya butonde ddala okumuziika mu ntaana y’emu ne mwannyina gwe yasinga okwagala mu City Road Burial Ground, era tewaaliwo kiwandiiko kisaanira kusinga ekyo ekyateekebwa ku ntaana yonna, bwe, oluvannyuma lw’erinnya lye n’emyaka gye, ebigambo bino eby’omusajja ow’amagezi owa Isirayiri byayolebwa ku jjinja: " Ayogera n’amagezi, era ayigiriza ebyekisa.” Mukyala Hall yalekera muwala wa mwannyina omwagalwa ensimbi ze ezaali ezitono ennyo, wamu n’empapula ze n’ebbaluwa ze, eyabitwala ng’eby’omuwendo ng’ebijjukizo by’oyo eyali gy’ali nga nnyina ow’okubiri.
Ebintu ebisinga obungi mu bulamu bwa John ne Charles Wesley bimanyiddwa nnyo, ne kiba nti tekyetaagisa kubiddamu wano. Kyokka kyewuunyisa nti erinnya ly’ekika lyayisibwa mu Charles yekka ne mutabani we asembayo obuto Samuel. Mukyala Charles Wesley yali aweza emyaka amakumi abiri mu esatu mu kiseera ky’obufumbo bwe, ne bba amakumi ana mu ebiri. Baazaala abaana mwenda, era basatu bokka ku bo be baakula; era olw’okuba omwana omulenzi omukulu n’omuwala baabeera era ne bafa nga tebafumbiddwa, abazzukulu bonna ba Samuel, era abaana be abawerako bakyali balamu.
Erinnya lya Mukyala C. Wesley ery’obuwala lyali Sarah Gwynne, era bazadde be baabeeranga e Garth mu South Wales. Nnyina yali wa mu kika ekigagga ennyo, nga y’omu ku baana b’obuwala mukaaga, nga buli omu ku bo yalina pawundi emitwalo esatu ez’okufumbirwa. Amaloboozi amalungi n’ekitone ky’ennyimba byali bisikirwa mu kika ekyo, n’olwekyo awatali kubuusabuusa kyava nnyo ku nnyaabwe batabani bombi, Charles ne Samuel, okufuna ekitone ky’ennyimba ekyabafuula abatutumufu. Obufumbo bwa Charles ne Sarah Wesley bwamala emyaka amakumi asatu mu mwenda, n’afa ng’aweza emyaka kinaana, era ye yamusingako okuwangaala emyaka amakumi asatu mu ena, ng’aweza emyaka kyenda mu mukaaga bwe yafa.
Mutabani waabwe omukulu Charles, eyazaalibwa nga 11 Desemba 1757, yasooka okulaga ekitone kye bwe yali anaatera okuweza emyaka esatu, bwe yakuba oluyimba obulungi ku harpsichord, era, ekisingawo, n’alugattako eddoboozi erya wansi (bass) ettuufu. Bwe yali aweza emyaka ena kitaawe yatwala akaana ako e London, abayimbi abaasinga mu biseera ebyo gye baalaga nti asaanidde okukuzibwa ng’agoberera ekitone kye eky’obutonde ng’omulimu gwe. Kitaawe ne kitaawe omuto tebalabika kuba nga baawakanya n’akatono, era kirabika kyabasanyusa nnyo bwe baakizuula nti omulenzi yeesenza ku nnyimba za lutikko mu butonde bwe. Dr. Boyce ye yamala ebbanga eddene nga ye musomesa we omukulu, era oluvannyuma lwe Omwami Kelway, eyamanyisa omuyizi we era gwe yali awagira eri Kabaka George III.
Wansi w’okusomesebwa kitaawe yafuna emisingi gy’okusoma okw’ennimi ez’edda (Olulatini n’Oluyonaani), n’akula n’empisa ennungi ennyo era kumpi ez’abakungu ab’omu lubiri, era olw’obwesimbu bwe n’omutima gwe ogw’ekisa yali ayagalibwa buli muntu; naye yali tasobola n’akatono kwerabirira mu nsi eno embi, ne kiba nti mwannyina yeewaayo gy’ali, n’aba ng’ekika kya malayika omukuumi, newakubadde nga yali tayagala kweraga.
Omulundi ogwasooka Charles okufuna ekiragiro kya Kabaka okujja mu Buckingham House gwali mu 1775, bwe yali yaakaweza emyaka kkumi na munaana; era yasitulibwa okuyita mu Park mu ntebe ey’okusitulwa (sedan-chair), ng’amaze, bwe kigambibwa, okwambazibwa n’obwegendereza nnyina ne mwannyina. Okuva olwo buli mwaka yayitibwanga e Windsor; era Princess Charlotte bwe yakula okwetaaga omusomesa w’ennyimba, ye yalondebwa ku kifo ekyo. Ku nkomerero yafuuka omukubi wa organ (ekivuga ekinene eky’omu kkanisa) mu Kkanisa y’e Marylebone, era yali amanyiddwa nnyo mu b’ennyimba. Omu eyali amumanyi obulungi yagamba nti, " Mu nnyimba yali malayika; mu buli kintu ekirala yali mwana muto.” Kumpi teyalwalako lunaku na lumu, era yafa mu 1834 ng’aweza emyaka nsanvu mu musanvu.
Sally, nga bwe yayitibwanga okumwawula ku nnyina, yazaalibwa e Bristol mu 1759, era okuva ku ntandikwa yali ayagalibwa nnyo kitaawe, eyali omuzadde ow’okwagala okungi ennyo. Newakubadde yali mukozi nnyo ng’atambula ku mbalaasi wakati wa London ne Bristol, era ng’atuukiriza ebiragiro bya muganda we, ebyali bingi era nga bitera okujja, yasobolanga okuwandiikira mukyala we ebbaluwa empanvu ku baana. Akawala kateekwa okuba nga kaali kaweza omwaka nga gumu bwe yawandiika nti: " Asaanidde okufaanana nze, kubanga ajja kuba mwana wange. Omu n’omulala bampa ebirabo bya Charley, naye tewali n’omu alabika okufaayo ku Sally omwavu — ne nnyina we ow’omu batismu alabika okumunyooma.” Bulijjo yalowoozanga ku muwala we, ng’amutegekera ebintu ebimwewuunyisa, era ng’alagira nnyina okumusindika ku lusozi okugenda e Gotham okuva ewaabwe mu Stoke’s Croft, alyoke afune amaanyi okuva mu mpewo ey’omu byalo. Yakula n’afuuka omusomi omunene, era ku ntandikwa n’ayagala okuba omuwandiisi, mu bitontome kya ddala, kubanga bwe kitandibadde bwe kityo teyandibadde Wesley. John Wesley yali amwagala nnyo, era bwe yali aweza emyaka nga kkumi n’etaano, n’amusuubiza okumutwala naye e Canterbury n’e Dover. Olugambo olw’obuswavu lwasituka olwalabika ng’olumuwaliriza okusigala mu London, era Charles n’amukubiriza okwongezaayo olugendo. " Muganda wange,” John bwe yagamba, " bwe nnawaayo eri Katonda okuwummula kwange, ebiseera byange, obulamu bwange, nnaggyako erinnya lyange eddungi? Nedda. Gamba Sally nti nja kumutwala e Canterbury enkya.” Yali mukazi mugezi, era yawandiikanga n’omukono omulungi era ogutegeerekeka, nga bulijjo ayogera mu Lungereza olulongoofu, ng’olwo omukyala ow’omu nnaku zino lw’ayinza okuwandiika; era empandiika y’ebigambo bye yali etuukiridde. Buli lulimi lwe yafunanga omukisa okuyiga lwamwanguyira, nga bwe kyali eri kitaawe ne jjajjaawe; era yeeyongerako ku nsimbi ze entono ng’avvuunula ebbaluwa ez’ennimi ez’ebweru eri amawulire ag’omu biseera ebyo. Nga nnyina, yafiirwa obulungi bwe obw’endabika nga akyali muto olwa kawaali, era ekyo ne kyongera ku nsonyi ze ez’obutonde, newakubadde nga zaakendeerako mu myaka gye egy’oluvannyuma. Yawa Dr. Adam Clarke ebintu bingi nnyo ebitonotono bye yakozesa mu kitabo kye Wesley Family. Kizibu okulonda akatontome akampi akalaga engeri ye ey’okuwandiika, naye kano, akaawandiikirwa Campbell bwe yafiirwa omu ku baana be, kyakulabirako kirungi nnyo. Kaasooka okufulumizibwa okuva mu biwandiiko bye ebyawandiikibwa n’omukono mu 1876 mu Memorials ez’Omwami Stevenson, era ne kaddamu okufulumizibwa mu Quiver, wamu n’ebbaluwa ezimu ez’olubereberye eziyiye n’eza mwannyina, emyezi mitono oluvannyuma: — KU KUFA KW’OMWANA OMUWERE. Ku lulwo ensi ey’enkwe tekutegekera Buvubuka obujjudde emitego egy’enkwe: Tewali muliro gwa kwegomba okw’obukambwe Gulikukema n’ekitiibwa mu myaka gyo egikuze; Tewali mululu gulikusendasenda mu bukadde bwo, Ewala n’essanyu eddungi erisaasaana; Oli musanyufu okusinga omukisa ogusinga obulungi, Ng’oggyiddwa mu bibi ebitawaanya abakulu, Mu kutegana okw’okweraliikirira, mu nnyombo eziwamba, Ne mu buli kweraliikirira okw’obulamu obwa wansi. Oli musanyufu! newakubadde nga kumpi tewalinnya Ku kkubo ery’amaggwa eridda eri Katonda, Obulungi obutalina mukwano we bukaabira ne busaba, Emirundi mingi nga bubuze mu kalippagano akabuusabuusa, So tewamanya nti obulungi bwakaaba bwereere — So tewawulira kibi kisinga bulumi, Oli mutukuvu dda mu ggulu, Omwana omwagalwa! eyakaaba bukaabi n’afa!
Miss Wesley yafiira e Bristol, mu kiseera ky’amakungula mu 1828, olw’obulwadde bw’omumiro, ng’aweza emyaka nkaaga mu mwenda. Yaziikibwa mu ntaana y’emu ne bannyina ne baganda be bataano, mu limbo ly’Ekkanisa ya St. James; era Charles, eyali tasobola kukubagizibwa olw’okumufiirwa, era kumpi nga tasobola kwekolera kintu kyonna, n’addayo e London mu kigaali eky’embalaasi ez’okukyusakyusa, ng’asaasaanyizza pawundi amakumi asatu mu mukaaga!
Samuel yazaalibwa nga 24 Febwali 1766, ku lunaku olw’okujjukira omulundi ogw’ekinaana mu ebiri okuzaalibwa kwa Handel. Teyali wa kitone ekyakula mangu mu nnyimba nga Charles, era mu kifo ky’okukuba eddoboozi erya wansi ettuufu ng’awulira buwulizi mu butonde bwe, teyagezaako kulikuba okutuusa lwe yayiga ebiwandiiko by’ennyimba. Omuntu omu yamuwa endingidi entono (violin), era yagikozesanga okuwerekera Charles, n’okuyimba ng’akuba, era olumu, ekyatiisa ennyo abaalina endowooza ez’omu biseera ebyo — nti muganda omukulu muto we ateekwa kumutwala ng’atasobola kukola nsobi — yeetulanga okunenya. Yatandika okuyiiya oratorio eyitibwa Ruth nga tannaweza myaka mukaaga, era yali amaze ddala okugimaliriza n’okugiwandiika bwe yali aweza emyaka munaana, n’agiwa Dr. Boyce n’obwegendereza bungi, eyagikkiriza n’okwebaza okw’ekitiibwa. Ateekwa okuba nga yali akyali mwana muto ddala bwe yakuba organ mu Bath Abbey okumala omwezi gumu, era n’akuba violin esooka mu bivvulu bingi eby’obwannannyini. Yakulaakulana bulungi mu kusoma kwe okwa bulijjo, era yalina amagezi amangi ag’obulijjo.
Charles Wesley bwe yamala okusengukira e London, era ng’abatabani be boogerwako nnyo, Dr. Johnson — eyali, nga bwe kimanyiddwa obulungi, talina kutu kwa nnyimba — n’awulira nti buvunaanyizibwa bwe obutasobola kwewalibwa, olw’okussa ekitiibwa n’omukwano eri ab’omu maka ago, okugenda awulire abalenzi nga bakuba ennyimba. Teyasooka kwetooloola mu nsonga, wabula amangu ago n’aleeta ensonga eyo ng’agamba — mu ngeri ye ey’obuzito — kitaabwe nti, " Ntegeera, Ssebo, nti abalenzi bo bakugu mu nnyimba; nkwegayiridde, ka mbawulire.” Bulijjo baali beetegefu, ne batuula ku bivuga byabwe amangu ago. Dr. Johnson n’atwala entebe, n’alonda ekitabo ku kifo ekiri ku ddirisa, amangu ago n’atandika okusoma n’okwekyusakyusa, nga bwe yali empisa ye. Ennyimba bwe zaakoma, n’ayimusa amaaso, n’aggala ekitabo kye, n’agamba nti, " Abasajja abavubuka, mbeebaza nnyo,” n’agenda.
Samuel Wesley yali tayagala n’akatono London, era okumala emyaka mingi yanoonya era n’afuna emirimu gy’ennyimba mu byalo. Oluvannyuma lw’okuwasa yabeerako okumala ekiseera okumpi ne Barnet, n’oluvannyuma e Camden Town, eyali ekyali kyalo ddala mu nnaku ezo. Yali muwandiisi wa bbaluwa atakoowa, era yajjuzanga empapula nnyingi n’amawulire ag’ennyimba n’amalala, okusanyusa Charles ne Sally. Yazaala waakiri abaana kkumi, " abasibe abaweebwa ebiseera eby’omu maaso " (hostages to fortune), n’afa mu Okitobba 1837, mu mwaka gwe ogw’ensanvu mu ebiri.
Yawangaala okulaba mutabani we omukulu, Charles, ng’afuuse Doctor of Divinity, era Sub-Dean w’Amasinzizo ga Kabaka (Chapels Royal). Okumala emyaka amakumi asatu Dr. Wesley bwe yali akwatagana ne St. James’s Palace, era, mu kifo kye eky’obukulu, yaliwo nga Kwiini Victoria akakasibwa, atikkirwa engule, era afumbirwa, era ne bwe yasabirwa oluvannyuma lw’okuzaala (" churched “), ng’amaze okuzaala omwana we omubereberye, Princess Royal. Yaliwo ku kubatizibwa kw’omwana oyo ow’obwakabaka, era, emyaka kkumi n’omusanvu oluvannyuma, ku bufumbo bwe n’Omulangira Omusika owa Prussia. Yafiira e St. James’s mu 1859, n’aleka abawala babiri.
Samuel Sebastian Wesley, amanyiddwa obulungi nga Doctor of Music, yali mutabani wa Samuel Wesley ow’okusatu, era mu buvubuka bwe yali omu ku bayimbi ba Chapel Royal, St. James’s. Bwe yali aweza emyaka amakumi abiri mu gumu n’okusingawo katono, yalondebwa okuba omukubi wa organ mu Lutikko y’e Hereford, gye yawasiza, oluvannyuma lw’omwaka gumu oba ebiri, mwannyina wa Dean, Dr. Merewether. Mu 1835 yafuuka omukubi wa organ mu Lutikko y’e Exeter; naye bwe yamalayo emyaka musanvu, n’agenda e Leeds, n’akola ng’omukubi wa organ mu kkanisa y’ekigo mu kitundu ku bbanga eddene era ery’amaanyi Dean Hook omugenzi lye yamala ng’akulira ekigo. Mu 1849 yaweebwa ekifo ky’omukubi wa organ mu Lutikko y’e Winchester n’akikkiriza. Kyali kifo ekyamusanyusa ennyo, naddala kubanga kyasobozesa batabani be bataano okusomera mu Winchester School. Mu 1865 yafuuka omukubi wa organ mu Lutikko y’e Gloucester, era okuva olwo n’akola omulimu omukulu mu mikolo gy’ennyimba egy’omu bitundu bya West of England. Babiri ku batabani be basumba mu Kkanisa ya Bungereza, babiri basawo (Doctors of Medicine), era omu yeerwanako okukulaakulana mu Australia. Yafa nga 19 Apuli 1876, ng’akyali ku myaka egitali mingi nnyo egya nkaaga mu mukaaga, egyo, okujuliza ssenga we Sally bwe yali ayogera ku omu ku b’ekika omulala, egyali ewala nnyo okutuuka ku bbanga ly’obulamu " jjajjaffe ab’ekitiibwa lye baatuukako.”
Kyewuunyisa nti enzikiriza y’Abametodisiti efunye okusiimibwa kutono nnyo mu kika ky’eyagitandika yennyini. Okuggyako abamu ku bannyinaabwe, abeegatta ku Kibiina, John ne Charles baayimirira bokka mu bulamu bwabwe, ku bikwata ku b’ekika kyabwe, era abasinga obungi ku abo abaabadde n’erinnya lyabwe okuva olwo banywerera nnyo ku Kkanisa ya Bungereza. Kino kye kyandyagadde John yennyini, kubanga teyali wa kwawukana, newakubadde nga teyasobola kuziyiza nkyukakyuka ye yali ensibuko yaayo enkulu; era teyayagala kugiziyiza, naye teyalaba nti yandireese okwawukana. Kyokka omusaayi gweyoleka, era ebitone bingi nnyo n’amaanyi bikyalabikira mu bazzukulu bonna ab’ekika ky’e Epworth. Nga bayanguyiriza era nga ba magezi ga mangu, era, oboolyawo, nga tebeeraliikirira nnyo bya nkya, bonna bateekwa okuba nga bali ku bigere nga bakola, era mu mpisa zino balaga bulungi olulyo lwabwe, n’amaanyi g’ensibuko eyo ey’olubereberye ekyali ewala ennyo okuggwaamu amaanyi.
LONDON:
ff Crown 8vo. 3s. 6d. buli Kitabo.
EMINENT WOMEN SERIES (OMUDDIRIŊŊANWA GW’EBITABO KU BAKAZI ABATUTUMUFU).
iEtrttctr fcg $oi>n ty. Jlngtaw.
EBITABO EBIMAZE OKUFULUMA:— George Eliot. Kyawandiikibwa MATHILDE BLIND.
Emily Bronte. Kyawandiikibwa A. MARY F. ROBINSON.
George Sand. Kyawandiikibwa BERTHA THOMAS.
Mary Lamb. Kyawandiikibwa ANNE GILCHRIST.
Maria Edge worth. Kyawandiikibwa HELEN ZIMMERN.
Margaret Fuller. Kyawandiikibwa JULIA WARD HOWE.
Elizabeth Fry. Kyawandiikibwa MRS. E. R. PITMAN.
Countess of Albany. Kyawandiikibwa VERNON LEE.
Harriet Martineau. Kyawandiikibwa MRS. FENWICK MILLER.
Mary Wo 1 1 sto nee raft Godwin. Kyawandiikibwa ELIZABETH ROBINS PENNELL.
Rachel. Kyawandiikibwa MRS. A. KBNNARD.
Madame Roland. Kyawandiikibwa MATHILDE BLIND.
Susannah Wesley. Kyawandiikibwa MRS. E. CLARKE.
ENDOWOOZA Z’AMAWULIRE. George Eliot. Kyawandiikibwa MATHILDE BLIND.
" Ekitabo kya Miss Blind kyekenneenya kya kitalo era eky’obwegendereza ku mugezi omunene.” — Vanity Fair.
“Tewali lupapula lwa kitabo kino ekinyuma ku muntu omu olusaanidde okubuukibwa.” — Graphic.
“Tewali kintu kyetaagibwa nnyo mu nnaku zino okusinga ebiwandiiko ebimpi ku bawandiisi abakulu nga bano. Miss Blind teyalekayo kufuba kwonna okukola emboozi ekwatagana era esikiriza, era asobodde okutuwa ebyafaayo by’obulamu ebijjuvu; ng’atabula mu nnyinnyonnyola ye okwekenneenya okusala obulungi.” — British Quarterly ~ Emily Bronte. Kyawandiikibwa A. MAKY F. KOBINSON.
“Miss Robinson akola ekitundu eky’ebyafaayo mu kitabo kye ekinyuma ennyo, ate okwekenneenya kwe ku muwandiisi we kwa bwenkanya, kunoonyereza, era kwa kitalo.” — Truth.
“Mu kitabo kino kye tulina mu maaso gaffe tufunye ebyafaayo ebyekenneenya eby’omuwandiisi wa ' Wuthering Heights,’ era ebiraga eri amaaso g’ebirowoozo ekifaananyi ekitangaavu era ekigere eky’obugezi obusinga obwesimbu era obutaliimu kutabula ensi eno bw’ezzeeko. Mukyala Gaskell kye yakolera Charlotte Bronte, Miss Robinson akikoledde muto we n’obulungi n’okusaasira kwe kumu.” — Manchester Courier.
George Sand. Kyawandiikibwa BERTHA THOMAS.
" Ekitabo kya Miss Thomas kiwandiikiddwa bulungi era kijjuvu ekimala; alina ekigendererwa ekirungi, bulijjo wa bwenkanya, era ekitabo kye kisaanidde okusembebwa ddala ng’entandikwa y’okumanya omuntu oyo.” — Athenteum.
" Mu kitabo kino ekitali kya kweraga abasomi aba bulijjo bajja kusangamu byonna bye beetaaga okumanya ku bulamu n’ebiwandiiko bya George Sand. Miss Thomas atuukirizza omulimu ogw’obuzibu ekigero n’obukugu bungi.” — St. James’ Gazette.
Margaret Fuller. Kyawandiikibwa JULIA WARD HOWE.
" Ebyafaayo by’obulamu ebiggya ennyo era ebisikiriza, era ekyongerwako ekisaanira ku muddiriŋŋanwa gw’Omwami Ingram ogwalondebwa n’obwegendereza era ogutegekebwa obulungi.” — Freeman’s Journal.
" Kisaanira ddala okugattibwa ku bitabo ebyakisooka ebyagalwa abantu, era kiri mu bitabo ebiggya ebisaanidde okusomebwa.” — Derby Mercury.
ENDOWOOZA Z’AMAWULIRE. Mary Lamb. Kyawandiikibwa ANNE GILCHKIST.
" ' Mary Lamb ' eya Mukyala Gilchrist kifaananyi ekyakolebwa n’obwegendereza era n’obuyigirize, ekyawandiikibwa n’okumanya n’enneewulira.” — Pall Mall Gazette.
" Mu mulimu gwe ogw’okuwandiika obulamu buno, Mukyala Gilchrist kirabika yaleeta okusoma okungi n’okumanya okutuufu. Asaanidde okukulisibwa olw’obutangaavu n’obunyuvu bw’emboozi ye, n’olw’obuwanguzi bw’atadde mu maaso gaffe omu ku bantu abasinga obukkakkamu era abasinga okukwata ku mutima mu biwandiiko by’Olungereza.” — Academy.
" Ekitabo ekinyuma ddala, ekirimu okusaasira okw’okwagala mu kifaananyi kye kiraga, era ekijjudde ebintu bingi ebiggya era ebinyuma.” — Harpers’ Magazine.
Maria Edgeworth. Kyawandiikibwa HELEN ZIMMERN.
" Ennyinnyonnyola ennyimpi esanyusa ennyo (resume’) ey’obulamu n’emirimu gy’omukazi waffe ow’ensi yaffe ow’ebitone •.” — Freeman’s Journal.
" Ebyafaayo by’obulamu ebinyuma.” — Echo.
" Miss Zimmern ye asoose okunyumya emboozi yonna eri abasomi Abangereza, era engeri gy’annyonnyolamu amaka ag’omu Ireland, okukolera awamu mu biwandiiko kwa taata ow’enjawulo n’omuwala omuwulize, olugendo e Bufalansa, n’okulaba kwa Miss Edgeworth •abantu abamu abatutumufu Abafalansa nga mw’otwalidde Madame de Genlis, bijjudde •obulamu.” — Pall Mall Gazette.
Elizabeth Fry. Kyawandiikibwa MRS. E. E. PITMAN.
" Mu bayambi b’abantu bonna Abangereza, tewali alaga mbeera ya kitiibwa •oba asaanira okujjukirwa ennaku zonna okusinga Mukyala Fry. Olw’ensonga eno tusanyukira ekifaananyi kye ekyawandiikibwa Mukyala Pitman, ekyafulumizibwa mu Eminent Women Series.” — Times.
" Endowooza ennungi ennyo ku bulamu n’omulimu gwa Mukyala Fry ogw’ekitiibwa eyinza okufunibwa mu mulimu gwa Mukyala Pitman ogwangu naye ogukwata ku mutima.” — Contemporary Review.
" Kino kitabo kirungi, ekisaanira ekifo mu Eminent Women Series enyuma.” — Spectator.
ENDOWOOZA Z’AMAWULIRE. Countess of Albany. Kyawandiikibwa VEBNON LEE. " Waliwo amaanyi ag’ekitalo mu ngeri Vernon Lee gy’alagamu obulamu n’abantu b’e Floreu tine, n’obulungi bungi n’okumasamasa kwa langi mu nnyinnyonnyola ze.” — Saturday Review.
" Ebyafaayo bino eby’obulamu ebya rumanzi bisanyusa nnyo nga omulimu gwonna ogw’okuyiiya, era engeri ey’omuwandiisi waabyo ey’okusala obulungi n’okulaga ebifaananyi ebitangaavu ebifuula ebisikiriza ennyo.” — Morning Post.
Harriet Martineau. Kyawandiikibwa MRS. FENWICK MILLER.
“Ennyinnyonnyola ey’obwesigwa era ey’okusaasira ku mukazi ono ow’enjawulo.” — Scotsman.
“Ng’ennyinnyonnyola ey’obwesigwa ey’omukazi alowooza era alina ebirowoozo ebigazi ku bulamu obw’ekyama obw’omukazi omulala n’ebiwandiiko bye eby’ekitalo, ekifaananyi kino ekyekenneenya kya kitalo.” — Whitehall Review.
" Mukyala Miller akoze bulungi omulimu gwe omuzibu, era ekitabo kye kiri mu bisinga obukugu n’okunyuma mu muddiriŋŋanwa ogw’obukugu era ogunyuma kwe kiri.” — Derby Mercury.
Mary Wollstonecraft Godwin. Kyawandiikibwa ELIZABETH ROBINS PENNELL.
" Ennyinnyonnyola etaliiko kyekubiira, ey’amagezi era ejjuvu ey’obulamu n’omulimu gw’omukazi eyatutumuka mu butuufu.” — Whitehall Review.
" Ebyafaayo by’obulamu ebirungi ennyo. . . . Omuwandiisi kirabika alina okusaasira okujjuvu eri omuntu gw’awandiikako, okutali ako oboolyawo tekisoboka kuwandiika byafaayo by’obulamu ebirungi ddala.” — Guardian.
Rachel. Kyawandiikibwa MRS. KENNARD.
“Ekitabo kino ekya Eminent Women Series kikuuma ddala erinnya eddungi ennyo ery’omuddiriŋŋanwa. Mazima gwe muddiriŋŋanwa ogusinga obulungi ogw’ebyafaayo by’abakazi gwe tumanyi.” — Literary World.
" Mukyala Kennard akoze omulimu gwe bulungi era n’okusaasira, era atuukirizza ebyafaayo by’obulamu bwa Rachel byokka ebisaanira erinnya eryo.” — The Lady.
“Kikuuma bulungi erinnya ly’Omuddiriŋŋanwa.” — Sheffield Telegraph.
Madame Roland. Kyawandiikibwa MATHILDE BLIND.
" Kijjudde ebintu ebirungi ennyo, eby’ebyafaayo n’eby’okwekenneenya, era kyakulabirako eky’omulimu ogw’obwegendereza n’obwesimbu. . . . Nga bwe kiri, ekitabo kino kisomeka okusinga engero ezisinga obungi eziriwo kaakano, era kisaanira ddala erinnya eddungi ery’awaggulu erya Miss Blind.” — Pictorial World " Ebitabo bitono mu Eminent Women Series ebisinga okunyuma.” — Morning Post.
" Ekitabo eky’amaanyi, ekikwata ku mutima, era ekinyuma ennyo.” — Graphic.
*w* WSSo fv;
vc ,.