Essuula 9 · eddakiika 38 ez’okusoma · eddakiika 50 ez’okuwuliriza
Ebinnyonnyola
KATONDA AGULUMIZIBWA MU KWESIGAMA KW’OMUNTU
1. Katonda Agulumizibwa. Olupapula olw’omutwe olw’enfulumya eyasooka ey’obubaka buno, omulimu ogwasooka omuwandiisi gwe yafulumya, lusoma bwe luti: “Katonda Agulumizibwa mu Mulimu gw’Obununuzi olw’Obunene bw’Okwesigama kw’Omuntu ku Ye, mu Bwonna bwagwo. Bwabuulirwa mu Kuyigiriza okw’Olwatu e Boston, nga 8 Julaay, 1731. Era bwafulumizibwa olw’Okwagala kw’Abaweereza n’Abalala abawerako, ab’e Boston, abaabuwulira. Bwa Jonathan Edwards A.M. Omusumba w’Ekkanisa ya Kristo e Northampton. Ekyabalamuzi 7:2.—Abayisirayiri baleme okwennyumiriza gye ndi, nga bagamba nti, omukono gwange gwe gunnokodde. Boston: Bwakubibwa S. Kneeland ne T. Green, ku lwa D. Henchman, ku Dduuka ery’oku Nsonda ku Ludda olw’Obukiikaddyo obw’Ennyumba y’Ekibuga. 1731.”
Okuyigiriza okw’Olwatu oba okw’Olw’Okuna, okwatandika okuva ku kutikkirwa kwa Rev. John Cotton, mu 1633, ne kugenda mu maaso nga kuluusi kusalibwako okutuusa ku kuzingizibwa kwa 1775, oluvannyuma ne kuzzibwawo era nga kukyaliwo, bwe kigambibwa, n’okutuusa kaakano, oba okutuusa gye buvuddeko (laba Ennyanjula ya Dr. Samuel A. Eliot mu Pioneers of Religious Liberty in America, Boston, 1903), kwali kumanyiddwa nnyo mu nteekateeka z’abantu n’ez’eddiini ez’e Boston mu biseera by’amatwale. Mu kiseera ekimu Olukiiko Olukulu lwayimirizanga emirimu gyalwo bulijjo olw’akwo; nti Gavana yandikuzizza Ssekukkulu n’akulagajjalira, Omulamuzi Sewall omukadde yakitwala ng’ekintu eky’okunenyezebwa ennyo. Ababuulizi baalondebwanga mu bamanyi b’eby’eddiini abasinga obumanyifu, si ab’e Boston bokka, wabula ab’omu ttwale lyonna. Kiwandiikiddwa, okugeza, ku Solomon Stoddard, jjajja wa Edwards era eyamukulembera mu busumba bw’e Northampton, nti buli mwaka yabangawo ku mukolo gw’okutikkira e Harvard ate olunaku oluddako n’abuulira mu Kuyigiriza okw’Olwatu. N’olwekyo kyali kitiibwa kinene eri Edwards, omuvubuka ow’emyaka amakumi abiri mu musanvu, okuyitibwa okubuulira ku mukolo guno.
Ye kennyini alabika nga yategeera bulungi ekitiibwa n’omukisa ebyo byombi. Ekiwandiiko eky’omukono ekyasooka kiraga okwetegeka okw’obwegendereza ennyo. Mu kunnyonnyola Enjigiriza, okugeza, mulimu okusangulamu n’okutereeza okuwerako nga ekigambo ekituufu tekinnazuulibwa. Obubaka obwakubibwa bulaga okwongerako okusingawo. Edwards yalonda ng’omulamwa gwe ekitundu kimu eky’omulamwa ogwali wakati era ogwafuga ebirowoozo bye—obufuzi bwa Katonda. Omutima gwe gwali gufumiitiriza ku mulamwa guno mu ngeri zaagwo zonna okuva mu buto. Yali afumiitirizza nnyo ku gwo naddala nga bwe gukwatagana n’enjigiriza y’ebyo Katonda bye yateekateeka, enjigiriza gye yasooka okulaba nga ya kyenyinyalwa, naye ku nkomerero n’agiraba nga “ya ssanyu nnyo, etangaala, era ewooma.” Tewali n’omu okuva ku Augustine eyali akaatiriza nga ye obufuzi bwa Katonda obutaliiko kkomo n’okwesigama kw’omuntu okukwatagana nabwo. Endowooza eno ey’okwagala kwa Katonda okw’obufuzi bwe—obw’obufuzi, si nga obutaliimu nsonga oba obutakwatagana na bwenkanya n’obulungi bwa Katonda, wabula nga “obutaliiko kiziyiza, oba kikaka, oba buvunaanyizibwa”—teyali mugongo gwa nteekateeka ye yokka, wabula n’omutima gwayo, omusingi oguleeta obulamu era ogukubira mu yo yonna. Gwe musingi ogusembayo ogw’obufirosoofo bwe n’okukkiriza kwe okw’eddiini. Mu kino ekyasooka okufulumizibwa kwe ng’ebiwandiiko ebinene eby’eby’eddiini ebyali ebisembayo bwe biri, buli wamu ye muwolereza afaanana nga nnabbi ow’endowooza eno esingayo, ng’awakanya enteekateeka zonna ez’eby’eddiini, ezitera okuyitibwa eza Arminius, ezaategeezanga mu ndowooza ye eddaala ly’obwetwaze mu muntu eritakkiriziganya na bufuzi obutaliiko kkomo bwe yatwalanga ng’ekitiibwa ekyawula Katonda.
Obubaka buno bwaleeta okukwatibwako okw’amaanyi, nga bwe kyeyoleka mu kwagala okw’amangu okw’okubufulumya, okulagibwa ku lupapula olw’omutwe, ne mu nnyanjula ey’okusiima ey’enfulumya eyasooka eyassibwako emikono abaweereza babiri abasinga obukulu ab’e Boston, Rev. Thomas Prince, ow’Ekkanisa ey’Obukiikaddyo Enkadde, ne Rev. William Cooper, ow’Ekkanisa ey’oku Luguudo lwa Brattle. “Tekyali kyangu,” abaami bano bwe bawandiika, “okusendasenda obuvubuka n’obwetoowaze bw’omuwandiisi, okumukkiriza okulabika ng’omubuulizi mu kuyigiriza kwaffe okw’olwatu, n’oluvannyuma okutuwa ekiwandiiko ky’okwogera kwe, olw’okwagala kw’abaweereza ab’enjawulo, n’abalala abaakuwulira. Naye, nga bwe twamulaba amangu nga mukozi atakwatibwa nsonyi mu maaso ga baganda be, okumatira kwaffe kwali kunene okusingawo, okumulaba ng’alonze omulamwa ogw’ekitiibwa bwe gutyo, era ng’agwogerako n’amaanyi mangi bwe gatyo n’obutangaavu, ng’ab’amagezi bwe banaakiraba mu kuwandiika kuno okuddako: omulamwa ogukakasa eri Katonda ekigendererwa kye ekikulu, mu mulimu gw’obununuzi bw’omuntu eyagwa okuyita mu Mukama Yesu Kristo, ogwategekebwa mu lwatu bwe gutyo, ekitiibwa kyagwo kyonna kidde gy’ali ng’oyo ow’omukisa eyaguteekateeka, eyagugula, era agussa ku bantu; omulamwa oguyingira ennyo mu ddiini ey’okukola; nga awatali kuguzikkiriza, eddiini eyo eteekwa okufa amangu mu mitima ne mu bulamu bw’abantu. N’olwekyo tetuyinza butalaga ssanyu lyaffe n’okwebaza kwaffe, nti Omutwe omukulu ow’Ekkanisa akyasiima okuyimusa, okuva mu baana b’abantu be, olw’okujjuza ekkanisa ze, abo abakakasa era abakuuma emisingi gino egy’enjiri; era nti ekkanisa zaffe, newakubadde nga zonna ziserebye, zikyassa nnyo ekitiibwa mu misingi emituufu, ne mu abo abagikkiriza n’abagiyigiriza mu lwatu. Era, nga bwe tutayinza butayagala na kusaba, nti Ettendekero ery’omu ttwale eriraanyeewo, wamu n’eryaffe, libeere nnyina abala abaana bangi ng’omuwandiisi; bwe tutyo tusanyuka n’omutima gwonna, mu kusiima okw’enjawulo okw’Obulabirizi bwa Katonda, mu kuwa ekirabo eky’omuwendo bwe kityo eri ekkanisa ey’omukisa ey’e Northampton, eyakulaakulana, okumala emyaka mingi bwe gityo, wansi w’obuyinza bw’enjigiriza ez’okutya Katonda ng’ezo, ze baayigirizibwa mu buweereza obulungi ennyo obw’omusumba waabwe ow’ekitiibwa eyafa gye buvuddeko, ekirabo kye n’omwoyo gwe bye tusuubira nti binaabeera bulamu era binaayakaayakananga ebbanga ddene mu muzzukulu we, balyoke bajjule ebibala byonna ebirungi eby’obwetoowaze n’okwebaza okw’enjiri, olw’ekitiibwa kya Katonda.”
6. Lwali lwa kisa kyokka ... eri emmeeme zaffe. Ekitundu kino kiyinza okulaga engeri Edwards gye yagaziyangamu obubaka bwe olw’okukubibwa (laba Ennyanjula, olupapula xxix). Ekiwandiiko eky’omukono kisoma bwe kiti: “Ekisa mu kuwa Ekirabo kino kyali kinene okusinziira ku butasaanira bwaffe, kyaweebwa ffe abaali, mu kifo ky’okusaanira ekyo ekya K. eky’Omuwendo Ogutaliiko Kkomo bwe gutyo, twasaanira Ebibi Ebitaliiko Kkomo okuva gy’ali.” Awo ne waddirira ebbanga, waggulu we ne wansi we, wakati w’ennyiriri, waliwo ebigambo, “okusinziira ku mukisa gwe tulina omugaso gwe tuweereddwa mu ye.” Ne kugenda mu maaso: “omugabi mu kuwa ekirabo kino mukulu okusinziira ku ngeri y’okuwa. Yamutuwa ng’Afuuse Omuntu yamutuwa ng’attiddwa alyoke abeere ekijjulo eri emmeeme zaffe.”
OBUTUUFU BW’EKITANGAALA EKY’OMWOYO
21. Ekitangaala eky’Obwakatonda era eky’Ekitalo. Olupapula olw’omutwe olwasooka olw’obubaka buno, obubaka obwokubiri omuwandiisi bwe yafulumya, lusoma bwe luti: “Ekitangaala eky’Obwakatonda era eky’Ekitalo, Ekiweebwa Mmeeme Butereevu olw’Omwoyo wa Katonda, nga kiragiddwa okuba Enjigiriza ey’Ebyawandiikibwa era ey’Amagezi; Mu Bubaka Obwabuulirwa e Northampton, era Obwafulumizibwa olw’Okwagala kw’Abamu ku Bawulize. Bwa Jonathan Edwards, A.M. Omusumba w’Ekkanisa eyo. Yobu 28:20. Kale amagezi gava ludda wa? N’okutegeera kubeera ludda wa? Engero 2:6. Mukama awa amagezi. Isaaya 42:18. Mutunule mmwe bamuzibe, mulabe. 2 Peetero 1:19. Okutuusa obudde lwe bukya, emunyeenye ey’enkya n’eryoka eyaka mu mitima gyammwe. Boston: Bwakubibwa S. Kneeland ne T. Green, M,DCC,XXXIV.” Obubaka buno bulina ennyanjula Edwards mw’awakanyiza mu bwetoowaze obwagazi bwonna obw’okwerabika oba okwewaana mu kubufulumya era n’asaba abasomi be okubusoma awatali kusosola ku nsonga eno, oba olw’omulamwa okuba nga si gwa musono. Kino eri abantu bonna okutwalira awamu. Ky’agamba abantu be kennyini kiraga enkolagana yaabwe eri omuweereza waabwe omuvubuka bwe yali ey’okwagalana mu kiseera kino era okussaamu ekitiibwa kwe yalina gye bali bwe kwali kunene; kirina ensonga ey’ennaku bw’olowooza ku kumugaana kwabwe okw’obusungu ku nkomerero. “Nnina ensonga okwebaza Katonda,” bw’awandiika, “nti waliwo obumu obw’essanyu wakati waffe, okusinga mmwe okusosola ekintu kyonna ekyange, kubanga kyange.” Abayozaayoza olw’okuba nga baayigirizibwa enjigiriza ng’ezo eziri mu bubaka okuva ku lubereberye. “Era nkisanyukira,” bw’ayongerako, “nti Obulabirizi bwa Katonda, mu kiseera kino eky’Obwonoonefu n’Okutabulwa, bwateeka omugabo gwange awo enjigiriza ng’ezo, ze ntwala ennyo ng’obulamu n’ekitiibwa ky’Enjiri, si nti zikkirizibwa bukkirizibwa, wabula awali bangi bwe batyo, amazima gaazo mwe geeyolekera bwe gatyo mu bumanyirivu bwabwe, nti omuntu yenna eyafuna omukisa okubamanya, mu nsonga ng’ezo, nga nze bwe nnagufuna, ateekwa okuba atali wa magezi nnyo okukibuusabuusa.”
Kino kitwalibwa mu butuufu nga “bumu ku bubaka bwa Edwards obusinga obulungi n’okwogera obulungi” (A. V. G. Allen, Jonathan Edwards, olupapula 67). Bwabuulirwa mu kiseera obubonero bwe bwali bweyongera obw’okufaayo okweyongera ku ddiini mu bantu b’e Northampton, ekyakulembera okuzuukuka okunene okw’omwaka ogwaddirira n’egyagoberera. Ekiwandiiko eky’omukono ekyasooka kiriko olunaku, Agusito, 1733. Okufa kw’Omwami Stoddard mu 1729 kwali kuggyewo ebiziyiza eby’obuyinza obwali bumaze ebbanga ddene nga bunywevu era nga tebubuusibwabuusibwa, era ebyavaamu, nga Edwards bw’abinnyonnyola, byali bya nnaku. “Kyalabika,” bw’agamba, “nga kiseera kya kuwola okw’ekitalo mu ddiini: obugwenyufu okumala emyaka egimu bwabuna nnyo mu bavubuka b’ekibuga; bangi ku bo baali bamanyidde nnyo okutambula ekiro, n’okugendanga mu mayumba g’omwenge, n’ebikolwa eby’obugwenyufu, abamu mwe baayonoonera ennyo abalala olw’ekyokulabirako kyabwe.” “Naye mu myaka ebiri oba esatu ... waatandika okubaawo okulongooka okulabika okw’obubi buno,” era “ku nkomerero y’omwaka 1733, waalabika obugonvu obutali bwa bulijjo n’okukkiriza okubuulirirwa” mu bavubuka (Narrative of Surprising Conversions). Embeera ennungi zaakwata ku mubuulizi era, olw’ekyo, tulina obubaka ku Kitangaala eky’Omwoyo.
Omusingi ogulangirirwa mu bubaka buno gwe musingi omukulu era ogufuga okuzuukuka kwonna. Okuzuukuka kwe kweyoleka kwagwo kwennyini n’obukakafu obw’obumanyirivu, eri Edwards waakiri, obw’amazima gaagwo. Tewali kintu mu kunnyonnyola kwe okw’okuzuukuka kuno ekisinga okukwata ku mutima okusinga engeri gy’akwekenneenyamu, ng’alondoola mu bujjuvu ebitundu by’enkola, ng’eyewuunya enjawulo zaakwo, Omwoyo Omutukuvu mw’afuulira obubaka bwa Katonda obwa ddala era obw’amaanyi (laba Allen, op. cit. olupapula 143 n’ezigoberera). Tewaali kintu kiggya ddala mu musingi gwennyini; nti Katonda akwata ku mmeeme butereevu, nti emmeeme esobola okutegeera butereevu ebintu bya Katonda, kino kyali kyayigirizibwa bonna, naddala bonna ab’Ekikristaayo, abeewaayo eri ebyama by’omwoyo. Mazima, kiyinza okubuusibwabuusibwa oba eddiini ng’engeri y’obumanyirivu bw’omuntu tetwaliramu wonna okumanya enkolagana ng’eyo esukkulumye (laba W. James, Varieties of Religious Experience, Boston, 1902, passim). Ekyali ekiggya mu ngeri Edwards gye yategekamu enjigiriza eno kye kyali engeri gy’aginnyonnyolamu, engeri gy’agikwataganyaamu n’ebitundu ebirala eby’enteekateeka ye, okunyweza kwe ku butonde obw’ekitalo obw’okutangaaza kuno okw’obwakatonda, okwawula kwe okw’amaanyi wakati w’ekisa ekya bulijjo n’ekisa eky’enjawulo. Enjigiriza ye ey’ekitangaala eky’ekitalo erabika, mazima, ng’ekiva mu ndowooza ye ku nkolagana y’omuntu ne Katonda mu mulimu gw’obununuzi eyalagibwa mu bubaka bwe ku Kwesigama kw’Omuntu. Kitundu, waakiri, olw’endowooza eno nti erabika gy’ali si ya Byawandiikibwa yokka, wabula ya magezi. Yali njigiriza ekwatagana ennyo n’endowooza ze ku kukyuka. Olw’ensonga eno, si kitono okusinga olw’okukaatiriza kwayo omusingi ogw’ebyama by’omwoyo okusinga ogw’empisa oba ogw’amateeka mu ddiini, Edwards kyava ayinza okwogera ku njigiriza eno nga “si ya musono.” Endowooza ey’omulembe ogwo yali ya kusanga amaanyi mangi mu butonde bw’omuntu okusinga bwe yali ayagala okukkiriza. Mu byafaayo, naye, mu kukaatiriza kuno kwennyini ku bumanyirivu obw’omunda obw’ekitangaala n’obulamu bwa Katonda mu mutima Edwards mw’akolera enkyukakyuka okuva mu njigiriza ya Calvin enkadde okudda mu by’eddiini ebigazi eby’omulembe gwaffe.
Ekiwandiiko eky’omukono eky’obubaka buno kijjudde nnyo okusinga bulijjo okusangulamu n’okuyingizaamu, ne kiba nga kumpi tekisobola kusomebwa, naye nga kiraga ekitundu ky’okutegana n’okufaayo okwakozesebwa mu kukiwandiika. Kiwandiikiddwa ku mpapula amakumi abiri mu mukaaga ez’obunene bw’ekifaananyi ekikoppoddwa mu kitabo kino, olupapula olusembayo nga lulimu olunyiriri lumu n’ekitundu kyokka. Naye obubaka obwakubibwa bugaziyiziddwa nnyo okusingawo.
OKUSALAWO KWA LUUSI
45. Okusalawo kwa Luusi. Obubaka buno bwali bumu ku “Kwogera” bitaano “ku Nsonga ez’Enjawulo Enkulu, Ezikwata ennyo ku Nsonga Enkulu ey’Obulokozi bw’Emmeeme Obutaggwaawo: kwe kugamba I. Okuweebwa Obutuukirivu olw’Okukkiriza Kwokka. II. Okufuba Okuyingira mu Bwakabaka bwa Katonda. III. Okusalawo kwa Luusi. IV. Obwenkanya bwa Katonda mu Kuzikirizibwa kw’Aboonoonyi. V. Obulungi bwa Yesu Kristo. Bwabuulirwa e Northampton, naddala mu kiseera ky’okufukibwa okw’ekitalo okw’Omwoyo wa Katonda eyo okwakayita. Bwa Jonathan Edwards A.M. Omusumba w’Ekkanisa ya Kristo e Northampton. Ekyamateeka Olwokubiri 4:8 [9]—Weekuume nnyo, okuume emmeeme yo n’obunyiikivu, olemenga kwerabira ebyo amaaso go bye galabye, era bireme okuva mu mutima gwo ennaku zonna ez’obulamu bwo. Boston: Bwakubibwa era bwatundibwa S. Kneeland ne T. Green, ku Luguudo lwa Queen okwolekera Ekkomera. MDCCXXXVIII.” Okwogera kuna okwasooka kwabuulirwa mu kiseera ky’okuzuukuka kwa 1734-1735 era kwalondebwa olw’okwagala kw’abantu ng’okwo kwe baali bafunyeemu omugaso ogw’enjawulo; okwokutaano kwalondebwa Edwards yennyini ng’abantu abamu okuva mu kibuga ekiriraanyeewo abaakuwulira bamusabye, era kubanga yalowooza nti obubaka ku bulungi bwa Kristo bwandisaanidde okugoberera okulala, okwali okw’okuzuukusa. Kwateekebwa mu maaso g’enfulumya ey’e Amerika eya Narrative of Surprising Conversions, eyasooka okufulumizibwa mu Bungereza. Ensimbi ez’okubufulumya zaasasulwa ekibiina,—obukakafu obweyoleka obw’okufaayo kwabwe okw’omu buziba, kubanga mu kiseera ekyo baali bazitoowereddwa nnyo ensimbi ez’ennyumba y’okusabiramu empya. Laba Dwight, Life of Edwards, olupapula 140 n’oluddako; geraageranya n’ekinnyonnyola ekiddako wano, olupapula 162.
Obubaka ku Kusalawo kwa Luusi bulondeddwa ng’obusinga obumpi mu kwogera kuno waggulu okulaga ekika ky’obubaka obw’okuzuukuka ekyawukana ennyo ku bubaka ku Boonoonyi mu Mikono gya Katonda Asunguwadde. Bwonna, naye, bukakasa obujulirwa bwa Edwards yennyini ku kubuulira kwe: “Sifubye kubazuukusa kyokka, mulyoke mukwatibwe okutya, wabula nkozesezza amaanyi gange gonna okubawangula” (Obubaka bw’Okusiibula). Ekiwandiiko eky’omukono eky’obubaka buno kiriko olunaku, Apuli, 1735, era kirabika nga kyakubibwa kumpi nga bwe kyawandiikibwa.
EBISENGE EBINGI
59. Ebisenge Ebingi. Ekiwandiiko eky’omukono eky’obubaka buno obutannaba kufulumizibwa kiriko olunaku, “Ssabbiiti eddirira okutuuza abantu mu Nnyumba y’Okusabiramu Empya, 25 Ddesemba, 1737.” Omukolo ogwo gwali gwa kufaayo okw’enjawulo eri abantu b’e Northampton. Ennyumba y’okusabiramu enkadde, eyazimbibwa mu 1661, yali efuuse ntono nnyo eri ekibiina era ng’eyonoonese mu ngeri ey’akabi; mazima, ku Ssande emu mu Maaki mu mwaka ekizimbe ekipya mwe kyaggwa, Edwards nga abuulira, nga yaakamala “okuteekawo enjigiriza ze” okuva mu kyawandiikibwa, “Mulabe, mmwe abanyoomi, musamaalirire era muzikirire,” ekituuti eky’omu maaso, “n’okuwuuma ng’okubwatuka kw’eggulu,” ne kigwa mangu era mu ngeri eyeewuunyisa. Ku bw’omukisa—olw’obulabirizi obw’enjawulo, bwe kyalabika eri Edwards—tewali n’omu ku bantu ekikumi mu ataano, oba abasukkako oba abatawera, abaali mu kabenje ako eyafa, oba eyamenyeka eggumba, era kkumi bokka be baalumizibwa “ne kiba eky’ensonga ennene.” Naye ekyabaawo kyalaga nti okuzimba ennyumba y’okusabiramu empya kwali tekutandikiddwa mangu ekimala. Ensonga y’ekizimbe kino ekipya yali ereeteddwa mu lukiiko lw’ekibuga olw’omusana gwa 1733, naye yasooka kusalibwawo mu Novemba, 1735, nga eyambiddwa kitundu, awatali kubuusabuusa, okuzuukuka okunene okw’omwaka ogwo, abantu nkaaga, kinaana, n’ekikumi bwe baakkirizibwanga mu kkanisa ku mikolo gy’Ekyeggulo egyaddiriŋŋananga. Awo ne kitwala emyaka ebiri okumaliriza ekizimbe. Mu ngeri endala, galoni nkaaga mu mwenda ez’omwenge omukambwe, ng’oggyeeko ebipipa bingi eby’omwenge gw’ebibala n’ogwa bbaale, byanywebwa abakozi mu kuzimba omubiri gw’emiti gwokka. Abasajja nkaaga baakozesebwa ku silingi 5 buli lunaku olw’ekitundu kino eky’omulimu, “nga beerabirira bokka”—nga ekitabo kya Dikoni Hunt bwe kigamba—“okuggyako eby’okunywa.”
Ekizimbe bwe kyali kumpi okuggwa, ng’ebirala ebiwerako eby’ekiseera ekyo, ekizimbe ekigazi, ekiwanvu nga kiriko omunaala, ekifo ky’ekide n’ekyuma ekiraga empewo ku nkomerero emu, ensonga enkulu ey’okutuuza ekibiina n’etandikibwako. Kino nakyo kyali kya kibuga. Kyali kimaze okusalibwawo mu lukiiko lw’ekibuga olwa buli mwaka mu musana okubeera n’entebe ez’amasanduuko okwetooloola ebisenge n’“entebe” oba entebe empanvu zokka ku njuyi zombi ez’“ekkubo” (ekkubo eddene wakati). Enteekateeka yennyini ey’entebe, ekyaliwo, eraga entebe ez’amasanduuko nazo nga zeetoolodde entebe empanvu ku wansi, nga zaawuddwa ku ntebe ez’amasanduuko ez’oku bisenge amakubo amafunda, n’entebe ez’amasanduuko ttaano mu kituuti. Entebe zino ez’amasanduuko zaali za ngeri empanvu, ennya enkulungo, nga zirina entebe ezisitulibwa, era zaali zirabibwa mu lwatu ng’ebifo eby’ekitiibwa ekisingako. Ku nkomerero y’omwaka, ekibuga ne kikuba enkiiko eziwerako nga kitunuulidde naddala okutuuza abantu. Ensonga esooka obukulu yali ekwata ku kugabanya entebe okusinziira ku ddaala ly’omuntu mu bantu. Mu lukiiko mu Novemba, akakiiko k’abatuuze bataano abasinga obumanyifu kaalagirwa okukola “Enteekateeka yaabwe oba Pulaani y’Okutuuza abantu mu Nnyumba y’Okusabiramu n’okugireeta eri Ekibuga” okugikkiriza. Omwezi ogwaddirira akakiiko ne kalagirwa nate n’obululu buno obuddako:
“1. Kyasalibwawo nti mu Kutuuza abantu mu nnyumba y’okusabiramu Empya akakiiko kafeeyo okusingira ddala ku bintu by’abantu.
“2. Okufaayo ku Myaka gy’abantu.
“3. Kyasalibwawo nti wabeewo Okufaayo n’Ekitiibwa ebimu [bissibwe] ku mugaso gw’abantu, naye ku Ddaala erya wansi.” Era waleme kubaawo nsobi yonna, akakiiko k’abantu mukaaga kaalondebwa “okubalirira omuwendo gw’entebe ez’amasanduuko n’entebe,” kwe kugamba, okuzissaamu “ekitiibwa” oba okuzibalirira omuwendo gwazo mu bantu.
Ensonga endala ekwatagana yali ekwata ku kutuuza abasajja n’abakazi. Mu lukiiko mu Novemba, kyasalibwawo nti abasajja babeere ku nkomerero ey’obukiikaddyo, abakazi ku nkomerero ey’obukiikakkono; abasajja ku mukono ogwa ddyo ogw’ekituuti ky’okubuulirirako, abakazi ku gwa kkono. Mu lukiiko olwasooka mu Ddesemba ekibuga kyagaana mu lwatu okukkiriza abasajja ne bakazi baabwe okutuula wamu. Naye kino kyali kikontana mu lwatu n’endowooza y’abamu ku b’ekibuga abasinga obuyinza, kubanga mu lukiiko olwaddibwamu oluvannyuma lw’ennaku nnya, “Ekibuuzo bwe kyabuuzibwa oba Akakiiko kaziyizibwe okutuuza abasajja n’abakazi baabwe wamu, Naddala Abo Abaagala Okutuula wamu: Kyagaanibwa.” Wansi w’olukusa luno olutali lwa butereevu era olulina obukwakkulizo, abafumbo baatuuzibwa okusinga obungi wamu mu ntebe ez’amasanduuko, naye nga baawuddwa ku ntebe empanvu, ate mu mbeera ezimu omwami n’aweebwa entebe ey’essanduuko ate omukyala entebe empanvu.
Ebyabaawo n’embeera ezinnyonnyoddwa wano birabikira mu bubaka bwa Edwards, naddala mu by’ayogera ku bunene bw’“ebifo eby’okusulamu” mu ggulu ne mu bigambo bye ku “ntebe ez’ekitiibwa eky’enjawulo n’amadaala ag’enjawulo n’embeera ez’ekitiibwa n’essanyu” eyo, bw’ogeraageranya n’ebyo bye tusanga mu mayumba ag’okusinza ku nsi.
Ng’okulaga obunene bw’ekibiina kya Edwards eky’e Northampton, kiyinza okuba eky’okwewuunya okulaba nti enteekateeka y’okutuuza eyogeddwako waggulu erimu amannya g’abantu kumpi lukaaga. Era yalina abawulize be nga bamwetoolodde. Ekituuti eky’okubuulirirako, nga waggulu waakyo waliwo olubaawo olunene oluzzaayo eddoboozi, kyali wakati w’ekimu ku bisenge ebisinga obuwanvu eby’ekizimbe, si ku nkomerero, nga bwe kiri empisa kaakano. Okumanya ebisingawo, laba J. R. Trumbull, History of Northampton, Omuzingo II, Essuula 6.
Obubaka buno buwandiikiddwa mu bujjuvu okusinga obubaka bwa Edwards obusinga obungi obutannafulumizibwa. Mu kutegeka ekiwandiiko ky’ekitabo kino, omukung’aanya yalina mu birowoozo engeri obubaka obulala obufulumiziddwa wano gye bufaananamu okutwalira awamu. Obufunze—X (Kristo), G. (Katonda), F. H. (Ennyumba ya Kitange), n’ebirala—bwe butyo bunnyonnyoddwa, era emboozi oba ebigambo ebyalekebwayo, ebiragibwa mu Kiwandiiko eky’omukono n’obusittale oba amabanga, byongeddwamu okusinziira ku bigambo ebibyetoolodde. Ebyongeddwamu byonna ng’ebyo, naye, biyingiziddwa mu bukomera obw’enjuyi ennya.
ABOONOONYI MU MIKONO GYA KATONDA ASUNGUWADDE
78. Aboonoonyi mu Mikono gya Katonda Asunguwadde. Olupapula olw’omutwe olujjuvu olw’obubaka buno, obusinga obumanyifu mu bwa Edwards, lwasomanga mu nfulumya eyasooka bwe luti: “Aboonoonyi mu Mikono gya Katonda Asunguwadde. Obubaka Obwabuulirwa e Enfield, nga 8 Julaay 1741. Mu kiseera eky’Okuzuukuka okunene; era nga kwaliko okukwatibwako okw’ekitalo ku bangi ku Bawulize. Bwa Jonathan Edwards A.M. Omusumba w’Ekkanisa ya Kristo e Northampton. Amosi 9:2, 3.—Ne bwe balisima ne baddukira emagombe, omukono gwange gulibaggyayo. Ne bwe balirinnya waggulu mu ggulu ndibawanulayo. Wadde balyekweka ku lusozi Kalumeeri, ndibanoonyaayo ne mbaggyayo. Ne bwe balyekweka wansi mu buziba bw’ennyanja ndiragira ogusota ne gubalumirayo. Boston: Bwakubibwa era Bwatundibwa S. Kneeland ne T. Green ku Luguudo lwa Queen okwolekera Ekkomera, 1741.”
Benjamin Trumbull mu History of Connecticut ye (New Haven, 1818), Omuzingo II, olupapula 145, awandiika embeera mwe bwabuulirwa obubaka buno nga bwe yabubuulirwa Omwami Wheelock, omuweereza okuva e Connecticut (Enfield, Conn., mu kiseera ekyo kyali kibalibwa mu ssaza lya Hampshire, Mass.), eyabuwulira. “Abantu mu bibuga ebiriraanyeewo,” Trumbull bw’awandiika, “bwe baali mu nnaku ennene olw’emmeeme zaabwe, abatuuze b’ekibuga ekyo baali beekakasa nnyo, nga tebeefuga, era nga tebalina kye bafaako. Okuyigiriza kwali kutegekeddwa e Enfield, era abantu ab’okumpi, ekiro ekyakulembera, baakwatibwako nnyo olw’obutafaayo bw’abatuuze, era nga batya nnyo nti Katonda yandibayiseeko, mu kusala kwe okw’obutuukirivu, ng’enkuba ya Katonda etonnya okubetooloola wonna, ne bavunnama mu maaso ge ekitundu kinene eky’ekiro ekyo, nga basaba okusaasirwa olw’emmeeme zaabwe. Ekiseera ekyategekebwa olw’okuyigiriza bwe kyatuuka, abaweereza ab’okumpi bangi ne bajja, n’abamu okuva ewala. Bwe baayingira mu nnyumba y’okusabiramu, endabika y’ekibiina yali ya butafaayo era nga temuli kantu. Abantu baali kumpi tebeeyisa na mpisa za bulijjo. Rev. Omwami Edwards, ow’e Northampton, n’abuulira, era obubaka nga tebunnaggwa, ekibiina ne kirabika nga kikwatiddwako nnyo era nga kivunnamye, n’okukakasibwa okw’entiisa okw’ekibi kyabwe n’akabi kaabwe. Waaliwo okussa omukka okw’ennaku n’okukaaba okungi bwe kutyo, omubuulizi n’akakibwa okwogera eri abantu n’okusaba basirike, alyoke awulirwe. Kino kye kyali entandikwa y’okufaayo kwe kumu okunene era okwabuna mu kifo ekyo, ttwale lyonna kwe lyakyalirwa okutwalira awamu.” Embeera, bwe zityo, obubaka buno mwe bwabuulirwa zaali za njawulo; okusasamala kw’Okuzuukuka Okunene kwali ku ntikko; ekibiina obubaka mwe bwabuulirwa kyali kimanyiddwa nnyo olw’obutafaayo bwakyo; Edwards awatali kubuusabuusa yawulira nti okulaga akabi kaabwe mu ngeri ey’amaanyi ennyo kyali kyetaagisa okubazuukusa. Era obubaka buno oboolyawo bwe businga okutiisa mu kika kyabwo obwali bubuuliddwa omuweereza Omukristaayo yenna.
Ekika ekyo, naye, tekyali kya njawulo n’akatono mu kubuulira kwa Edwards, naddala mu kiseera kino. Bwe yakkiriza nti okusalawo kw’abantu mu bulamu buno kwalimu ebinaavaamu ebisingayo obukulu emirembe n’emirembe, yatwala nti buvunaanyizibwa bwe okubibateeka mu maaso mu ngeri esinga okukwata ku mutima. Obwenkanya bwa Katonda mu Kuzikirizibwa kw’Aboonoonyi; Ekibonerezo eky’Ababi Ekigenda Okujja Tekyewalika era Tekigumiikirizika; Obutaggwaawo bw’Ebibonyoobonyo bya Ggeyeena; Ababi Bwe Balimala Okujjuza Ekipimo ky’Ekibi kyabwe, Obusungu Bulibajjira Okutuuka Ennyo; Enkomerero y’Ababi Efumiitirizibwako Abatuukirivu; oba, Ebibonyoobonyo by’Ababi mu Ggeyeena tebiri nsonga ya nnaku eri Abatukuvu mu Ggulu; Abantu Ababi Bagasa mu Kuzikirizibwa kwabwe Kwokka,—gano gamu ku mitwe gy’obubaka bwe. Ate era, waliwo ensonga okukkiriza nti obubaka buno bwennyini, oba obufaanana nabwo, bwakozesebwa ku mikolo emirala ng’oggyeeko ogwo gwe bulagibwa mu lwatu nti gwe bwabuulirwako. Waliwo eky’ennono nti Edwards yabubuulira omulundi gumu Whitfield bwe yali amalidde ekibiina essuubi bwe yatalabika, era nti yaleeta okukwatibwako okunene olw’abwo. Ekiwandiiko eky’omukono kiriko olunaku Juuni, 1741, ekiraga nti bwandiba nga bwabuulirwa e Northampton, oba awalala, omwezi ogwakulembera okukwatibwako okw’ekitalo bwe kutyo ku bawulize e Enfield. Naye ekisinga obukulu kwe kubeerawo kw’obubaka obwokubiri obutaliiko lunaku okuva mu kyawandiikibwa kye kimu. Mu buno, obwali awatali kubuusabuusa obw’edda okusingawo, ekirowoozo kikoleddwako mu ngeri ey’enjawulo katono: tebutiisa nnyo, tebugaziyiziddwa nnyo, tebukankanya nnyo; naye bulimu ebirowoozo bingi, okugeza, ku butakakafu bw’obulamu, obwangu okuzikirira kwe kuyinza okutuukira omwonoonyi, n’ebirala, ebisangibwa mu bubaka bw’e Enfield. Edwards mu lwatu yasikirizibwa nnyo omulamwa guno; agukolako n’omukono omukakafu ogw’omukozi w’eby’emikono omukulu, n’amaanyi ag’amagezi ag’omukugu mu kukubaganya ebirowoozo. Era alangirira obubaka bwe n’amaanyi g’okukakasibwa okwa nnabbi ow’Endagaano Enkadde. Tekyewuunyisa nti abawulize be baakwatibwako. Ekyavaamu mazima kyandibadde kitono singa waaliwo akabonero konna ak’okuwoolera eggwanga okw’omuntu ku bubwe mu kubuulira. Naye tewali kintu ng’ekyo; si mu ngeri eyo obubaka buno mwe buyinza okuyitibwa “obw’okukolima.” Ku ludda olulala, ku ndowooza ya Edwards ye ku bubwe, si kizibu okulaba mu bwo ennaku n’okusaasira okw’omuntu asinga obukkakkamu ng’akaabira obusirusiru obutaliimu bw’abo, nga bazibe ku kuzikirira okubalindiridde, abagaana okuyitibwa okw’obukuumi okuddiŋŋanwa (geraageranya ne Matayo 23:37). Ku birala, talina by’asosola ku bubwe, ali bweru; amazima g’abuulira gakakafu, ga ntiisa, naye ga ddala. Ku musomi ow’omulembe guno obubaka buyinza okuleeta okukwatibwako okw’obulumi ennyo, okuggyako nga ye, ku ludda lwe, abusoma mu ngeri y’emu etali ya kusosola, ey’obweru. Si kulaga bintu nga bwe biri kwokka, wabula obukakanyavu bw’enjigiriza, obunyiiza. Edwards, okugeza, emirundi mingi ayogera ku nsonga lwaki aboonoonyi tebasuulibwa mangu ago mu ggeyeena; naye ensonga gy’awa si kusaasira oba bulungi oba kwagala kwa Katonda, wabula amaanyi Ge gokka n’okusiima Kwe okw’obufuzi. Eno ngeri emu ey’amazima ag’obutonde obw’omwoyo nga Edwards bw’agalaba. Si muntu agoberera nneewulira; alangirira amazima nga bw’agasanga. Ku bikwata ku Edwards yennyini, tewali kintu mu bubaka bwonna, oba mu bubaka bwe bwonna “obw’okukolima,” nga bwe buyitibwa, ekyenyinyalwa ekitundu ky’endowooza ya Dante ku boonoonyi mu ggeyeena. Twala, okugeza, ensonga ya Filippo Argenti mu Nnyanja y’Ebisooto (Inferno, Oluyimba 8): “‘Mukama wange, nandyagadde nnyo okumulaba ng’annyikibwa mu ssupu ono nga tetunnava ku nnyanja.’ N’ankuddamu nti, ‘Ng’olubalama terunnakukkiriza kukiraba ojja kumatizibwa; kijja kuba kisaanidde nti weeyagalire mu kwegomba ng’okwo.’ Oluvannyuma lw’ekyo katono ne ndaba nga ab’omu bisooto bamuyuzaayuza bwe batyo nti nkyatendereza Katonda olw’ekyo, era mmwebaza olw’akyo. Bonna ne baleekaana nti, ‘Mumukwate Filippo Argenti!’ n’omwoyo ogw’e Florence ogwali gunyiize ne gwekyukira gwokka n’amannyo gaagwo.”
89. Katonda abakwatidde ... temugwa mu ggeyeena. Kino oboolyawo kye kitundu ekisinga okujjukirwa mu bubaka buno obujjukirwa ennyo ekisukkiridde. Okugeraageranya n’ekiwandiiko eky’omukono ekyasooka kulaga enjawulo ezimu ez’okwewuunya ku biwandiiko ebyakubibwa, era mu kiseera kye kimu kulaga obugenderevu sentensi mwe zaakolebwamu nga zitunuulidde ekyo kye zaali zigenderera okuleeta. Olw’ensonga ezo zombi ekitundu kino kizzibwa wano nga bwe kyawandiikibwa.
“Muli waggulu w’obunnya bwa ggeyeena mu mukono gwa Katonda nga bw’ofaanana omuntu akwatira nnabbubi oba Ekiwuka ekyenyinyalwa waggulu w’omuliro & tewali kirala wabula Katonda okubata & ne mugwamu.” (Wano waddirira ennyiriri nnya ezitasobola kusomebwa, naye ezirabika nga tezikwatagana na kino. Ekitundu kino kigenda mu maaso ku lupapula oluddako olw’Ekiwandiiko.) “& K. ono abakwatidde bw’atyo mu mukono gwe abasunguwalidde nnyo & anyiiziddwa mu ngeri ey’entiisa. obusungu bwe bwaka ng’omuliro. muli ba kyenyinyalwa era ba kukyayibwa mu maaso ge & era musaanidde okwokebwa—abatwala nga temusaanira kintu kirala wabula okusuulibwa mu muliro muli ba kyenyinyalwa emirundi nkumi kkumi mu maaso ge okusinga ekiwuka ekisinga okuwunya mu maaso gaffe abantu & mumunyiizizza emirundi lukumi okusinga omujeemu omukakanyavu bwe yali anyiizizza omulangira we. & naye muli mu mikono gye & tewali kintu n’akatono wabula okusiima kwe kwokka okumukuumya obutagwa mu ggeyeena buli kaseera tewali nsonga ndala eyinza okuweebwa lwaki temwagenda mu ggeyeena ekiro ekyayise lwaki temwazuukukira mu ggeyeena oluvannyuma lw’okuzibiriza amaaso gammwe okwebaka & tewali nsonga ndala eyinza okuweebwa lwaki [te]mugudde okuva lwe mwazuukuka ku makya weewaawo okuva lwe mutudde wano mu nnyumba ya K. Nga Munyiiza Amaaso ge amalongoofu olw’engeri yammwe ey’ekibi embi gye muwuliriramu Okusinza kwe Okutukuvu Weewaawo tewali kirala ekiyinza okuweebwa ng’Ensonga lwaki temugwa mu ggeyeena mu kaseera kano kennyini.”
Wakati wa sentensi ezaawuddwa wano n’amabanga amawanvu, mulimu ennyiriri ezikoona okuva ku kitundu ekya wansi eky’esooka okutuuka ku kitundu ekya waggulu eky’eddako, nga ziyinza okulaga okusirika okw’omu kwogera mu kubuulira era nga ziraga omusomi ow’omulembe guno amayengo agaddiriŋŋana, ejjengo ku jjengo ery’entiisa, buli limu nga lisinga okuwuubaaza okusinga eryalikulembera.
Ekitundu ekyo waggulu kiri mu kiwandiiko eky’omukono wansi w’ekitundu I. eky’“Okussa mu Nkola,” ekitundu II. nga kitandika nti, “Era mulowooze wano mu ngeri ey’enjawulo” (olupapula 89). Ebitundu ebina ebigoberera oluvannyuma bikwatagana kumpi n’ebyo ebiri mu nfulumya eyakubibwa, naye mitwe gyokka, era byawukana ku bitundu omukaaga ebyasooka okulambikibwa. Mu kiwandiiko eky’omukono mulimu olupapula olutasibiddwa nga lulimu mu mukono gwa Edwards enteekateeka ey’obwegendereza ey’obubaka bwonna, ng’eyo gye yandikoze ng’ategeka obubaka olw’okukubibwa oba gye yandikozesezza ng’ebiwandiiko eby’okubuulira. Ekiwandiiko eky’omukono eky’obubaka bwonna kimpi, empapula amakumi abiri mu bbiri zokka ez’obuwandiike n’olupapula lumu olutaliiko kintu.
OMUGGO OMUGUMU OGUMENYEDDWA
98. Ekibonerezo kya Katonda eky’Entiisa. Ekiwandiiko eky’omukono eky’obubaka buno kiriko olunaku, “Ku mukolo gw’okufa kwa Col. Stoddard Juuni 1748.” Kirimu empapula ataano mu bbiri ez’obunene obwa bulijjo obw’ebiwandiiko by’obubaka bwa Edwards eby’omukono, naye nga kirina enjawulo etali ya bulijjo ey’okuwandiikibwa mu mpagi bbiri. Empapula ezaakozesebwa zaali kitundu za bbaluwa ezaaweerezebwa Edwards, obuwandiike nga mu bifo ebimu buyita ku ndagiriro, n’obubonero bwa sitampu nga buggiddwawo; ekitundu—empapula nga amakumi abiri—byali bitundu by’empapula ennungi, ennyogovu, ezisaliddwa ennyo okwetooloola emabbali ga waggulu, ezikkirizibwa okuba ebitundutundu by’empapula Mukyala Edwards ne bawala be ze baakozesanga mu kukola eby’okwewujja. Obubaka mu lwatu bwawandiikibwa mu bwangu bungi, n’okutereeza kutono era mu bujjuvu ekimala. Olupapula olw’omutwe olw’enfulumya eyasooka lusoma bwe luti: “Omuggo Omugumu ogumenyeddwa ne guwotoka. Obubaka Obwabuulirwa e Northampton, ku Lunaku lwa Mukama, nga 26 Juuni 1748 Ku Kufa kw’Omwami Ow’ekitiibwa John Stoddard, Esq. Eyali emirundi mingi Omukiise mu Lukiiko lwa Kabaka, Okumala Emyaka mingi Ssabalamuzi wa Kkooti y’Emisango egya Bulijjo mu Ssaza lya Hampshire, Omulamuzi w’Ebiraamo, era Ssaabakolonelo w’Ekibinja, n’ebirala. Eyafiira e Boston nga 19 Juuni 1748. mu Mwaka gwe ogw’67. Bwa Jonathan Edwards A.M. Omusumba w’Ekkanisa esooka e Northampton. Danyeri 4:35—Eggye ery’omu ggulu n’abantu ab’oku nsi abayisa nga bw’asiima. Tewali ayinza okumuziyiza, newaakubadde okumubuuza nti, Okola ki? Boston Bwakubibwa Rogers ne Fowle ku lwa J. Edwards e Cornhill 1748.”
Kolonelo Stoddard yali mwana ow’omunaana era mutabani ow’okuna owa Rev. Solomon Stoddard, era n’olwekyo kojja wa Edwards ku ludda lwa nnyina. Yali muntu ow’obukulu obunene mu nsonga zonna enkulu ez’ekibuga, essaza, n’ettwale. “Obulamu bwe,” bw’agamba Trumbull (History of Northampton, Omuzingo II, olupapula 172), “bwali kiyunzi wakati w’emiddiring’anwa ebiri egy’abakulembeze abakulu abaafuga ensonga za Massachusetts ey’Ebugwanjuba okumala kumpi ekyasa n’ebitundu bisatu ku bina. Abaamukulembera baali John Pynchon ow’e Springfield ne Samuel Partridge ow’e Hatfield; oluvannyuma lwe ne wajja Joseph Hawley ne Caleb Strong ab’e Northampton, era abasajja bano abataano be baali abakulembeze mu Ttwale, mu Ssaza ne mu Ggwanga.” Yali muwagizi munywevu ow’obwakabaka n’obuyinza bwa kabaka, era olw’ensonga eno yalina abamuwakanya bangi; naye okussibwamu ekitiibwa kwe yalina okutwalira awamu kulabibwa mu mirimu gye emingi ne mu kuba nti yalondebwa emirundi kkumi na musanvu okukiikirira essaza mu Lukiiko Olukulu. Yali mukwano wa muwendo eri Gavana Shirley, era ku ekyo waliwo olugero olumulaga bw’ali. Lwe luno nti olumu yagenda n’asaba okulaba Gavana nga Gavana alina abagenyi abalya naye, naye n’agaana omuweereza bwe yamuyita okuyingira. Abagenyi ne beewuunya era ne bakwatibwa ensonyi olw’ekyo kye baatwala ng’ekikolwa eky’obutassa kitiibwa mu mukulu w’eggwanga. “Omwami oyo ayitibwa ani?” Gavana n’abuuza. “Ndowooza,” omuweereza n’addamu, “yaŋŋambye nti erinnya lye ye Stoddard.” “Bwe kiri?” Gavana n’agamba. “Munsonyiwe, abaami, bw’aba nga ye Col. Stoddard, kiŋŋwanidde okugenda gy’ali.” (Okuva mu Dwight’s Travels, Omuzingo I, olupapula 332, ekijulizibwa Trumbull, op. cit. olupapula 173.) Okufa kwe kwaggyawo omu ku bawagizi ba Edwards abasinga amaanyi era kiyinzika kwayamba ku nkomerero ey’ennaku ey’empaka ennene omubuulizi mwe yali kaakano. Ku nsonga eno kya kwewuunya okulaba nti Kolonelo Stoddard mu 1736 yayamba okugereka ekitundu ky’e Stockbridge era nti yalina kinene kye yakola mu kutandikawo omulimu gw’obubaka eri Abayindi eyo, Edwards gwe yayitibwa okukulembera oluvannyuma lw’okugobwa e Northampton. Obubaka bwa Edwards bwa kutendereza, naye waliwo buli nsonga okulowooza nti okutwalira awamu buwa endowooza entuufu ku mpisa ya Stoddard, emirimu gye, n’ebyo bye yatuukako. Ku ye, laba nate Trumbull, op. cit. Omuzingo II, Essuula 13.
116. Olutalo luno. Olutalo lwa Kabaka George olw’Abafalansa n’Abayindi (1744-1748-9). Kolonelo Stoddard, ng’omuduumizi w’amagye g’e Hampshire, yakulemberanga emirimu gy’amagye mu kitundu ekyo eky’ensi okutuusa lwe yafa. Major Israel Williams ow’e Hatfield, eyamuddira mu bigere oluvannyuma mu buduumizi, ng’awandiika nga 25 Juuni, 1748, eri Omuwandiisi Willard, agamba nti: “Kaakano tuli ng’endiga ezitaliiko musumba.... Katonda asiimye okumutuggyako (eyali ekitundu ekinene ennyo amagezi gaffe n’amaanyi gaffe n’ekitiibwa kyaffe) mu kiseera we twali tusinga okumwetaaga.” (Trumbull, op. cit. Omuzingo II, olupapula 158.)
OBUBAKA BW’OKUSIIBULA
118. Obubaka bw’Okusiibula. “Obubaka bw’Okusiibula Obwabuulirwa mu Kitundu ekisooka e Northampton, Oluvannyuma lw’Abantu Okugaana mu lwatu Omuweereza waabwe, n’okulekayo Enkolagana yaabwe naye ng’Omusumba w’Ekkanisa eyo, nga 22 Juuni 1750 Olw’Enjawukana mu Ndowooza, ku Bisaanyizo ebyetaagisa eby’Abammemba b’Ekkanisa, Abajjuvu. Bwa Jonathan Edwards, A.M. Ebikolwa 20:18. Mumanyi bulungi ng’okuva ku lunaku lwe natuukirako mu Asiya, nga bwe nnabeeranga nammwe, mu biseera byonna. olunyiriri 20. Era nga bwe saalekayo kubabuulira bituufu eby’okubayamba, wabula ne mbalaga, ne mbayigiriza mu lwatu, ne mu maka gammwe. olunyiriri 26, 27. Noolwekyo mbategeeza leero nti sirina kyenvunaanwa olw’omusaayi gwa bonna: kubanga sirina na kimu kye nalekayo nga mbabuulira okwagala kwa Katonda. Abaggalatiya 4:15, 16. Kale essanyu lyammwe lyadda wa? Kubanga ndi mujulirwa wammwe nti, mwali musobola okuggyamu amaaso gammwe ne mugampa singa kyali kisoboka. Kale kaakano nfuuse omulabe wammwe olw’okubategeeza amazima? Boston Bwakubibwa era bwatundibwa S. Kneeland okwolekera Ekkomera ku Luguudo lwa Queen. 1751.”—Olupapula olw’omutwe olw’enfulumya eyasooka.
Ennyanjula y’obubaka buno kiwandiiko kikulu nnyo mu kubutegeera, ne kiba nti wano, nga bwe kitera okukolebwa ne mu nfulumya endala, kikubiddwa mu bujjuvu.
Ennyanjula. Si kya kwewuunya, abamu ku basomi b’obubaka buno obuddako okwagala okumanya embeera z’enjawukana wakati wange n’abantu b’e Northampton, eyavaamu okwawukana wakati wange nabo, okwaleeta okubuulira obubaka buno obw’okusiibula. Tewali, n’akatono, bbanga wano okunnyonnyola ensonga eyo mu bujjuvu: naye kirabika nga kisaanidde, era nga kyetaagisa, wano okutereeza okunnyonnyola okumu okukyamu ennyo, okwakoleddwa ennyo, era (kityibwa nti) abamu mu bugenderevu n’obunyiikivu, ku njawukana eyo: nga, nti nnakaatiriza abantu okuba abakakafu nti bali mu mbeera ey’obulokozi, nsobole okubakkiriza mu kkanisa; nti nnetaaga okunnyonnyola mu bujjuvu enkola n’entegeka y’obumanyirivu bw’omuntu obw’omunda, n’ekiseera n’engeri y’okukyuka kwe, ng’ekigezo ky’okusaanira kwe okussa ekimu okw’Ekikristaayo; weewaawo, nti nnagezaako okutandikawo ekkanisa ennongoofu, n’okwawula mu butuufu era mu bukakafu abatukuvu ku bannanfuusi, olw’okwefuula okwawula okutasobya [okw’]embeera y’emmeeme z’abantu; nti mu bintu bino nnali neegasse ku bantu abo abatali bateefu, abaalabise gye buvuddeko mu New England, abayitibwa Abeeyawula; era nti nze kennyini nnali mfuuse Omweyawuzi omukulu; era nti nneetwalira obuyinza bwonna obw’okusalawo ku bisaanyizo by’abo abaagala okussa ekimu nze nzekka, era ne nkaatiriza okukola olw’obuyinza bwange bwokka, mu kukkiriza abammemba mu kkanisa, n’ebirala.
Mu kuwakanya okunnyonnyola kuno okw’obuwaayiro, kaakano nja kuwa omusomi wange kunnyonnyola kwokka ebintu ebimu bye nnateeka mu maaso g’olukiiko, olwatwawula nze n’abantu bange, basobole okuba n’endowooza entuufu era enzijuvu ku misingi gyange egikwata ku nsonga eyali mu mpaka.
Nga wakyali wala nnyo olukiiko lutannatuula, abantu bange baali batumye eri Omwami Clark Ow’ekitiibwa ow’omu kyalo ky’e Salem, nga bamusaba awandiike ng’awakanya emisingi gyange. Ekyo kyampa omukisa okuwandiikira Omwami Clark, alyoke afune amawulire amatuufu ku misingi gyange kye giri. Era mu kiseera olukiiko we lwatuulira, nnakola, olw’okubamanyisa, okulangirira mu lwatu emisingi gyange mu maaso gaabwe n’ekkanisa, mu nnyumba y’okusabiramu, okw’amakulu ge gamu n’ago mu bbaluwa yange eri Omwami Clark, era kumpi mu bigambo bye bimu: era awo, oluvannyuma, ne mpeereza olukiiko mu buwandiike, ekitundu ky’ebbaluwa eyo, ekirimu amawulire ge nnali mpadde Omwami Clark, mu bigambo byennyini eby’ebbaluwa yange gy’ali, olukiiko lusobole okukisoma n’okukirowoozaako mu kiseera kyalwo, era lube n’okumanya okusingawo obukakafu n’okumatiza ku misingi gyange kye giri. Ekitundu kye nnabaweereza kyali mu bigambo bino:
“Emirundi mingi era simanyi oba si kumpi wonna, mu nsi, njogerwako ng’alina endowooza empya era ey’ekyewuunyo ku bisaanyizo by’okussa ekimu okw’Ekikristaayo, era ng’ayagala okuleeta engeri ey’enjawulo eyange ku bubwange. So nga sirowooza nti nnawukana n’akatono ku nteekateeka ya Dr. Watts mu kitabo kye ekiyitibwa, The Rational Foundation of a Christian Church, and the Terms of Christian Communion; gy’agamba nti y’endowooza ey’ekkanisa zonna ezaazzibwa obuggya. Nnali sinnalaba kitabo kino ekya Dr. Watts bwe nnafulumya bye mpandiise ku nsonga eno. Naye ndowooza nti endowooza zange, nga bwe nzoogedde, zikwatagana ddala n’ebyo by’ateekawo, nga gy’obeera nti nnali muyizi we. So sisukka n’akatono ebyo Dr. Doddridge by’alaga mu lwatu nti ze ndowooza ze, mu Rise and Progress of Religion ye, ne mu Sermons on Regeneration ze, ne mu Kunnyonnyola kwe n’Ebinnyonnyola ku Ndagaano Empya. Era mazima, ssebo, bwe ndowooza ku ndowooza z’olaze mu bbaluwa zo eri Major Pomroy n’Omwami Billing, sisobola kulaba wabula nti zituuka ddala ku kintu kye kimu kye nkuuma. Olowooza nti amasakramentu si mateeka ga kukyusa: wabula nti, ‘ng’obubonero bw’endagaano, gatwala nti okukyuka kwasooka kubaawo, naddala mu bakulu; era nti obutukuvu obulabika, oba, mu bigambo ebirala, okwatula okukkirizika okw’okukkiriza n’okwenenya, okukkiriza okw’ekitiibwa endagaano y’enjiri, nga kwegattiddwako enneeyisa ennungi, n’ekipimo ekimala eky’okumanya okw’Ekikristaayo, kye kiwa eddembe ery’enjiri eri amateeka gonna amatukuvu: naye nti kyetaagisa eri abo abajja eri amateeka gano, ne mu abo abeeyatula okukkiriza endagaano y’enjiri, okuba ab’amazima mu kwatula kwabwe,’ oba waakiri okwerowooza nti bali bwe batyo.—Ekintu ekikulu kye mbadde mbuusabuusa mu nkola eyateekebwawo ey’ekkanisa eno, era gye siguma kweyongerayo kugikola, kwe kukkiriza kwabwe mu lwatu ebigambo ebiddibwamu ku mukolo gw’okukkirizibwa kwabwe mu kussa ekimu, awatali kwefuula okutegeeza mu kyo ekintu kyonna ng’okukkiriza okw’omutima endagaano y’enjiri, oba okutegeeza okukkiriza oba okwenenya kwonna ng’okwo okwa ndagaano ey’ekisa, era nga bye bisaanyizo ebikulu eby’endagaano eyo: kubanga, mu kiseera kye kimu ebigambo we bikozesebwa, gwe musingi gwabwe ogumanyiddwa era ogwateekebwawo gwe beeyatula mu lwatu era gwe bagoberera, nti abantu bayinza era basaanidde okukozesa ebigambo bino nga tebategeeza kintu ng’ekyo, wabula ekintu ekirala eky’engeri eya wansi ennyo; kye ndowooza nti tebalina ndowooza ntegeerekeka, enkakafu ku kyo; wabula ekintu ekikkiriziganya n’okumanya kwabwe nti tebalonda Katonda ng’obulungi bwabwe obusingayo, wabula baagala ensi okumusinga, era nti tebeewaayo ddala eri Katonda, wabula beekuumira ebimu; era mu bufunze, nga bamanyi nti tebakkiriza na mutima ndagaano ya njiri, wabula bakyabeera wansi w’obuyinza obufuga obw’okwagala ensi, n’obulabe eri Katonda ne Kristo. Ne kiba nti ebigambo by’okwatula kwabwe okw’olwatu, okusinziira ku nkozesa yaabyo eyateekebwawo mu lwatu, biba tebikyali bya ngeri ya kwatula kwonna okw’okukkiriza n’okwenenya okw’enjiri, oba okugondera kwonna okutuufu endagaano: kubanga kwe kwatula kwabwe, nti ebigambo, nga bwe bikozesebwa, tebitegeeza kintu ng’ekyo. Ebigambo ebikozesebwa mu mbeera eno, waakiri tebituuka kuba kwatula okukkirizika okw’ebintu bino. Sisobola kulowooza ku bulungi ng’obwo mu bigambo ebimu, nti kisaanidde, olw’okwogera amaloboozi gano kwokka, okukkiriza abantu mu masakramentu ag’Ekikristaayo, awatali kufaayo ku makulu gonna ag’amaloboozi gano ge beefuula okutegeeza: so sisobola kulowooza nti etteeka lyonna erya Kristo lyateekawo ebisaanyizo ng’ebyo eby’okukkirizibwa mu kkanisa y’Ekikristaayo. Tekiri mu mpaka wakati wange n’abantu bange, okwatula okwetaagibwa nga kwa bujjuvu oba kugazi kwenkana wa. Sandyagadde kusibibwa ku bukomera obutuufu ku nsonga eyo; wabula okusinga okuwakana, nandimatidde n’ebigambo bitono, ebyogera mu bufunze empisa ennungi enkulu oba ebikolwa ebiri mu kugondera n’omutima endagaano, ebyogeddwa (nga bwe kyandirabise mu kunoonyereza ku kumanya kw’omuntu okw’enjigiriza) mu kutegeera; singa waaliwo enneeyisa ey’ebweru ekwatagana nabyo: weewaawo, nandirowoozezza, nti omuntu ng’oyo, ng’akola mu kitiibwa okwatula ng’okwo, yalina eddembe okukkirizibwa ng’ali mu kwagala kw’ekkanisa okw’olwatu, ne bw’aba nga ye kennyini abuusabuusa okukyuka kwe, olw’obutajjukira kiseera, obutamanya ngeri y’okukyuka kwe, oba okusanga ekibi kingi bwe kityo ekisigaddewo, n’ebirala. Era (singa okubuusabuusa kwe kwennyini tekwamuziyiza kujja ku mmeeza ya Mukama) nandirowoozezza nti omuweereza oba ekkanisa tebaalina ddembe kugaana mwatuzi ng’oyo, ne bw’aba ng’agamba nti tayinza kwerowooza nti akyuse; kubanga okwo nkuyita okwatula okutya Katonda, okuli okwatula ebintu ebikulu omuli okutya Katonda, so si kwatula ndowooza ye ku mbeera ye ennungi.”
Northampton, nga 7 Maayi, 1750.
Wano we ekoma Ebbaluwa yange eri Omwami Clark.
Olukiiko bwe lwawulira nti nnali nkoze ebiwandiiko ebimu eby’endagaano, oba engeri z’okwatula eddiini mu lwatu ze nnali neetegefu okukkiriza okuva eri abo abaagala okussa ekimu mu kkanisa, lwazitumya, olw’okwongera okumanya. Bwe ntyo ne mbaweereza ebiwandiiko oba engeri nnya ez’enjawulo, ze nnali ntegese nga omwaka gumu emabega, nga ze nnali neetegefu okukkiriza (emu ku zo yonna) okusinga okuwakana n’okwawukana n’abantu bange.
Engeri ebbiri ezisinga obumpi ku zino ziyingiziddwa wano olw’okumatiza omusomi. Ze zino.
“Nsuubira nti mazima nsanga omutima ogwewaayo ddala eri Katonda, okusinziira ku makulu g’endagaano eyo ey’ekisa eyassibwako akabonero mu kubatizibwa kwange; n’okutambulira mu kkubo ery’obuwulize eri ebiragiro byonna ebya Katonda, endagaano ey’ekisa bw’etaaga, ennaku zonna ez’obulamu bwange.” Endala,
“Nsuubira nti mazima nsanga mu mutima gwange obwagazi okugondera ebiragiro byonna ebya Katonda, ebinneetaaza okwewaayo ddala gy’ali, n’okumuweereza n’omubiri gwange n’omwoyo gwange. Era bwe ntyo kaakano nsuubiza okutambulira mu kkubo ery’obuwulize eri ebiragiro byonna ebya Katonda, ennaku zonna ez’obulamu bwange.”
Okwatula okw’engeri eno nnali neetegefu okukukkiriza, okusinga okuwakana n’okwawukana n’abantu bange. Si nti sirowooza nti kisinga nnyo okusaanira, nti ebiseera ebisinga okwatula eddiini mu lwatu Abakristaayo kwe bakola kubeere kujjuvu nnyo era kwa bulambulukufu okusingawo; era nti (nga bwe nnalaga mu bbaluwa yange eri Omwami Clark) sandyagadde kusibibwa ku ngeri yonna enkakafu ey’ebigambo, wabula okuba n’eddembe okukyusakyusa ebigambo by’okwatula okw’olwatu okusobola okukwatagana ddala n’endowooza n’obumanyirivu bw’omwatuzi, kulyoke kubeere kwogera okutuufu era okw’eddembe okusingawo okw’ekyo buli omu ky’asanga mu mutima gwe.
Era ate kiteekwa okumanyibwa, nti bulijjo nnakaatirizanga, nti kyali kyange ng’omusumba, okwatula nga tekunnaba kukkirizibwa, okuba n’eddembe ejjuvu okuyigiriza omwagazi amakulu g’ebigambo byakwo, n’obutonde bw’ebintu ebiteekeddwawo okwatulwa; n’okunoonyereza ku kutegeera kwe okw’enjigiriza ku bintu bino, okusinziira ku magezi gange agasinga obulungi; n’okulabula omuntu, nga bwe nnandirowoozezza nti kyetaagisa, ku bwangu mu kukola okwatula ng’okwo, oba okukukola okusinga olw’erinnya lye oba ery’amaka ge, oba olw’endowooza yonna ey’ensi, n’okumuteeka ku kwekebera okw’amaanyi, n’okunoonya mu mutima gwe, n’okusaba Katonda amukebere era amutangaaze aleme kuba munnanfuusi era alimbibwa mu kwatula kw’akola; wamu n’okumulaga amakubo amangi abeeyatuzi mwe bayinza okulimbibwa.
So sirowooza nti tekisaanidde omuweereza mu nsonga ng’eyo, okubuuza n’okumanya okuva eri omwagazi ekiyinza okujjukirwa ku mbeera z’obumanyirivu bwe obw’Ekikristaayo; kubanga kino kiyinza okuyamba ennyo okunnyonnyola okwatula kwe n’okuwa omuweereza omukisa omunene ogw’okuyigiriza okusaanidde: newakubadde nga okumanya okw’enjawulo n’okujjukira ekiseera n’engeri y’okukyuka okwasooka okudda eri Katonda tekusaanidde kufuulibwa kigezo ky’amazima g’omuntu, so tekusaanidde kukaatirizibwa ng’ekyetaagisa okusobola okukkirizibwa mu kwagala okujjuvu. Si nti ndowooza nti tekisaanidde n’akatono oba tekigasa, nti mu mbeera ezimu ez’enjawulo okulangirira embeera ez’enjawulo ez’okuzuukusibwa kw’omuntu okwasooka n’engeri y’okukakasibwa kwe, okutangaazibwa kwe n’okubudaabudibwa kwe, kulagibwe mu lwatu mu maaso g’ekibiina kyonna, ku mukolo gw’okukkirizibwa kwe mu kkanisa; newakubadde nga kino tekyetaagibwa ng’ekyetaagisa okukkirizibwa. Bulijjo nnangirira nga mpakanya okukaatiriza okunnyonnyola obumanyirivu, mu makulu gano (kwe kugamba, okunnyonnyola ekiseera eky’enjawulo n’amadaala g’omulimu gw’Omwoyo mu kukyuka okwasooka), ng’ekisaanyizo ky’okussa ekimu: naye, singa okunnyonnyola obumanyirivu kutegeeza okulangirira obumanyirivu bw’ebintu ebinene ebyakolebwa, ekisa eky’amazima n’ebikolwa n’empisa ez’obutukuvu enkulu mwe biri; mu makulu gano, ndowooza nti okunnyonnyola obumanyirivu bw’omuntu kyetaagisa okusobola okukkirizibwa kwe mu kussa ekimu okujjuvu mu kkanisa. Naye nti mu kunoonyereza kwonna okukolebwa, ne mu kunnyonnyola kwonna okuweebwa, omuweereza wadde ekkanisa tebasaanidde kwefuula bakebera mitima, wabula basaanidde okukkiriza okwatula okw’amaanyi, okw’ekitiibwa okw’omwatuzi ayigiriziddwa obulungi, ow’obulamu obulungi, ng’asinga okusobola okumanya ky’asanga mu mutima gwe.
Ebintu bino biyinza okuyamba mu kigero ekimu okutereeza abo ku basomi bange ababuziddwa mu ndowooza zaabwe ku mbeera y’empaka wakati wange n’abantu bange, olw’okunnyonnyola okukyamu okwogeddwako waggulu.
Jonathan Edwards.
135. Naye kiyinzika ennyo nti kino tekiriddamu kubaawo nate. Oluusi kigambibwa nti Edwards teyaddamu kubuulira mu kituuti e Northampton. Kino si kya mazima. Yabuulira, mazima, Ssande kkumi na bbiri, newakubadde, mazima, si nga zaddiriŋŋana era nga bwe kyabanga tekisoboka kufuna babuulizi balala, nga tannasenguka kugenda e Stockbridge. Waliwo oboolyawo ensonga esingako ku kigambo kya Dr. Hopkins, ekijulizibwa Dwight (op. cit. olupapula 418), nti ekibuga ku nkomerero—kirowoozebwa nti mu Novemba, 1750—kyasalawo nti alekere awo okubuulira. Naye ebiwandiiko by’ekibuga n’eby’ekitundu byombi bisirise ku nsonga eno, obululu bwokka obukwatagana nayo nga bwe bwasalibwawo ekitundu mu Novemba, “okusasula Omwami Edwards £10 old tenor buli Ssabbiiti olw’ekiseera kye yabuulira wano okuva lwe yagobwa.” Trumbull, eyakakasa kino (History of Northampton, Omuzingo II, olupapula 227), agamba nti obubaka obwasembayo Edwards bwe yabuulira e Northampton bwali olweggulo nga 13 Okitobba, 1751, okuva mu kyawandiikibwa Abaebbulaniya 11:16. Naye ne kino kibuusibwabuusibwa; kubanga mu biwandiiko eby’omukono e New Haven, Pulofeesa Dexter yazuula obubaka ku 2 Abakkolinso 4:6 obwawandiikibwako nti bwabuulirwa e Northampton, Maayi 1755, ne mu kitabo ky’enteekateeka z’obubaka waakiri ebiwandiiko bisatu eby’ebyawandiikibwa n’enjigiriza eby’ekiseera kye kimu ebyawandiikibwako nti byategekerwa Northampton. (F. B. Dexter, The Manuscripts of Jonathan Edwards, olupapula 8.)
145. Olw’ebyo ne nfuuka omukyayibwa bwe ntyo. Okusasamala kw’Okuzuukuka Okunene kwaddirirwa ekiseera eky’obulagajjavu. Mu 1744 Edwards yategeezebwa nti abavubuka abawerako ab’ekibiina kye, abalenzi n’abawala, baali basoma ebitabo eby’obugwenyufu, ebyakuza okunyumya okw’obukaba n’okw’obuwemu. Okuziyiza obubi buno, yabuulira obubaka, obw’obwesimbu bwabwo bwe tuyinza okusalako okuva ku bubaka obwafulumizibwa ku “Kukemebwa kwa Yusufu,” okuva mu Abaebbulaniya 12:15, 16, era oluvannyuma lw’okusinza n’ategeeza ab’oluganda ab’ekkanisa obujulizi bwe yalina ng’ayagala okwongera okubaako ky’akola. Akakiiko ak’okunoonyereza kaalondebwa okuyamba omusumba mu kukebera ensonga eno mu lukuŋŋaana mu nnyumba ye. Awo Edwards n’asoma amannya g’abavubuka abaali ab’okuyitibwa ng’abajulirwa oba ng’abavunaanibwa, naye nga tayawudde wakati w’ebibinja ebyo ebibiri. Amannya bwe gaalangirirwa bwe gatyo, ne kizuulibwa nti amaka agasinga obukulu mu kibuga gaali gakwatibwako. “Ekibuga kyonna mangu ago ne kikwata omuliro.” Abakulu b’amaka bangi ne bagaana okugenda mu maaso n’okunoonyereza; abavubuka bangi abaayitibwa mu lukuŋŋaana ne bagaana okujja, n’abo abajja ne beeyisa n’ekyejo. Okuva olwo Edwards teyaddamu kusobola kuzzaawo buyinza bwe. Okumala emyaka tewaali mwagazi n’omu eyajja okukkirizibwa mu kkanisa. Laba Hopkins, Life of Edwards (1765), olupapula 53 n’ezigoberera. Dwight, op. cit. olupapula 299 n’oluddako, akoppa okunnyonnyola kwa Hopkins kumpi kigambo ku kigambo, naye nga takkiriza nti kwe yakoppa.
146. Emirundi n’emirundi mbalabudde ... lwe tulisisinkana mu maaso ge. Okutambulatambula wamu n’eby’amasanyu eby’ensi eby’abavubuka byali bya kwemulugunya okw’edda eri Edwards. Ng’awandiika ku kiseera ekyakulembera okuzuukuka kwa 1734-1735, agamba nti, “Yali mpisa yaabwe emirundi mingi nnyo okukuŋŋaana mu nkuŋŋaana ez’abalenzi n’abawala, olw’okusanyuka n’okuzannya, ze baayitanga ebinyumu; era emirundi mingi baamalangamu ekitundu ekisinga obunene eky’ekiro, nga tebafaayo ku ntegeka mu maka mwe baava.” Abavubuka nga bwe beesanyusanga mu “nkuŋŋaana” zino, tusobola kulowooza bulowooza; kikakafu nti abamu, waakiri, ku bazadde tebaalaba kabi mu zo. Naye endowooza ya Edwards ku kufuga amaka yali ya njawulo nnyo. “Teyakkirizanga baana be kubeera bweru wa waka oluvannyuma lw’essaawa ssatu ez’ekiro, bwe baagendanga okulaba mikwano gyabwe n’ababeera nabo. So tebaakkirizibwanga kusigala nga batudde ennyo oluvannyuma lw’ekiseera ekyo, mu nnyumba ye, omuntu yenna bwe yajjanga okubakyalira. Omwami yenna bwe yayagalanga okumanyagana ne bawala be, oluvannyuma lw’okweyanjula obulungi, ng’ayogera n’abazadde nga bwe kisaanidde, yakkirizibwanga omukisa gwonna ogusaanidde olw’ekyo: ekisenge n’omuliro, bwe kyabanga kyetaagisa; naye teyalinanga kuyingirira ssaawa ezisaanidde ez’okuwummula n’okwebaka, oba eddiini n’entegeka y’amaka.” (Hopkins, op. cit. olupapula 44.) Tulina ensonga okulowooza nti agamu ku “ddembe eddala abavubuka lye batera okwetwalira mu nsi” gaali gategekeddwa okuwagira buli kimu okusinga empisa ennungi n’eby’omwoyo.
149. Omwoyo ogw’okuyomba. Ebyafaayo mu ngeri ey’awamu bikakasa obujulirwa buno obuddako obwa Edwards ku mwoyo ogw’okuyomba mu bantu b’e Northampton: “Waaliwo empaka ennene n’okukaayana mu bo mu mulembe gw’Omwami Stoddard, ebyakolebwanga n’ebbugumu lingi n’obukambwe; okuyomba okunene mu kkanisa, Omwami Stoddard, newakubadde nga yalina obuyinza bungi, mwe yali tamanyi kya kubakolera. Mu mpaka emu ey’ekkanisa mu mulembe gw’Omwami Stoddard, ekkanisa mwe yayawukanira mu bibinja bibiri, ebbugumu ly’omwoyo lyalinnya okutuuka ku ddaala, ne kituuka ku kukubagana ennyo. Omu ku kibinja ekimu yasisinkana omukulu w’ekibinja ekirala n’amulumba n’amukuba awatali kusaasira. Wabaddewo okumala emyaka amakumi ana oba ataano enjawukana enywevu ey’abantu mu bibinja bibiri, ezifaanako n’ekibinja kya Kkooti n’ekya Ensi mu Bungereza (bwe kiba nga nsobola okugeraageranya ebintu ebitono n’ebinene). Wabaddewo abamu ku basajja abakulu mu kibuga, ab’obuyinza obusinga n’obugagga, abaali bannannyini ttaka lingi, ababadde n’ekibinja kimu nabo. N’ekibinja ekirala, ekibadde kitera okuba ekisinga obunene, kibadde kya abo ababadde babakwatirwa obuggya, abatera okubakwatirwa ensaalwa, era abatya nti baliko obuyinza n’amaanyi bingi nnyo mu kibuga ne mu kkanisa. Kino kibadde musingi gw’okuyomba okutabalika mu bantu, emirundi n’emirundi, okubadde kunnakuwaza nnyo ddala, era Katonda kw’abadde anyiiziddwa awatali kubuusabuusa mu ngeri ey’entiisa, n’Omwoyo we n’anakuwazibwa n’azikizibwa, era okutabulwa kungi n’ebikolwa ebibi bingi ne biyingizibwa.” Ebbaluwa ey’olunaku 1 Julaay, 1751 eri Rev. Thomas Gillespie. Geraageranya ne Trumbull, History of Northampton, Omuzingo II, olupapula 36.
Ebinnyonnyola eby’Awansi:
Laba J. A. Stoughton, Windsor Farmes, olupapula 39 n’olupapula 69 ekinnyonnyola. Abo abasoma ku by’obusika bw’empisa mu lulyo oboolyawo bayinza okusanga wano ekisumuluzo ky’empisa ya muzzukulu wa Edwards omugezi ennyo, omujeemu, Aaron Burr.
Laba H. N. Gardiner, The Early Idealism of Edwards mu Jonathan Edwards: a Retrospect, empapula 115-160: Boston, 1901. Geraageranya ne J. H. MacCracken, The Sources of Jonathan Edwards’s Idealism, Philos. Rev., xi. 26 n’ezigoberera (Jan. 1902).
Okwo okw’ekkanisa ey’e Bolton, Conn. Naye olw’ensonga emu, etalabika kaakano, teyateekebwa eyo mu butongole. Laba S. Simpson, Jonathan Edwards—a Historical Review, Hartford Seminary Record. xiv. 11 (Novemba, 1903).
Kyasooka kukubibwa Dwight, Life of President Edwards, olupapula 114, era kizze kiddibwamu emirundi mingi. Kigeraageranyiziddwa n’okunnyonnyola kwa Dante ku Beatrice, kwe kyenkanankana nakwo mazima mu bulungi bw’oluyimba obulongoofu, newakubadde nga tekirina langi ez’omubiri n’okulowooza okw’ebirooto okw’oluvannyuma. Okugeraageranya kuno kukolebwa A. V. G. Allen, The Place of Edwards in History, mu Jonathan Edwards: a Retrospect, olupapula 7; enjawulo eragibwa John De Witt, Stockbridge (1903), Oration, olupapula 45 (kyafulumizibwa Olukuŋŋaana lw’e Berkshire).
Solomon Clark, Historical Catalogue of the Northampton First Church, empapula 40-67 (Northampton, 1891), akuba olukalala lwonna.
Laba ekinnyonnyola, olupapula 179.
Tekisoboka wano okuyingira mu byafaayo by’empaka zino ezimanyiddwa ennyo. Ebimu ku zo bijja kusangibwa mu binnyonnyola, olupapula 172 n’ezigoberera; Dwight, op. cit., empapula 298-448, akuba mu bujjuvu ebiwandiiko okuva mu Kitabo ky’Ebyafaayo kya Edwards; ebiwandiiko by’ekkanisa bisirise. Kiyinza okwogerwa, oboolyawo, mu bwenkanya eri abantu b’e Northampton, nti enkolagana y’obusumba mu kiseera ekyo teyatwalibwanga, nga bwe kitera okulowoozebwa, ng’etasobola kusattululwa; abakulu b’eddiini mukaaga “baagobwa” mu kkanisa eziriraanyeewo wakati wa 1721 ne 1755. Ate era, Edwards, newakubadde nga yali omubuulizi omumanyifu awatali kubuusabuusa, gye bali yali muweereza wa kitundu bweru; erinnya lye eddene ng’omumanyi w’eby’eddiini lyanywezebwa oluvannyuma. Geraageranya ne Trumbull, History of Northampton, II, 225. Era si kya butali magezi okulowooza nti obusobozi bw’omwoyo obw’abantu bwali busikiriziddwa ekisukkiridde. Okwenenya okw’oluvannyuma okwa Joseph Hawley (laba Dwight, op. cit., olupapula 421), kizibwe wa Edwards, eyakulembera ennyo mu kumuwakanya, kukwata ku mwoyo gw’okuwakanya kwokka; tekubuusabuusa nnyo amagezi, mu mbeera ezo, ag’okwawukana.
Aaron Burr, Omumyuka wa Pulezidenti wa Amerika, eyatta Alexander Hamilton mu lutalo lw’omuntu omu ku munne, yali mutabani waabwe.
Laba, okugeza, ekyabaawo ekiwandiikibwa Dwight, op. cit., olupapula 133, okwesiima mwe kwamala nga essaawa emu, nga kugenderamu ekiseera ekisinga obungi “n’amaziga n’okukaaba mu ddoboozi ery’omwanguka.”
Laba F. B. Dexter, The Manuscripts of Jonathan Edwards, olupapula 7. (Kyaddamu okukubibwa okuva mu Proceedings of the Mass. Hist. Soc., Maaki, 1901.)
Nga, okugeza, mu bubaka obunene obw’empisa ku Kibi ky’Obubbi n’eky’Obutali Bwenkanya okuva mu kyawandiikibwa, “Tobbanga.” Works, Worcester reprint, IV, 601.
Ebyokulabirako by’ekyo bisangibwa mu biwandiiko by’obubaka eby’omukono ku Yokaana 1:47 ne Yokaana 1:41, 42, ebitwalibwa wano ng’ebyokulabirako ebya bulijjo.
Samuel Hopkins, Life of Edwards, olupapula 48.
Ng’okulaga okugaziyizibwa mu bubaka obwakubibwa bw’ogeraageranya n’ekiwandiiko eky’omukono ekyategekebwa olw’okubuulira, laba ekinnyonnyola olupapula 157.
Ekibuga ekiriraanyeewo ekiddako.
“Bwe mba nga ndi mu kabi ak’okugenda mu ggeyeena, nandisanyuse okumanya nga bwe kisoboka ennyo ku ntiisa yaayo. Bwe mba nga ndi mwangu nnyo okulagajjalira okufaayo okusaanidde okugyewala, oyo ankolera ekisa ekisinga obulungi y’oyo akola ennyo okunnaga amazima g’ensonga, ateeka obunaku bwange n’akabi kange mu maaso gange mu ngeri esinga okukwata ku mutima.”—Obubaka ku Bubonero Obwawula Omulimu gw’Omwoyo wa Katonda.
Nga Pulofeesa A. V. G. Allen bw’ategeeza omukung’aanya mu bbaluwa, nga 23 Jan., 1904.