Ekifananyi kya Jonathan Edwards

Ebyafaayo bya Jonathan Edwards

1703–1758

Okuvvuunula kwa AI — kulindirira okukebera kw’omuzaaliranwa

Bwe nnali nsoma ebigambo ebyo, mu mwoyo gwange ne mujja, era ne kisaasaana mu gwo nga bwe kityo, okuwulira okw'ekitiibwa ky'Oyo ow'Obwakatonda; okuwulira okupya, okwawukana ddala ku buli kimu kye nnali nfunye edda.

Ajjukirwa, mu ngeri etali ya bwenkanya, olw'okubuulira kumu kwokka okukwata ku nnabbubi eyawanikiddwa waggulu w'omuliro. Naye omusajja eyakubuulira yamala ekitundu ekisinga obunene eky'obulamu bwe ng'afukamidde mu kibira, ng'atunuulira ennabbubi ez'amazima n'essanyu, era ng'awandiika ebimu ku biwandiiko ebisinga obwegendereza ebyali bibaddewo mu Amerika ku bulungi bwa Katonda. Jonathan Edwards yali musumba eyagobebwa ekkuŋŋaaniro lye yennyini, omumisonaali ku nsalo eyali ejjudde entalo, era pulezidenti wa ttendekero okumala wiiki ttaano. Era yali, nga bonna bwe bakkiriza, omutwe ogusinga obulungi ogw'eby'obwakatonda ekkanisa ya Amerika gwe yazaala. Ebintu ebyo byombi bigenderagana.

Mutabani w'Omuweereza mu Kiwonvu kya Connecticut

Jonathan Edwards yazaalibwa nga October 5, 1703, mu East Windsor, Connecticut, ng'ow'okutaano ku baana kkumi n'omu era nga ye mutabani omu yekka owa Timothy Edwards, omuweereza w'ekibuga. Nnyina, Esther, yali muwala wa Solomon Stoddard, omusumba ow'amaanyi ow'e Northampton, Massachusetts — omusajja eyafuga Ekiwonvu kya Connecticut ennyo abantu ne bamuyita paapa waakyo. Jonathan yakulira mu nnyumba ey'abaganda be abawala kkumi n'Olulattini olungi ennyo, era ekisiikirize ky'entebe y'okubuulira eya jjajjaawe kyabuutikira obulamu bwe bwonna.

Yali mwana eyakula mu birowoozo mangu okusinga abalala mu ngeri yonna gy'oyinza okupima. Yayingira Yale College mu 1716, ng'atannaweza myaka kkumi n'esatu, era n'amaliriza mu 1720 ng'omuyizi asinga obulungi eyayogera ku mukolo gw'okusiibula, n'asigalayo emyaka ebiri egirala ng'asoma eby'obwakatonda mu ddaala erya waggulu.

Wano waliwo olugero olwagalwa olwetaaga okutereezebwa mpola. Batera okugamba nti Edwards yawandiika ekiwandiiko eky'ekyekenneenya ekirungi ennyo ku nnabbubi ezibuuka ng'aweza emyaka kkumi n'omu oba kkumi n'ebiri. Ekiwandiiko kya mazima era kya kitalo — naye ennaku ez'okumufuula omwana ow'amagezi ag'ekitalo zaava eri mujjukulu wa mujjukulu we era omuwandiisi w'ebyafaayo bye Sereno Dwight, era abayivu ab'ekiseera kino bazikyusizza. Edwards yawandiika ebyo bye yasooka okulaba mu katabo, Of Insects, nga mu 1720–21 ng'akyali muvubuka, era n'aweereza ebbaluwa eyalongoosebwa eyitibwa “Spider Letter” eri Paul Dudley owa Royal Society nga October 31, 1723, ng'aweza emyaka abiri. Amazima gewuunyisa katono naye nga gamusaanira nnyo: omuvubuka agalamidde mu muddo gwa New England, ng'agoberera obuwuzi obulaamulaamu obw'ennabbubi ezisitulwa empewo mu bbanga ery'ebiseera by'ettoggo, n'azuula mu zo si bukugu bwa nkola bwokka wabula okugaba — obukakafu, bwe yawandiika, obw'obulungi obw'ensukkiridde obw'Omutonzi eyawa ebitonde eby'engeri zonna, ne wadde ebiwuka, si bimu ebyetaagisa byokka wabula n'essanyu n'okuwummula.

Endowooza eyo teyamuvaako. Edwards yatunuulira ensi n'agiraba ng'efuluma ekitiibwa.

Okuwulira Okupya okw'Omutima

Naye okutya Katonda kwe kwali tekunnaba kufuuka kwe ye. Ng'akyali mwana yasabanga, nga bw'ayogera ye yennyini, emirundi etaano buli lunaku mu kyama, era ye ne banne mu ssomero baazimba akasiisira mu kisaawe eky'ettosi, mu kifo ekyekusifu ennyo, kabeere ekifo ky'okusabiramu. Naye oluvannyuma yasalawo nti ebiseera ebyo byali bya kusanyuka kwa ddiini so si kya kisa. Era waaliwo enjigiriza gye yali tasobola kumira. Okuva mu buto bwe, bwe yawandiika, omutwe gwe gwali gujjudde okuwakanya enjigiriza ey'obufuzi bwa Katonda — endowooza nti Katonda ayinza okulonda gw'ayagala yalabika eri Edwards ng'enjigiriza etiisa.

Awo, nga mu 1721, ng'asoma olunyiriri olw'okutendereza lwe yali asomyeko emirundi kikumi, ekintu ne kimenyekera.

Bwe nnali nsoma ebigambo ebyo, mu mwoyo gwange ne mujja, era ne kisaasaana mu gwo nga bwe kityo, okuwulira okw'ekitiibwa ky'Oyo ow'Obwakatonda; okuwulira okupya, okwawukana ddala ku buli kimu kye nnali nfunye edda.

— Jonathan Edwards, Personal Narrative

Ekyawandiikibwa kyali 1 Timoseewo 1:17: Kaakano eri Kabaka ataggwaawo, atafa, atalabika, Katonda omu yekka ow'amagezi, ekitiibwa n'ettendo bibeere gy'ali emirembe n'emirembe. Amiina. Ekyakyuka si bumanyirivu bwe wabula okuwoomerwa kwe. Enjigiriza gye yali akyaye n'efuuka, mu bigambo bye, enjigiriza esanyusa ennyo, eyaka, era ewooma. Guno gwe muzingo gwa buli kimu Edwards kye yandiwandiise oluvannyuma: enjawulo eri wakati w'okumanya nti Katonda mutukuvu n'okukiwoomerwa mu butuufu — ekyo kye yayita okuwulira okw'omutima. Obutukuvu, bwe yagamba, kaakano bwamulabikira nga bwa mpisa ewooma, esanyusa, ekwata omutima, eteefu, era etuufu, nga buleeta mu mwoyo obulongoofu, obwakaayakana, emirembe, n'essanyu ebitayogerekeka.

Yafuuka omusajja eyatambulanga. Yamala obudde bwe obusinga ng'alowooza ku bintu bya Katonda, omwaka ku mwaka, emirundi mingi ng'atambula yekka mu bibira ne mu bifo eby'obwerende ng'afumiitiriza, ng'ayogera yekka, ng'asaba, era ng'anyumya ne Katonda; era bulijjo yali mpisa ye mu biseera ng'ebyo, bwe yagamba, okuyimba ebyo bye yali afumiitirizaako. Okusaba kwaleka okuba omulimu ne kufuuka nga kwe kussa — kwamulabikira nga kwa bulijjo, bwe yawandiika, ng'omukka omutima gwe ogwaka munda kwe gwafulumira.

Ensalawo Nsanvu

Okuva mu 1722, ng'aweza emyaka kkumi na munaana era ng'aweereza ekkuŋŋaaniro ttono erya Presbyterian mu New York, Edwards yatandika okuwandiika ensalawo — amateeka ag'obulamu bwe yali ateeseteese okumalirawo ddala. Yagenda ng'agyongerako okumala ng'omwaka gumu; eya makumi asatu mu ttaano erina ennaku eza December 18, 1722, ate ey'ensanvu eza August 17, 1723. Yasalawo okusoma olukalala lwonna omulundi gumu buli wiiki mu bulamu bwe bwonna obwali busigaddewo.

Ziri nkambwe nnyo. Nsazeewo, obutafiirwanga kaseera na kamu ak'obudde; wabula okukakozesa mu ngeri esinga okuvaamu amagoba nga bwe nsobola. Nsazeewo, obutakolanga kintu kyonna kye nnandyetamiddwa okukola, singa kibadde essaawa ey'enkomerero ey'obulamu bwange.

Nsazeewo, okubeera omulamu n'amaanyi gange gonna, ekiseera kyonna kye mbeera omulamu. … Nsazeewo nti nnaabeeranga omulamu nga bwe nnaayagala okuba nga nnabadde, bwe nnaatuuka okufa.

— Jonathan Edwards, Resolutions, nnamba 6 ne 17

Ekitaasa olukalala luno okulema okubeera nteekateeka ya kwelongoosa yokka, sentensi gye yawandiika waggulu waalwo, nga tannawandiika “Nsazeewo” n'omu. Yali amanyi ddala ky'agezaako okukola, n'engeri gye yali asobolamu obutono ennyo okukituukiriza.

Omuwala ow'e New Haven

Mu 1723, ku lupapula olwereere olw'ekitabo ky'ennukuta z'Oluyonaani, omuvubuka oyo yennyini yawandiika ekintu ekitali kya ngeri ya nsalawo n'akatono. Yali asisinkanye Sarah Pierpont, muwala w'omuweereza w'ekkanisa ey'e New Haven. Ye yali aweza emyaka abiri; oyo ng'alina emyaka kkumi n'esatu. Yali, mu bwerufu, awanguddwa ddala.

Yawandiika nti waaliwo omuwala mu New Haven eyayagalibwa Oyo Omukulu eyakola era afuga ensi; nti oluusi yatambulanga okuva mu kifo ekimu okudda mu kirala ng'ayimba n'obuwoomu, era ng'alabika ng'ajjudde essanyu n'obusanyufu bulijjo, so nga tewali amanyi nsonga. Yayagalanga okubeera yekka, bwe yawandiika, ng'atambula mu nnimiro ne mu bisaka, era ng'alabika ng'alina omuntu atalabika anyumya naye bulijjo. Yalaba obuwoomu bwe obw'ekitalo obw'omutima n'obulongoofu obw'enjawulo obw'okwagala kwe — era nti tewandisobodde kumusendasenda kukola kintu kikyamu oba kya kibi ne bw'oyandimuwadde ensi yonna.

Kye kimu ku bintu ebisinga obulungi bye yali awandiise, era si bbaluwa ya kwagala wabula kitundu kya by'obwakatonda: yali azudde omuntu eyabeeranga mu bituufu bye yali yaakawoomerwa. Baafumbiriganwa nga July 28, 1727, era ne bazaala abaana kkumi n'omu. Obufumbo bwamala emyaka amakumi asatu mu gumu, era ku nkomerero ddala yandibuyise obumu obutali bwa bulijjo.

Northampton n'Omulimu gwa Katonda Ogwewuunyisa

Edwards yawongebwa mu Northampton nga February 15, 1727, ng'omukozi munne owa jjajjaawe Stoddard. Stoddard bwe yafa mu February 1729, omuvubuka ow'emyaka abiri mu etaano n'asikira entebe y'okubuulira esinga obukulu mu New England ng'oggyeeko Boston.

Mu November 1734 yabuulira olukalala lw'okubuulira ku kuweebwa obutuukirivu olw'okukkiriza kwokka. Ekyaddirira kyamwewuunyisa. Mu biseera by'obutiti ne mu by'ekyeya ekibuga kyakwatibwa. Edwards yabalirira nti emyoyo egisukka mu bikumi bisatu gyaleetebwa eka eri Kristo mu bulokozi mu Northampton mu kitundu ky'omwaka, mu kibuga ekyalimu abantu ng'olukumi mu kikumi — era, nga bwe yakiraga n'obwegendereza bwe obwa bulijjo, omuwendo gw'abasajja gwali gwenkanankana n'ogw'abakazi. Ekibuga, bwe yawandiika, kyalabika nga kijjudde okubeerawo kwa Katonda; tekyali kijjudde kwagala wadde ssanyu bwe kityo, ate nga era kijjudde ennaku.

Yakinnyonnyola mu A Faithful Narrative of the Surprising Work of God (1737), ng'ateekamu ebyokulabirako by'abantu ebyekenneenyezebwa n'obwegendereza — Abigail Hutchinson, omuwala eyafa n'essanyu, ne Phebe Bartlet, eyakyusibwa ng'aweza emyaka ena. Kyakubibwa emirundi abiri okutuuka mu 1738 era ne kifuula Edwards atiikirivu mu nsi yonna. Mu butuufu, yali atandiseewo engeri empya ey'okunyumya ku kuzuukuka kw'eddiini.

Enfield, 1741

Okuzuukuka okusinga obunene kwajja n'olugendo lwa George Whitefield mu 1740. Nga July 8, 1741, Edwards yabuulira mu Enfield, Connecticut — ekibuga ekyamanyibwa olw'okugaana okuzuukuka ng'ebibuga ebikiriraanye byo byali biyeerezeddwa — ku Ekyamateeka 32:35, Ekigere kyabwe kirisereera mu kiseera kyakyo. Okubuulira kwe kwali “Sinners in the Hands of an Angry God.”

Ekifaananyi ekyakyusibwa kimulaga ng'awuluguma. Ebiwandiiko by'abaaliwo byogera bulala ku kisenge, ne bwe kiba nga si ku musajja: Stephen Williams, eyaliwo, yawandiika nti okubuulira nga tekunnaggwa waaliwo okusinda n'okukaaba mu nnyumba yonna — Nkole ki ndyoke ndokolebwe? — ekyawaliriza omuweereza okulekera awo okubuulira. Edwards yasoma mu kiwandiiko n'eddoboozi eritayimuka. Entiisa yali mu kyawandiikibwa, so si mu ngeri gye yayogeramu; era entikko ey'okubuulira okwo mu butuufu si nnabbubi wabula oluggi olwaggulwa, kwe kuweebwa okw'okusaasirwa.

Emyaka egyaddirira yagimala ng'alowooza ku ebyo bye yali alabye, awamu n'ebifaananako nabyo eby'obulimba. Religious Affections (1746) kye kisalwa kye ekikuze: eddiini ey'amazima, mu kitundu kinene, esangibwa mu kwagala okutukuvu — so si mu nneewulira embisi, so si mu kukkiriza okw'obunnyogovu, wabula mu mutima ogukyusiddwa mu butuufu ne gudda eri Katonda. Mu 1747 yafulumya An Humble Attempt, ng'ayita Abakristaayo buli wamu okwegatta mu kusaba okw'enjawulo ku lw'okuzuukuka n'olw'amawanga. Kijjukire ekitabo ekyo.

Okugobwa

Awo ne kujja okukyuka abamwagala bonna kwe batasobola kutereeza.

Stoddard yali akkiriza buli muntu ow'empisa ennungi okujja ku Mmeeza ya Mukama, ka abe nga yali ayatudde okukyuka oba nedda; empisa eyo yali emaze emyaka mingi mu Northampton. Edwards n'atuuka okukkiriza nti kyali kikyamu — nti Okulya kw'Omukama kwali kwa abo abasobola okwatula okukkiriza okw'amazima. Bwe yakyogera mu lwatu mu 1749, ekibuga ne kimukyukira.

Okuyomba tekwali kwa by'obwakatonda kwokka. Kwayita mu myaka mingi egy'okwemulugunya okw'omu kitundu: enkaayana ku musaala gwe, engeri gye yakwatamu ensonga eya “Bad Book” mwe yayatulira amannya g'abavubuka ab'ennyumba ez'ekitiibwa ng'ali ku ntebe y'okubuulira, n'obukyayi obw'ebbanga ddene obw'ekika kya Williams eky'amaanyi. Nga June 22, 1750, olukiiko lw'ekkanisa lwalonda okumugoba n'obululu 10 ku 9, era ekkuŋŋaaniro ne likikakasa n'obungi obw'ekitalo — abasukka mu bikumi bibiri ku abiri mu basatu. Oluvannyuma lw'emyaka abiri mu esatu, omubuulizi eyali atiikirivu okusinga bonna mu Amerika yaggibwa n'obululu abantu abaali bamumanyi okusinga bonna.

Nga July 1, 1750, yabuulira Okubuulira kwe okw'Okusiibula, okuva mu 2 Abakkolinso 1:14, ku lunaku omusumba n'abantu be lwe balisisinkana nate mu maaso g'entebe y'omusango. Kuli kwa kwezibiira okutuuka ku bukambwe. Temuli kwesaasira n'akatono. Yali aweza emyaka amakumi ana mu mukaaga, nga talina mulimu, nga alina mukyala n'abaana kkumi eka.

Emyaka egy'Oku Nsalo

Mu August 1751 yateekebwa mu Stockbridge, ekyalo ky'obwamisonaali ku nsalo ya Massachusetts, ng'omusumba w'ekkuŋŋaaniro ttono ery'Abangereza era ng'omumisonaali eri Abamahican ab'e Housatonic era, oluvannyuma, eri Abamohawk. Kyali kya kussibwa wansi mu bipimo byonna eby'ensi: ekyalo ekya wala, essomero ly'obwamisonaali, omusaala ogwali gukendeera, n'olutalo lw'Abafalansa n'Abatuuze nga lusembera.

Teyali muntu atakolayo kintu. Yalwanyisa enkulaakulanya y'obwamisonaali eyali etabusetabuse, era n'akwata ku ludda lw'Abatuuze ng'awakanya omugagga ow'ekitundu Omuduumizi Ephraim Williams — oyo ekika kye kye kyayamba okumugoba mu Northampton, era ab'ekika kye kaakano nga be baali abasinga okunoonya ettaka ly'Abatuuze. Edwards yategeeza abakiise b'e Boston nti Abatuuze baalina endowooza embi nnyo ku Muduumizi Williams era n'obukyayi obw'amaanyi ennyo gy'ali, kubanga emirundi mingi yali abateganyizza ku ttaka lyabwe ne ku nsonga endala. Yawandiika ebbaluwa ku bbaluwa okugenda e Boston ku lwabwe. Ku nkomerero n'akakasibwa nti yali mutuufu — abakiise ne bayatula nti baali basiimye ennyo enneeyisa ye ey'awamu, era mu February 1754 omuyambi w'obwamisonaali Omungereza Isaac Hollis n'amufuula omulabirizi w'essomero ery'okusulamu. Kyajja nga kikeeredde; Abamohawk abasinga obungi baali bamaze okugenda olw'emyaka gy'obukulembeze obubi.

Okulwanirira kwe n'obutalaba bwe byatuula wamu. Teyayiga Lumahican wadde Lumohawk, ng'abuulira ng'ayita mu bavvuunuzi, era yali n'endowooza ey'omulembe gwe nti Enjiri yajja ng'esibiddwa wamu n'obulombolombo bw'Abangereza. Naye yawandiika okubuulira okupya nga kikumi mu kyenda ku lw'ekkuŋŋaaniro ery'e Stockbridge — okusinga ennyo ku kwe yateganira okuwandiikira ery'Abangereza — era yagamba abaali bamuwuliriza mu bwerufu nti tetuli balungi kubasinga mu ngeri yonna, wabula nga Katonda bw'atwawudde era bw'asiimye okutuwa ekitangaala ekisingako, era nti obugagga n'obuyinza bw'ensi tebuli bukakafu bwonna obw'okusiimibwa Katonda.

Obwesimbu bwetaaga okwogera n'ebisingawo wano. Edwards era yalina abaddu. Mu June 1731 yagenda e Newport n'agula omuwala ayitibwa Venus, eyali aweza emyaka nga kkumi n'ena; mu myaka egyaddirira mu maka ge mwalimu n'abalala — Joab, Rose, Titus, Joseph, ne Sue. Mu kiwandiiko kya 1741 mwe yali awolereza munne omuweereza, yagaana obusuubuzi bw'abaddu obwa Atlantiki ng'obw'ettima, ate ng'awolereza okukuuma abaddu kwennyini. Kino si kigambo kya wansi w'olupapula eky'okuteekebwateekebwa; kuno kwe kugwa okw'amazima era okw'ennaku ennyingi mu musajja eyali asobola okwekenneenya omutima gw'omuntu okusinga abantu abalala bonna abaali babaddewo, ate n'atakozesa kambe eyo wano. Ebyafaayo by'obulamu bwe ebya George Marsden ebya 2003 bye byasooka mu bikulu okukikwata mu bwerufu, era kisaanidde okukwatibwa mu bwerufu. Kisaanidde okwogerwako, nga tekikozesebwa ng'ekisonyiwo, nti mutabani we Jonathan Edwards Jr. yafuuka omulwanyi ow'olwatu ow'okuggyawo obuddu, ng'abuulira mu 1791 ng'awakanya obutali bwenkanya n'obutaba na magezi obw'obusuubuzi bw'abaddu — ng'abuuza lwaki abalina abaddu bandiggiddwa mu tteeka lya zaabu.

Era mu kyalo ekyo ekizibu, ng'alina ekkalaamu ey'ekyoya so nga talina tterekero lya bitabo lya maanyi, Edwards yawandiika omulimu gwe omukulu okusinga gyonna. Freedom of the Will (1754). Original Sin, eyamalirizibwa n'efulumizibwa mu 1758. Ebiwandiiko ebibiri ebinene — Concerning the End for Which God Created the World ne The Nature of True Virtue — ebyawandiikibwa mu Stockbridge ne bifulumizibwa oluvannyuma lw'okufa kwe mu 1765. Obuwaŋŋanguse bwe bwe bwazaala ebitabo ebyo eby'amaanyi.

Ekire Ekiddugavu

Mu 1757 College of New Jersey — oluvannyuma Princeton — ne kimuyita okuba pulezidenti waakyo oluvannyuma lw'okufa kwa mukoddomi we Aaron Burr. Edwards teyakyagala. Mu bbaluwa ey'ekitalo gye yawandiikira abakuumi b'ettendekero nga October 19, 1757, yateeka wa lwatu ensonga ze ez'okugaana n'obwesimbu obusekeetesa, ng'ayogera ku ye nti yalina omubiri ogutasanyusa mu ngeri ey'enjawulo, nga gugenda n'omwoyo ogugwa wansi, emirundi mingi ne kivaamu obunafu obw'ekyana n'okunyoomebwa mu kwogera, mu kulabika, ne mu nneeyisa. Era yabagamba nti yalina omulimu omunene gwe yali ayagala okumaliriza: History of the Work of Redemption, omubiri gw'eby'obwakatonda mu ngeri empya ddala, oguteekeddwa mu ngeri y'ebyafaayo. Yateeka okusalawo mu mikono gy'olukiiko lw'abaweereza. Ne bamugamba agende. N'akaaba amaziga, n'agenda.

Yateekebwa mu buvunaanyizibwa nga February 16, 1758. Kawali yali ali mu Princeton, era nga February 23 n'agemebwa Omusawo William Shippen. Okugema kwagenda bubi; ebizimba ne bijja mu mumiro gwe ne mu kamwa ke, n'atasobola kumira. Yanafuwa okumala omwezi. Shippen yawandiika nti yalaga okukkiriza okw'emirembe era okw'essanyu, n'okugonda n'obugumiikiriza mu kiseera kyonna, awatali kigambo na kimu eky'okwemulugunya.

Yali amaze wiiki ttaano ng'ali ku bwa pulezidenti. Muwala we Lucy ye yali amujjanjaba. Ng'amanyi nti afa, n'amuwa obubaka obw'okutwalira nnyina.

Lucy omwagalwa, kindabikira nti kwe kwagala kwa Katonda nti nnina okukuleka mu bwangu; kale nno tuusa okwagala kwange okusingayo eri mukyala wange omwagalwa, era mugambe nti obumu obutali bwa bulijjo, obumaze ebbanga ddene nga buli wakati waffe, bubadde bwa ngeri gye nnesiga nti ya mwoyo, era bwe butyo bujja kusigala emirembe gyonna.

— Jonathan Edwards, ebigambo bye ebisembayo eri muwala we Lucy, March 1758

Abaali beetoolodde ekitanda ne batandika okukungubagira waggulu ekyo ettendekero kye lyali lifiiriddwa. Edwards, gwe baali balowooza nti talina kutegeera, n'ayogera omulundi gumu nate: Mwesige Katonda, so temwetaaga kutya. Yafa nga March 22, 1758, ng'aweza emyaka amakumi ataano mu ena.

Sarah, naye ng'alwadde, yafuna amawulire mu bbaluwa. Nga April 3 n'awandiikira muwala waabwe Esther nti: Katonda omutukuvu era omulungi atubisseeko ekire ekiddugavu. N'amugoberera mu myezi mitono.

Ebyaddirira

Yafa ng'ebyafaayo bye ebinene tebinnawandiikibwa, ng'agobeddwa ekkanisa ye yennyini, ng'aziikiddwa ku ttendekero lye yali takyalabyeko nnyo. Nga tugoberera ebipimo bye yandigezezzaako okukozesa ng'aweza emyaka abiri, obulamu buno busomeka ng'olukalala lw'enzigi eziggalwawo.

Naye jjukira An Humble Attempt, okwegayirira okwo okwa 1747 Abakristaayo okwegatta mu kusaba okw'enjawulo ku lw'okuzuukuka n'olw'amawanga — ekitabo ekyalabika, mu bulamu bwe, nga tekyatuukiriza kintu kya maanyi.

Yali si mutukuvu wa bbumba. Yaggibwa n'obululu baliraanwa be, yakuuma abantu mu buddu, yasobolanga okuba omukakanyavu, era yali amanyi nti omutima gwe gwennyini gwali mubi okusinga buli muntu bwe yalowooza — yagamba nti oluvannyuma lw'okukyuka kwe yalina okuwulira obubi bwe ye yennyini mu ngeri esukkiridde ennyo okusinga bwe kyali edda. Kye yalina kwali okukakasa okunywevu nti Katonda mulungi mu butuufu, awatali kkomo, era nti omulimu omukulu ogw'obulamu bw'omuntu kwe kubulaba n'okubwogerako. Yeewaayo ku ekyo, n'amaanyi ge gonna, ekiseera kyonna kye yamala nga mulamu.

Tewali bitabo wadde okubuulira mu tterekero okwa muwandiisi ono okutuusa kaakano.