Essuula 7 · eddakiika 26 ez’okusoma · eddakiika 34 ez’okuwuliriza
Omuggo Omugumu Ogumenyeddwa ne Guwotoka
Ezeekyeri 19:12.—Emiggo gye emigumu gyamenyebwa ne giwotoka.
Okusobola okutegeera obulungi ebigambo bino n’okubikozesa, ebintu bino ebina bye birina okulabibwa n’okutegeerwa ku bikwatako.
1. Ani oyo alagibwa wano ng’eyalina emiggo emigumu, kwe kugamba, eggwanga ly’Abayudaaya, eryogerwako wano, nga bwe kiri emirundi mingi mu bifo ebirala, nga nnyina w’abantu. Wano lifaananyizibwa n’omuzabbibu ogwasimbibwa mu ttaka eggimu ennyo, olunyiriri 10. Ekkanisa n’eggwanga ly’Abayudaaya bitera okufaananyizibwa n’omuzabbibu mu bifo ebirala; nga Zabbuli 80:8, n’ebiddirira, Isaaya 5:2, Yeremiya 2:21, Ezeekyeri 15, n’essuula 17:6.
2. Kiki ekitegeezebwa emiggo gye emigumu, kwe kugamba, abalamuzi be oba abafuzi be ab’amagezi, abasobola, era abasaanidde obulungi. Nti abafuzi oba abalamuzi be bategeezebwa kyeyoleka mu lunyiriri 11: “Yalina emiggo emigumu egy’enkoni ez’obwakabaka ez’abo abaafuganga.” Era emiggo emigumu kiteekwa okutegeeza abafuzi abaali basaanidde obulungi okulamula, abaalina obusobozi obunene n’ebisaanyizo ebirala ebibasaanyiza omulimu gw’okufuga. Baalinga balonda omuggo oba omuggo gw’okutambuza ogw’omuti ogusinga obugumu n’obukakanyavu ogwasangibwanga, okubeera enkoni ey’obwakabaka ey’omulangira; nga ogw’engeri eyo gwokka gwe gwalabibwanga nga gusaanira omulimu ogwo: era ebiseera ebisinga gwabikkibwangako zaabu.
Kya kwewuunya nnyo nti omuggo omugumu bwe gutyo gwandimeze ku muzabbibu omunafu; naye bwe kyali bwe kityo mu Isirayiri, olw’omukisa gwa Katonda ogw’enjawulo, mu biseera ebyayita. Newakubadde ng’eggwanga lyogerwako wano, era emirundi mingi mu bifo ebirala, ng’ennafu era eteyamba mu lyo lyokka, era nga lyesigama ku birala ddala ng’omuzabbibu, oguli omunafu okusinga emiti gyonna, ogutasobola kwewanirira na maanyi gaagwo gwokka, era ogutayimirira wabula nga gwesigamye oba nga gwewanirira ku kintu ekirala ekiguusa amaanyi; naye Katonda yali aleese abaana be bangi okubeera emiggo emigumu, egisaanira okukolebwamu enkoni ez’obwakabaka; yali ayimusizza mu Isirayiri abalangira n’abalamuzi bangi abasobola era ab’ekitiibwa mu nnaku ezaayita, abaakola eby’ekitiibwa mu mulembe gwabwe.
Ennyumba y’Okusabiramu e Northampton
Edwards mwe Yabuuliranga. Yazimbibwa mu 1737.
3. Kiteekwa okutegeerwa n’okulabibwa ekitegeezebwa emiggo gino emigumu okumenyebwa n’okuwotoka, kwe kugamba, abafuzi bano abasobola era ab’ekitiibwa okuggibwawo olw’okufa. Okufa kw’omuntu kutera okufaananyizibwa mu Byawandiikibwa n’okuwotoka kw’ebimera eby’ensi.
4. Kiteekwa okulabibwa mu ngeri ki okumenyeka n’okuwotoka kw’emiggo gino emigumu gye kwogerwako wano, kwe kugamba, ng’ekibonyoobonyo ekinene era eky’entiisa Katonda kye yali aleese ku bantu abo. Kwogerwako ng’ekimu ku bisinga obukulu ebyava mu kiruyi kya Katonda n’obusungu bwe obw’entiisa ku bo. “Naye gwasigulibwa n’ekiruyi ne gusuulibwa wansi, embuyaga ez’Ebuvanjuba ne zikaza ebibala byagwo; emiggo gyagwo emigumu ne gimenyebwa ne giwotoka, omuliro ne gugyokya.” Emigaso eminene gye yali afuna ng’emiggo gye emigumu bwe gyali gikyaliwo galagibwa mu lunyiriri olusooka: “Yalina emiggo emigumu egy’enkoni ez’obwakabaka ez’abo abaafuganga, n’obuwanvu bwe ne bugulumizibwa wakati w’amatabi amazito, ne alabika mu buwanvu bwe n’obungi bw’amatabi ge.” Era ebibonyoobonyo eby’entiisa ebyagoberera okumenyeka n’okuwotoka kw’emiggo gye emigumu, biragibwa mu nnyiriri ebbiri ezidda ku kyawandiikibwa: “Kaakano gusimbiddwa mu ddungu, awakalu awatali mazzi. Omuliro gwava ku muggo gw’amatabi gaagwo, ne gwokya ebibala byagwo.” Era mu nkomerero, mu bigambo ebiddako, kirangirirwa mu ngeri ey’amaanyi ennyo nti ekintu ekyo kisaanidde okukungubagirwa ennyo: “N’olwekyo tegukyalina muggo mugumu ogw’okuba enkoni ey’okufuga. Kuno kukungubaga, era kulibeera kukungubaga.”
N’olwekyo kye ndaba mu bigambo by’ekyawandiikibwa okuba omulamwa gw’okwogerako mu kiseera kino, kye kino:
Katonda bw’aggyawo mu bantu, olw’okufa, abo abali mu kifo eky’obuyinza n’obufuzi bw’abantu bonna abaabadde ng’emiggo emigumu, kiba kibonerezo kya Katonda eky’entiisa ku bantu abo, era kisaanidde okukungubagirwa ennyo.
Mu kwogera ku kigambo kino, nandyagadde,
I. Okulaga abafuzi aba ngeri ki abayinza okuyitibwa obulungi emiggo emigumu.
II. Okulaga lwaki okuggibwawo kw’abafuzi ng’abo mu bantu, olw’okufa, kuteekwa okutwalibwa ng’ekibonerezo kya Katonda eky’entiisa ku bantu abo, era nga kusaanidde okukungubagirwa ennyo.
I. Nandyagadde okulaga ebisaanyizo ki eby’abo abali mu buyinza n’obufuzi bw’abantu bonna ebiyinza okubawa obulungi erinnya emiggo emigumu.
1. Ekisaanyizo ekimu eky’abafuzi ekiyinza okubayisa obulungi emiggo emigumu kwe kuba n’obusobozi obunene obw’okuddukanya ensonga z’abantu bonna. Abo abayimiridde mu kifo eky’obuyinza bw’abantu bonna bwe baba abantu ab’obusobozi obunene obw’obutonde, bwe baba abantu ab’amaanyi g’okulowooza ag’enjawulo n’okutegeera okugazi; naddala bwe baba n’ekitone eky’enjawulo eky’okufuga, endowooza ey’enjawulo ebasaanyiza okufuna okutegeera okw’ekitalo mu bintu eby’engeri eyo, ebawa obusobozi, mu ngeri ey’enjawulo, okulaba mu byama by’okufuga, n’okwawula ebintu ebireeta obulungi oba akabi eri abantu bonna n’amakubo amatuufu ag’okwewala ekimu n’okukuza ekirala; ekitone eky’ekitalo eky’okwawula ekituufu era eky’obwenkanya ku ekyo ekikyamu era ekitali kya bwenkanya, n’okulaba mu langi ez’obulimba obutali bwenkanya mwe butera okwekweka, n’okusumulula empaka ez’obulimba, ez’obukujjukujju, n’obugezigezi obw’enkwe obutera okukozesebwa okuwolereza obubi; era bwe batabaako busobozi bunene obw’obutonde bwokka mu bintu bino, wabula obusobozi bwabwe n’ebitone byabwe nga bikuziddwa olw’okusoma, okuyiga, okwetegereza n’obumanyirivu; era bwe bafunye olw’ebyo okumanya okunene okwa ddala; bwe bafunye obukugu obunene mu nsonga z’abantu bonna n’ebintu ebyetaagisa okumanyibwa okusobola okubiddukanya mu magezi, mu kwegendereza, era mu ngeri ey’amaanyi; bwe bafunye okutegeera okunene okw’abantu n’ebintu, okumanya okunene okw’obutonde bw’omuntu n’engeri y’okwegendereza nabwo, okusobola okubufuga mu ngeri esinga obulungi olw’ebigendererwa eby’amagezi; bwe bafunye okumanya okugazi ennyo okw’abantu be bakolagana nabo mu kuddukanya ensonga z’abantu bonna, oba abo abalina omugabo mu kufuga oba abo abafugibwa; era bwe bafunye n’okutegeera okujjuvu era okw’omu buziba okw’embeera n’ebifa mu nsi oba mu bantu be balabirira, era nga bamanyi bulungi amateeka gaabwe n’enkola yaabwe n’ebyo embeera yaabwe by’eyetaaga; era bwe baba n’okumanya okunene okw’abantu b’amawanga agaliraanye, obwakabaka, oba amasaza ge bakolagana nago mu kuddukanya ensonga z’abantu bonna ze baakwasibwa; ebintu bino byonna biyamba okufuula abo abali mu buyinza okusaanira okuyitibwa emiggo emigumu.
2. Bwe baba nga tebalina kutegeera kunene kwokka wabula omutima omugazi n’embeera ey’obukulu n’ekitiibwa, kino kye kisaanyizo ekirala ekikwatagana n’empisa y’omuggo omugumu.
Abo abateekebwa olw’Obulabirizi bwa Katonda mu bifo eby’obuyinza n’obufuzi bw’abantu bonna bayitibwa bakatonda, era baana b’oyo Ali Waggulu Ennyo, Zabbuli 82:6. N’olwekyo tekibasaanira n’akatono okuba ab’omwoyo omunyoomebwa, embeera eyinza okubakkiriza okukola ebintu ebya wansi era ebinyoomebwa; nga bwe baba abantu ab’omwoyo omufunda, ogwetwala gwokka, abayinza okusangibwa mu bukodyo obutono n’enkwe okukuza ebyabwe, abayinza okwonoona emikono gyabwe mu ngeri ey’ensonyi okufuna ssente ntono, abatakwatibwa nsonyi kunyiga na kuluma balala, okulinnyirira abaavu n’okunyigiriza baliraanwa baabwe, era abayinza okukozesa obuyinza bwabwe oba omulimu gwabwe okujjuza ensawo zaabwe n’ebyo ebiggibwa oba ebikuumibwa ku balala mu bukumpanya. Omuntu ali mu buyinza bw’aba ow’omwoyo omunyoomebwa bwe gutyo, kinafuya obuyinza bwe era kimufuula anyoomebwa mu butuufu mu maaso g’abantu, era tekikkiriziganya n’akatono n’okuba kwe omuggo omugumu.
Naye ku ludda olulala, kinyweza nnyo obuyinza bwe, era kireetera abalala okumutya, bwe bamulaba ng’omuntu ow’omwoyo omugazi, oyo akyawa ebintu ebya wansi era ebinyoomebwa, era atasobola kubikkiriza; oyo ow’omwoyo ogufaayo ku bantu bonna, so si ow’embeera eyetwala yokka era enfunda; omuntu ow’ekitiibwa, so si omuntu ow’obukodyo obwa wansi n’enkola ez’ekyama olw’amagoba amabi, era oyo akyawa eby’obusirusiru n’ebitaliimu, oba okwonoona ebiseera bye, ebirina okukozesebwa mu kuweereza Katonda, kabaka we, oba ensi ye, mu by’amasanyu ebitaliimu n’eby’okwesanyusa, ne mu kunoonya okumatiza okwegomba kw’omubiri; nga Katonda bw’avunaana abafuzi mu Isirayiri, abeefuula abasajja baabwe abakulu era ab’amaanyi, nti baali bazira mu kunywa omwenge era ba maanyi mu kutabula ekitamiiza. Tekirabika nga kyogera ku kuba kwabwe abantu ab’emitwe emigumu abasobola okugumira omwenge mungi, nga abamu bwe balowooza. Mu bigambo bino mulimu okuduulira okw’amaanyi; kubanga nnabbi ayogera ku bakulu, abalangira n’abalamuzi mu Isirayiri (nga bwe kirabika mu lunyiriri oluddirira), abaali basaanidde okuba abasajja ab’amaanyi, emiggo emigumu, abantu ab’ebisaanyizo eby’enjawulo, abasinga mu kitiibwa ky’omwoyo, ab’amaanyi ag’ekitiibwa n’obuvumu obw’omu mutima; naye mu kifo ky’ekyo, baali ba maanyi oba bamanyifu olw’obuluvu n’obutamiivu byokka.
3. Abo abali mu buyinza bwe baweebwa nnyo omwoyo ogw’okufuga, kino kye kintu ekirala ekibasaanyiza erinnya emiggo emigumu. Bwe batabeera bantu ba kutegeera kunene na magezi mu nsonga ezikwata ku kufuga kyokka, wabula nga balina n’ekitone eky’enjawulo eky’okukozesa okumanya kwabwe n’okwewaayo mu mulimu guno omunene era omukulu, okusinziira ku kutegeera kwabwe okunene mu gwo; bwe baba abantu ab’obuvumu obw’enjawulo abatatya maaso ga bantu, abatatya kukola ekitundu ekibasaanira ng’abafuzi, newakubadde nga basisinkana okuwakanyizibwa okunene, n’emyoyo gy’abantu ne gisunguwala nnyo olw’ekyo; bwe baba n’omwoyo ogw’okumalirira n’okufuba, okusobola okukuuma nnamuziga z’okufuga nga zitambula bulungi n’okuleetera obwenkanya n’obutuukirivu okukulukuta ng’omugga ogw’amaanyi; bwe batabaako na kumanya kunene okw’okufuga n’ebintu ebikukwatako mu ndowooza kyokka, wabula nga kiri, ng’olubeerera, kya butonde gye bali okukozesa amaanyi n’obusobozi obw’enjawulo Katonda bye yabawa, n’okumanya kwe bafunye olw’okusoma n’okwetegereza, mu mulimu ogwo, okusobola okugukola mu ngeri esinga okuganyula n’okuba ey’amaanyi.
4. Okunywera n’obugumu bw’obwesimbu, obwesigwa n’okutya Katonda mu kukozesa obuyinza kye kintu ekirala ekiyamba ennyo, era ekyetaagisa ennyo, mu mpisa y’omuggo omugumu.
Oyo ali mu buyinza bw’atabeera muntu wa magezi mangi na kwawula kunene okumanya ekituufu kyokka, wabula nga muntu wa bwesimbu bukakafu n’obutuukirivu, munywevu era tasagaasagana mu kukola obwenkanya n’okusala emisango; era bw’atabeera muntu wa busobozi bunene obw’okuwangula obubi n’obugwenyufu kyokka, wabula ng’alina embeera ekwatagana n’obusobozi obwo; nga muntu akyawa nnyo obubi era eyeetegefu okukozesa obuyinza Katonda bwe yateeka mu mikono gye okubuziyiza; era nga muntu atawakanya bubi na buyinza bwe bwokka, wabula n’ekyokulabirako kye; bw’aba muntu ow’obwesigwa obutakyuka, anaabeeranga mwesigwa eri Katonda gw’aweereza ng’omuweereza we eri abantu be olw’obulungi, atakyuka mu kussa ekitiibwa mu buyinza bwe obusingayo, mu biragiro bye ne mu kitiibwa kye, era anaabeeranga mwesigwa eri kabaka we n’ensi ye; ataasendebwesendebwe okugezesebwa okungi okugoberera omulimu gw’abantu abali mu buyinza bw’abantu bonna okulyamu olukwe mu ngeri ey’ensonyi obwesige bwe yaweebwa; ataakkirize kukola ky’alowooza nti tekiri kya bulungi bwa bantu bonna olw’amagoba ge oba olw’okukuzibwa kwe, oba olw’ekyagalo kyonna ekye ku bubwe; nga muntu alina emisingi emirungi, era munywevu mu kukola ng’emisingi gye bwe gigamba, era ataasikirizibwe kukola kirala olw’okutya oba olw’okusiimibwa, okugoberera ekibiina, oba okukuuma ekyagalo kye mu muntu yenna gw’asinziirako okufuna ekitiibwa oba amagoba ag’ekifo kye, k’abe mulangira oba abantu; era nga muntu ow’amaanyi ag’omu mutima ago, agamusobozesa okufuga omwoyo gwe,—ebintu bino biyamba nnyo ddala omufuzi okusaanira erinnya omuggo omugumu.
5. Era ekisembayo, kiyamba n’amaanyi g’omuntu ali mu buyinza agayinza okumuyisa omuggo omugumu, bw’aba mu mbeera ezimuwa omukisa okukozesa amaanyi ge olw’obulungi bw’abantu bonna; nga okuba omuntu ow’olulyo olw’ekitiibwa, ow’okusoma okw’enjawulo, okuba omuntu ow’ebintu, omuntu akuze mu myaka, omuntu amaze ebbanga ddene mu buyinza, ne kiba nga, ng’olubeerera, kya butonde abantu okumussaamu ekitiibwa, okumutya, okukwatibwako n’okufugibwa ye n’okugondera obuyinza bwe; okuba nga amanyiddwa nnyo era assibwamu nnyo ekitiibwa n’okufiibwako mu bitundu ebirala; okuba omuntu ow’endabika ennungi, ow’obwakabaka mu maaso, ow’enneeyisa ennungi, esaanira omuntu ali mu buyinza; ow’okwogera okw’amaanyi, n’ebirala. Ebintu bino byongera ku maanyi ge era byongera ku busobozi bwe n’omukisa gwe okuweereza omulembe gwe mu kifo ky’omufuzi, n’olwekyo mu ngeri emu biyamba okumufuula oyo asinga okusaanira era mu ngeri ey’enjawulo okuyitibwa omuggo omugumu.
Kaakano neeyongerayo,
II. Okulaga nti emiggo emigumu bwe giti bwe gimenyebwa ne giwotoka olw’okufa, kiba kibonerezo kya Katonda eky’entiisa ku bantu abaggibwako, era kisaanidde okukungubagirwa ennyo.
Era ekyo olw’ensonga bbiri:
1. Olw’emigaso egya ddala emingi n’emikisa abafuzi ng’abo gye baleeta eri abantu.
Kumpi okukulaakulana kwonna okw’ekibiina ky’abantu bonna n’eggwanga, wansi wa Katonda, kwesigama ku bafuzi baabwe. Bali ng’ebyuma ebikulu oba nnamuziga mu kyuma ebikuuma buli kitundu nga kitambula bulungi, era bali mu mubiri gw’eggwanga ng’ebitundu ebikulu mu mubiri ogw’obutonde, era ng’empagi n’omusingi mu kizimbe. Abafuzi b’eggwanga bayitibwa “emisingi gy’ensi,” Zabbuli 82:5, ne 11:3.
Okukulaakulana kw’abantu kwesigama nnyo ku bafuzi baabwe okusinga abantu bwe batera okulowooza. Nga bwe balina ekibiina ky’abantu bonna wansi w’okulabirira kwabwe n’obuyinza bwabwe, bwe batyo bwe balina omukisa okukuza obulungi bw’abantu bonna mu buli ngeri; era bwe baba abafuzi nga abo be twogeddeko, bali ku mikisa egisinga obunene eri abantu bonna. Obuyinza bwabwe butera okukuza obugagga bwabwe n’okuleetera ebintu byabwe eby’ensi n’emikisa okweyongera: n’okukuza empisa ennungi mu bo, era bwe kityo okubagatta wamu mu mirembe n’okwagalana, n’okubafuula abasanyufu mu kibiina, buli omu ng’ekivaako emirembe gya muliraanwa we, okubudaabudibwa kwe n’okukulaakulana kwe; era olw’ebyo okukuza erinnya lyabwe n’ekitiibwa kyabwe mu nsi; era ekisinga ennyo, okukuza essanyu lyabwe ery’omwoyo era ery’emirembe n’emirembe. N’olwekyo omusajja ow’amagezi agamba, Omubuulizi 10:17, “Olina omukisa gw’ensi kabaka wo bw’aba nga wa lulyo lulangira.”
Tulina ekyokulabirako eky’ekitalo n’obukakafu obw’obuyinza obulungi era obunene obw’omuggo omugumu ng’ogwo gwe twogeddeko mu kukuza okukulaakulana kw’abantu mu byonna, mu byafaayo by’obufuzi bwa Sulemaani, newakubadde ng’abantu bangi baali tebateredde wansi w’obufuzi bwe, era nga balowooza nti yali mukakanyavu nnyo mu kufuga kwe (laba 1 Bassekabaka 12:4). “Mu mirembe gya Sulemaani gyonna, Yuda ne Isirayiri baabeeranga mirembe, buli muntu wansi w’omuzabbibu gwe ne wansi w’omutiini gwe, okuva e Ddaani okutuuka e Beeruseba,” 1 Bassekabaka 4:25. “Era n’afuula ffeeza okuba ng’amayinja mu bo olw’obungi,” essuula 10:27. “Abantu ba Yuda ne Isirayiri baali bangi, era baalyanga, ne banywanga nga basanyuka,” [essuula 4:20]. Kabaka omukazi ow’e Seba yewuunya era n’akwatibwako nnyo olw’essanyu ly’abantu abaali wansi w’obufuzi bw’omuggo omugumu ng’ogwo: 1 Bassekabaka 10:8, 9, agamba nti, “Abasajja bo nga beesiimye! N’abaddu bo bano abayimirira mu maaso go bulijjo ne bawulira amagezi go nga beesiimye! Yeebazibwe Mukama Katonda wo akusanyukira era akutadde ku ntebe ey’obwakabaka bwa Isirayiri; kubanga Mukama yayagala Isirayiri emirembe gyonna, kyeyava akufuula kabaka, okukola obwenkanya n’obutuukirivu.”
Embeera ey’okukulaakulana ey’obwakabaka bwa Yuda, bwe baali n’emiggo emigumu egy’enkoni ez’obwakabaka ez’abo abaafuganga, eyogerwako mu bigambo ebyetoolodde ekyawandiikibwa kyaffe: “Obuwanvu bwe ne bugulumizibwa wakati w’amatabi amazito, ne alabika mu buwanvu bwe n’obungi bw’amatabi ge.”
Abafuzi ng’abo mu ngeri ey’enjawulo be baweereza ba Katonda eri abantu be olw’obulungi: bali birabo binene eby’oyo Ali Waggulu Ennyo eri abantu era bubonero obw’omukisa obw’okusiima kwe era emikutu gy’obulungi bwe gye bali, era mu ekyo bifaananyi by’Omwana we, omukutu omukulu ogw’obulungi bwonna obwa Katonda eri abantu abaagwa: era n’olwekyo bonna bayitibwa baana b’oyo Ali Waggulu Ennyo. Abafuzi b’eggwanga bonna, bwe baba, nga bwe basaanidde okuba, emiggo emigumu nga bwe twogeddeko, banaabanga ng’Omwana w’oyo Ali Waggulu Ennyo, emikutu gy’obulungi eri abantu, era nga ye, banaabanga ng’ekitangaala eky’oku makya enjuba bw’evaayo, okumakya okutaliiko bire, ng’omuddo omuto bwe gumera mu ttaka olw’obudde okutangaala oluvannyuma lw’enkuba. N’olwekyo abantu bwe baggibwako abafuzi abo, bafiirwa ekintu ekitayogerekeka era bagwibwako ekibonerezo kya Katonda ekisaanidde okukungubagirwa ennyo.
2. Olw’ebibonyoobonyo ebinene abafuzi ng’abo bye bakuumamu. Tebibalika ebibonyoobonyo eby’ennaku era ebitta ebibiina by’abantu bonna bye byolekedde mu nsi eno embi, bye bitayinza kwekuumamu awatali nteekateeka na buyinza. Abantu bwe baba nga tebalina bufuzi, baba ng’ekibuga ekimenyeddwa ekitaliiko bisenge, ekyetooloddwa abalabe ku njuyi zonna, era kye kiteekwa okugwibwako buli ngeri ya kavuyo n’obunaku.
Obufuzi bwetaagisa okukuuma ebibiina okuva mu nnaku ezisibuka mu bo bennyini; okuva mu kweyongera kw’enjawukana ez’omunda, obutali bwenkanya wakati waabwe n’obukambwe; ab’ekibiina nga bulijjo beenyagako bokka na bokka, awatali kwekuumamu omu ku munne. Abafuzi be mitwe egy’obumu mu bibiina by’abantu bonna, egigatta ebitundu wamu; awatali bo tewali kirala kisuubirwa wabula ab’ekibiina okwawukana bulijjo bokka na bokka, buli omu ng’akola ng’omulabe wa muliraanwa we, omukono gwa buli muntu nga gwolekedde buli muntu, n’omukono gwa buli muntu nga gumwolekedde; nga bagenda mu mbeera y’ennyombo n’okukaayana ebitaliiko ddagala na nkomerero okutuusa ekibiina lwe kisaanawo ddala ne kimenyekamenyeka, n’obulamu bwennyini, mu kubeera wamu ne bannaffe, ne bufuuka obw’ennaku era obutagumiikirizika.
Tuyinza okulaba obwetaavu bw’obufuzi mu bibiina olw’ebyo ebirabibwa mu maka, ebibiina ebyo ebitono ebikola ebibiina byonna eby’abantu bonna. Ebibiina bino ebitono byandibadde bya nnaku nnyo singa buli omu yalekebwa yekka, awatali buyinza bwonna oba obukulu bw’omu ku munne oba omutwe gwonna ogw’obumu n’obukulembeze mu bo! Tuyinza okukakasibwa olw’ebyo bye tulaba eby’ennaku ebiva mu butakozesa bulungi buyinza n’obutakuuma bufuzi mu maka agatali awatali buyinza bwonna ddala. Obufuzi tebwetaagisa kitono mu bibiina by’abantu bonna, wabula bwetaagisa nnyo okusingawo, kubanga binene. Abantu batono nnyo bayinza okusobola, awatali bufuzi bwonna, okukolera wamu, okukkiriziganya mu ekyo ekinaaganyula bonna; naye kino tekisuubirwa mu kibiina ekinene, ekirimu enkumi n’enkumi, ez’embeera ez’enjawulo ennyo, n’ebyagalo eby’enjawulo.
Ng’obufuzi bwe bwetaagisa ddala, bwe kityo emiggo emigumu gyetaagisa okusobola okubufuna: omulimu nga gwe gwetaaga abantu abasaanidde bwe batyo: nga tewali balala bamala, oba abasobola obulungi okufuga ebibiina by’abantu bonna: era n’olwekyo ebibiina by’abantu bonna ebitalina miggo migumu egy’enkoni ez’okufuga bibeera bya nnaku: Omubuulizi 10:16, “Zikusanze ggwe ensi, kabaka wo bw’aba nga mwana muto.”
Ng’obufuzi, n’emiggo emigumu egy’okubukozesa, bwe byetaagisa okukuuma ebibiina by’abantu bonna okuva mu bibonyoobonyo eby’entiisa era ebitta ebisibuka mu bo bennyini; bwe bityo tebyetaagisa kitono okukuuma eggwanga okuva eri abalabe ab’ebweru. Nga bwe bali ng’empagi z’ekizimbe, bwe batyo bwe bali ng’ebisenge n’ebigo by’ekibuga: wansi wa Katonda be maanyi amakulu ag’abantu mu kiseera eky’olutalo, era be bakozesebwa abakulu ab’okukuumibwa kwabwe, obukuumi bwabwe n’okuwummula kwabwe. Kino kitegeezebwa mu ngeri ey’amaanyi ennyo mu bigambo eggwanga ly’Abayudaaya bye lyakozesa mu Kukungubaga kwalyo okulaga ebyo bye lyali lisuubira okuva mu balangira baalyo: Okukungubaga 4:20, “Omukka gw’ennyindo zaffe, oyo Mukama gwe yafukako amafuta, yakwatibwa mu bunnya bwabwe, oyo gwe twayogerako nti, Wansi w’ekisiikirize kye tulibeera abalamu mu mawanga.” Mu ngeri eno era emiggo emigumu ng’egyo baana b’oyo Ali Waggulu Ennyo era bifaananyi oba ebifaananyirizo by’Omwana wa Katonda, kwe kugamba, nga bwe babeera abalokozi baabwe okuva eri abalabe baabwe; ng’abalamuzi Katonda be yayimusanga edda mu Isirayiri bwe bayitibwa, Nekkemiya 9:27: “Kyewava obawaayo eri abalabe baabwe ne bababonyaabonya. Naye nga babonaabona bwe batyo, ne bakukaabirira, n’obawulira okuva mu ggulu, n’olw’okusaasira kwo okungi ennyo n’obaweereza abaabanunula era abaabalokola okuva mu mukono gw’abalabe baabwe.”
Bwe kityo okukulaakulana n’obukuumi bw’abantu, wansi wa Katonda, byombi byesigama ku bafuzi abali emiggo emigumu. Bwe baba n’emikisa ng’egyo, batera okuba ng’omuzabbibu ogwasimbibwa mu ttaka eggimu, nga n’obuwanvu bwagwo bugulumiziddwa wakati w’amatabi amazito, nga gulabika mu buwanvu bwagwo n’obungi bw’amatabi gaagwo; naye bwe batabaako muggo mugumu ogw’okuba enkoni ey’okufuga, baba ng’omuzabbibu ogwasimbibwa mu ddungu oguyinza okusigulwa ne gusuulibwa wansi, ebibala byagwo ne bikazibwa embuyaga ez’Ebuvanjuba, n’omuliro ne guva mu matabi gaagwo gennyini ne gwokya ebibala byagwo.
Olw’ensonga zino, emiggo emigumu egy’abantu bwe gimenyebwa ne giwotoka, kiba kibonerezo kya Katonda eky’entiisa ku bantu abo, era kisaanidde okukungubagirwa ennyo: nga Kabaka Yosiya (eyali awatali kubuusabuusa omu ku miggo emigumu egyogerwako mu kyawandiikibwa) bwe yafa, abantu ne bamukungubagira nnyo, 2 Ebyomumirembe 35:24, 25: “Ne bamuleeta e Yerusaalemi, n’afa, n’aziikibwa mu limu ku masiro ga bajjajjaabe. Yuda yonna ne Yerusaalemi ne bamukungubagira. Yeremiya n’akungubagira Yosiya: n’abayimbi bonna abasajja n’abakazi ne boogera ku Yosiya mu nnyimba zaabwe ez’okukungubaga okutuusa leero, ne bazifuula etteeka mu Isirayiri: era, laba, ziwandiikiddwa mu Kukungubaga.”
OKUSSA MU NKOLA
Kaakano nzija okussa ebintu bino ku mbeera yaffe ffennyini, wansi w’okunyiiga okw’entiisa okw’Obulabirizi bwa Katonda okutuuseeko gye tuli gye buvuddeko, mu kuggyawo olw’okufa omuntu oyo ow’ekitiibwa eyali mu bufuzi n’obuyinza bw’abantu bonna, omutuuze w’ekibuga kino era eyali ow’ekibiina kino eky’abasinza n’ekkanisa eno, eyafiira e Boston ku Ssabbiiti ewedde.
Yali mu ngeri ey’enjawulo omuggo omugumu mu bintu ebyo bye twogeddeko. Ku busobozi bwe obw’obutonde, amaanyi g’okulowooza, obunene n’obutangaavu bw’okwawula n’obuziba bw’okulaba mu bintu, yali mu ddaala erisooka: kiyinza okubuusibwabuusibwa oba alese amusinga mu bintu bino mu bitundu bino eby’ensi. Yali muntu ow’ekitone ekinene ddala, era ekitone kye kyali kisaanidde mu ngeri ey’enjawulo okutegeera n’okuddukanya ensonga z’abantu bonna.
Era ng’obusobozi bwe obw’obutonde bwe bwali bunene, bwe kityo bwe kwali okumanya kwe yali afunye, okutegeera kwe nga kukuziddwa nnyo olw’okussa ennyo omwoyo ku bintu ebyo bye yayitibwa okufaako, n’olw’okubyetegereza mu ngeri entuufu ennyo n’obumanyirivu obw’ebbanga eddene mu byo. Mazima yalina okulaba okunene mu butonde bw’ebibiina by’abantu bonna, ebyama by’okufuga n’ensonga z’emirembe n’entalo: yalina okwawula abantu batono ennyo kwe balina okw’ebintu omuli obulungi bw’abantu bonna, n’ebintu ebiteeka ebibiina by’abantu bonna mu kabi, n’amakubo amatuufu ag’okwewala ebyo eby’oluvannyuma n’okukuza ebyo ebisooka. Yali wa mangu mu kwawula, kubanga mu nsonga ezisinga obungi, naddala ezo ezaali ez’omulimu gwe, yalabanga ku mulundi ogusooka ewala okusinga abantu abasinga obungi nga bamaze okukola kye basobola; naye yalina obusobozi obw’ekitalo obw’okukuza ebirowoozo bye ng’afumiitiriza, n’okutwala endowooza ze ewala n’ewala olw’okussa ennyo omwoyo okumala ebbanga eddene. Yalina obusobozi obw’enjawulo okwawula ekituufu n’ekikyamu wakati mu bizibu n’embeera ezaagezangako okutabula n’okuzikiza ensonga: yasobolanga okupima ebintu, ng’olubeerera, ku minzaani, n’okwawula ebintu ebyali eby’amaanyi era ebizito ku ebyo ebyalina endabika ennungi yokka awatali kantu, kye yalaganga mu ngeri ye entuufu, etangaavu era ennyangu ey’okunnyonnyola emisango n’okugikwasa abaguzi b’omusango, ng’atudde mu ntebe y’obulamuzi, nga abalala bwe baakyetegereza. Yayawulanga mu ngeri ey’ekitalo amazima ku bulimba, n’emisango egyasingako obuzibu gyalabikanga bulijjo nga gitangaavu mu mutima gwe, ebirowoozo bye nga bitegekeddwa bulungi—era yalina ekitone eky’okubinnyonnyola eri okutegeera kwa buli muntu, okusinga kumpi omuntu yenna; era omuntu yenna bwe yabuzibwanga, tekyabanga lwa kuba nti amazima n’obulimba, ekituufu n’ekikyamu, byali tebyawuddwa bulungi.
Oboolyawo yali omu ku bannabyabufuzi abasinga obusobozi abaali bazaaliddwa mu New England: yalina okulaba okutali kwa bulijjo mu butonde bw’omuntu, n’obusobozi obw’ekitalo obw’okulaba mu mbeera n’endowooza ez’enjawulo ez’abo be yalinanga okukolagana nabo, n’okwawula engeri esinga okusaanira ey’okubakwatamu, okusobola okubakwatako mu ngeri esinga obulungi olw’ekigendererwa kyonna ekirungi era eky’amagezi.
Era oboolyawo tewabangawo muntu eyalina okumanya okugazi era okujjuvu okusinga okw’embeera y’ensi eno n’ensonga zaayo ez’abantu bonna, n’abantu abaali bakolera wamu mu zo: yali amanyi abantu bano n’embeera yaabwe, n’ebyo embeera yaabwe bye yali yeetaaga: yalaba endwadde z’omubiri guno, n’eddagala erisaanidde, ng’omusawo omukugu era ow’amagezi. Yali amanyi nnyo amatwale agaliraanye, era n’amawanga agaliraanye ku lukalu luno, be tukolagana nabo mu nsonga zaffe ez’abantu bonna: yalina okumanya okusinga ennyo okw’omuntu omulala yenna mu nsi okw’amawanga ag’enjawulo ag’Abayindi mu bitundu bino eby’obukiikakkono obwa Amerika, embeera zaabwe, empisa zaabwe n’engeri entuufu ey’okubakwatamu, era yali amanyiddwa nnyo gye bali okusinga omuntu omulala yenna mu nsi: era tewali muntu mulala ali mu buyinza mu ssaza lino eyali amanyi abantu n’ensi ya Canada, ensi y’abalabe baffe, nga ye.
Yali wala nnyo okuba n’embeera n’obwagazi obw’okuyingira mu nsonga z’abantu abalala; naye ku ebyo ebyali eby’emirimu gye yalina n’ensonga enkulu ze yali alabirira, yalina okutegeera okunene okw’ebyo ebyazikwatako. Emirundi mingi neewuunyanga obuwanvu bw’okulaba kwe, n’ebyo bye nnalaba ku busobozi bwe obw’okulaba ng’ebintu tebinnabaawo n’okumanya ebinaava mu bintu, newakubadde ewala ennyo, era ewala ddala okusinga abantu abalala gye balaba. Teyali muntu awuubaala era atali munywevu mu ndowooza ye: empisa ye teyali ya kusala musango mu bwangu, wabula yasookanga okulowooza ennyo n’okupima ensonga; era mu kino, newakubadde yalina obusobozi obunene, yasanyukanga okweyambisa okunyumya n’okwogera n’abalala, era emirundi mingi yayogeranga ku mugaso omunene gwe yafunanga mu kyo; naye bwe yamalanga okulowooza obulungi n’akakasa endowooza ye, teyakyusibwanga mangu langi ez’obulimba n’ebyekwaso ebiwulikika obulungi n’endabika.
Era ng’oggyeeko okumanya kwe okw’ebintu ebikwata ku mulimu gwe ogw’enjawulo ng’omufuzi, yalina n’okutegeera kungi okw’ebintu ebikwata ku kuyitibwa kwe okwa bonna ng’Omukristaayo. Teyali mumanyi wa by’eddiini wa kitono. Yali mugezi mu nsonga ez’omuntu ow’omunda, nga bwe mmanyi olw’obuyambi obunene bwe nfunye emirundi n’emirundi okuva mu kusala kwe n’okubuulirira kwe mu nsonga ez’omuntu ow’omunda mwe nnamwebuuzangako: era mazima nnali simanyi kumpi mumanyi wa by’eddiini gwe nnali nsanze ng’asinga okusobola okuyamba n’okutangaaza omutima mu nsonga ng’ezo okumusinga. Era yalina okumanya okutali kutono mu bintu ebikwata ku ddiini ey’obumanyirivu; era yayogeranga ku nsonga ng’ezo, si n’okwawula okutuufu okw’enjigiriza kwokka, wabula ng’omuntu amanyi ebintu bino mu buziba era n’omutima.
Teyali mukulu mu kumanya okw’endowooza kwokka, wabula okumanya kwe kwali kwa kukola; nga okwo okuleeta enneeyisa ey’amagezi mu nsonga, emirimu n’obuvunaanyizibwa bw’obulamu; ne kusaanira ddala okuyitibwa amagezi, era ne kumuwa ddala mu ngeri ey’enjawulo empisa y’omuntu ow’amagezi. Era teyali mugezi era mwegendereza mu ngeri ey’enjawulo mu nneeyisa ye yekka, wabula yali omu ku babuulirizi abasinga obusobozi n’amagezi eri abalala mu nsonga yonna enzibu.
Obukulu n’ekitiibwa ky’embeera ye byali bikwatagana n’obugazi bw’okutegeera kwe. Mu butonde yali wa mwoyo mugazi. Mu kino yali ddala wa lulyo lulangira. Yakyawanga nnyo ebintu ebyali ebya wansi era ebinyoomebwa, era yalabikanga nga tasobola kubikkiriza. Nga yali wala nnyo okwogera eby’obusirusiru n’ebitaliimu mu kunyumya kwe! Nga yali wala nnyo okuba n’embeera eyeyingiza mu bya balala! Nga yali wala nnyo okukozesa enkwe zonna n’enkola ez’ekyama okujjuza ensawo ze n’ebyo ebyakuumibwanga mu bukumpanya oba ebyanyigibwanga mu maanyi okuva ku mukozi, omuserikale oba omukungu ow’eddaala erya wansi! Nga yali wala nnyo okweyambisa omulimu gwe oba obuyinza bwe oba amaanyi gonna agasingako ge yalina mu mikono gye, oba obutamanya, okwesigama oba obwetaavu bw’abalala, okwongera ku magoba ge n’ebintu ebyali ebyabwe, n’ebyo bye baali basaanidde okusuubira mu butuufu ng’empeera esaanidde olw’emirimu gyabwe gyonna! Nga yali wala nnyo okutoola mu kyama enguzi ezaaweebwanga okumusendasenda okuwagira omuntu yenna mu musango gwe, oba olw’obuyinza bwe oba olw’amaanyi ge okumuyamba okukuzibwa mu kifo kyonna eky’obwesige bw’abantu bonna, eky’ekitiibwa oba eky’amagoba! Nga yakyawanga nnyo okulimba n’okwekyusakyusa! Era nga yali munywevu nnyo atakyuka mu mazima amatuufu! Okukyawa kwe eri ebintu ebyali ebya wansi era ebinyoomebwa kwali kweyolefu era kumanyiddwa bulungi, ne kiba kyeyoleka nti abantu baatyanga okulabika mu kintu kyonna eky’engeri eyo mu maaso ge.
Yali muntu ow’omwoyo ogufaayo ku bantu bonna mu ngeri ey’enjawulo, omwagalwa wa ddala ow’ensi ye, era yakyawanga nnyo okuwaayo obulungi bw’abantu bonna olw’ebyagalo eby’omuntu ku bubwe.
Yaweebwa nnyo ddala omwoyo ogw’okufuga. Katonda w’obutonde yalabika nga yamutonda olw’okufuga, nga gy’obeera nti yakolebwa mu bugenderevu, n’afumbibwa mu kibumbiro ekyandimusaanyizza mu buli ngeri olw’omulimu gw’omuntu ali mu buyinza bw’abantu bonna. Enneeyisa n’empisa eyali ey’obutonde gy’ali yali eyo ekuuma obuyinza bwe era ereetera abalala okumutya n’okumussaamu ekitiibwa, n’okunyweza n’okufuula eby’amaanyi bye yayogeranga ne bye yakolanga mu kukozesa obuyinza bwe. Ekitala ky’alina teyakikwatira bwereere: yali ddala ntiisa eri abakola ebibi. Bye nnalaba mu ye emirundi mingi byanzijukizanga ekigambo ekyo eky’omusajja ow’amagezi, Engero 20:8, “Kabaka bw’atuula ku ntebe ye ey’obwakabaka ng’asala emisango, amaaso ge gasunsulamu ne gaggyamu ebibi byonna.” Yali muntu atatya maaso ga bantu; era buli muntu yali amanyi nti kyali kya bwereere okugezaako okumuziyiza okukola ekyo, ng’amaze okulowooza obulungi, kye yali asazeewo nti asaanidde okukola. Buli kintu mu ye kyali kinene era nga kisaanira omuntu ali mu kifo kye eky’abantu bonna. Oboolyawo tewabangawo muntu eyalabika mu New England erinnya omuntu omukulu gwe lyasingako okusaanira.
Naye newakubadde nga yali omu ku bakulu mu bantu, agulumiziddwa okusinga abalala mu busobozi n’obukulu bw’omwoyo ne mu kifo eky’obufuzi, era nga tatya maaso ga bantu, naye yatyanga Katonda. Yali mwegendereza nnyo mu muntu we ow’omunda mu nneeyisa ye, mu lwatu ne mu kyama. Sambangako kumanya muntu eyalabika nga asinga obunywevu n’obutakyuka mu kukola olw’emisingi n’okusinziira ku mateeka n’ebigambo eby’amagezi, ebyanywezebwa era ebyakakasibwa mu mutima gwe olw’ebyo okusala kwe n’omuntu we ow’omunda bye byalagiranga. Yali muntu ow’obwenkanya obukakafu n’obwesigwa. Obwesigwa bwe bwali empisa ye mu ngeri ey’enjawulo. Abamu ku balabe be abasinga obunene abaali ab’ekibiina ekyamuwakanya mu nsonga z’abantu bonna, naye baakkiriza mu lwatu kino ku ye, nti yali muntu mwesigwa. Yali mwesigwa mu ngeri ey’enjawulo mu bwesige bw’abantu bonna bwe yaweebwa: teyandiriddemu lukwe obwesige bwe mu ngeri ey’ensonyi, olw’okutya oba olw’okusiimibwa. Kyali kya bwereere okukisuubira, abantu ne bwe bandimuwakanyizza oba ne bwe bandimulagajjalidde, era ne bwe bandibadde abakulu batya. Era teyandirekeredde bulungi bw’abantu bonna, bwe bwamukwasibwanga, olw’okuwummula kwe, wabula yabukuumanga n’abukolerera n’obunyiikivu n’okufuba emisana n’ekiro. Era yali mwesigwa mu nsonga ez’omuntu ku bubwe nga bwe yali mu za bonna: yali mukwano asinga obwesigwa, mwesigwa eri omuntu yenna eyamwebuuzangako mu nsonga yonna; era obwesigwa bwe bwali busobola okwesigibwa mu nsonga yonna gye yakwatanga ku lwa muliraanwa we yenna.
Yali kyakulabirako kimanyifu eky’empisa ennungi ey’okwefuga, ataakyuka mu yo, mu bifo byonna, mu bibiina byonna, ne wakati mu kugezesebwa kwonna.
Newakubadde nga yali muntu ow’omwoyo omunene, naye yalina okufuga okw’enjawulo okw’omwoyo gwe; era yasinga mu kufuga olulimi lwe. Wakati mu kunyiiziibwa kwonna kwe yasisinkana, mu bibiina ebinene by’abantu be yalinanga okukolagana nabo, ne mu bungi obunene obw’ensonga ezitabula mwe yali, ne mu kuwakanyizibwa kwonna n’okuvumibwa kwe yafunanga mu kiseera kyonna; naye kiki ekyali kivudde mu kamwa ke abalabe be kye bandikutteko? Tewali bigambo bya kuvvoola, tewali bigambo bitaliimu, bya bwangu, bitasaana era ebitali bya Kikristaayo. Bwe yeeyogerangako mu kiseera kyonna n’ebbugumu lingi n’amaanyi, kyalabikanga nga kiva mu misingi n’okusalawo kw’okulowooza kwe, okusinga okuva mu busungu. Bwe yayogeranga n’amaanyi era n’obukambwe, abo abaali bamumanyi, era abaamwetegerezanga obulungi emirundi n’emirundi, baasobolanga okulaba mu lwatu nti kyakolebwanga olw’okulowooza n’okusala, ng’apima embeera n’ebinaava mu bintu.
Obukkakkamu n’obunywevu bw’enneeyisa ye mu kyama, naddala mu maka ge, byalabikanga nga bya njawulo era nga kyakulabirako eri abo abaalina omukisa omunene okubyetegereza.
Yali munywevu ddala mu misingi n’enjigiriza ez’eddiini ez’abajjajja abaasooka aba New England, ezitera okuyitibwa enjigiriza ez’ekisa, era yakyawanga nnyo ensobi ezikontana nazo ez’eby’eddiini ebiri mu musono kaakano, ng’ezikontana nnyo n’ekigambo kya Katonda n’obumanyirivu bwa buli Mukristaayo ow’amazima. Era nga bwe yali mukwano gw’amazima, bwe kityo bwe yali mukwano gw’okutya Katonda okulamu n’amaanyi g’obutuukirivu, era bulijjo yakuwagiranga n’akusiimanga ku mikolo gyonna.
Yakyawanga okuvvoola, era yali muntu ow’omwoyo ogw’obwegendereza n’empisa ennungi, era bulijjo yakwatanga ebintu ebitukuvu n’ekitiibwa. Yali kyakulabirako olw’okubeerangawo kwe okusaanidde mu kusinza Katonda okw’olwatu. Ani eyali amulabye ng’agalamira awatali kitiibwa n’obutasaana n’ateeka omutwe gwe wansi okwebaka, oba ng’atunulatunula n’akaliriza mu nnyumba y’okusabiramu mu kiseera ky’okusinza? Era nga bwe yali asobola (nga bwe kyalabibwa edda) okwogera mu kutegeera okungi ku ddiini ey’obumanyirivu, bwe kityo eri abantu abamu be yali amanyiganye nabo ennyo, yabawanga obubonero obweyoleka ekimala, ng’anyumya ku bintu bino, nti byali bintu bye yali alabye ye kennyini. Era abantu abamu abeegendereza abali mu buyinza bw’eggwanga abaatera okwawukana naye mu nsonga z’okufuga, naye, mu kunyumya okw’omu buziba naye oluusi ku bintu by’eddiini, baalaga endowooza ey’ekitiibwa ku ye ku kutya Katonda okwa ddala okw’obumanyirivu.
Nga bwe yali amanyiddwa okuba omuntu ow’obwegendereza, era omulabe w’okunyumya okw’obuvvoozi oba okutaliimu, bwe kityo yatiibwanga olw’ekyo abakulu n’abato. Bwe yabanga mu kisenge, okubeerawo kwe kwokka kwamalanga okukuuma empisa ennungi; newakubadde nga waabangawo bangi abaatwalibwanga ng’abaami n’abantu abakulu, abaali bandyagadde okwekkiriza eddembe lingi nnyo mu kwogera kwabwe n’enneeyisa yaabwe okusinga bwe baagumanga okukola mu maaso ge.
Teyeerabiranga kufa, so teyali butamanya bunafu bwe, so n’okufa tekwamujjira nga tamanyi. Okumala emyaka egiyise yayogeranga nnyo n’abantu abamu ku kufa n’okugenda mu nsi etaggwaawo, ng’alaga nti teyali asuubira kumala bbanga ddene wano.
Ng’oggyeeko ebintu bino byonna ebyogeddwako ebimufuula mu ngeri ey’enjawulo omuggo omugumu, yalina embeera nnyingi ezaamuwanga omukisa okukozesa amaanyi ge olw’obulungi bw’abantu bonna. Yali wa lulyo lwa kitiibwa, yali muntu ow’ebintu ebitali bitono, yali amaze ebbanga ddene mu buyinza, yali amanyiddwa nnyo era assibwamu ekitiibwa mu bitundu ebirala, yali assibwamu nnyo ekitiibwa amawanga mangi ag’Abayindi agaliraanye amatwale ga Bungereza, era bwe kityo yalina obuyinza bungi ku bo okusinga omuntu omulala yenna mu New England; Katonda yali amuwadde endabika ennungi n’obwakabaka mu maaso, ebisaanira ebisaanyizo ebinene eby’omutima gwe n’ekifo Katonda mwe yali amuteeka.
Mu kukozesa ebisaanyizo n’ebirabo bino, wansi w’emikisa gino, abadde, ng’olubeerera, kitaawe w’ekitundu kino eky’ensi, ssaza lyonna gwe lyesigamangako, wansi wa Katonda, mu nsonga zaalyo zonna ez’abantu bonna, naddala okuva olutalo luno lwe lwatandika. Obuzito bw’ensonga zonna ez’entalo ez’essaza lino (erisinga ekitundu kyonna eky’ensi okuba mu kabi k’abalabe) nga bwe bubadde ku bibegabega bye, era nga bw’abadde ensibuko y’entambula yonna era omukozi wa buli kintu ekikoleddwa, era nga bw’azikoze mu magezi n’obwesigwa ensonga zino, sseetaaga kubuulira kibiina kino. Mumanyi bulungi nti yalabiriranga essaza nga kitaawe w’amaka ag’abaana, nga tayabulira bulamu bwa bantu era nga tanyooma musaayi gwabwe; wabula n’obunyiikivu obunene, okutunula n’obwegendereza, ng’ateeka bulijjo omutima gwe ku makubo amatuufu ag’obukuumi bwaffe n’obulungi bwaffe. Era naddala ekibuga kye kino ky’azaaliddwamu, mwe yabeeranga okuva mu buto bwe, kye kisinze okukungula omugaso gw’obuyinza bwe obulungi: amagezi ge gabadde, wansi wa Katonda, nnyo omulungamya waffe, n’obuyinza bwe obuwanirizi bwaffe n’amaanyi gaffe, era abadde kitiibwa kinene eri Northampton era omudaali eri ekkanisa yaffe.
Yasigala ng’ayinza ddala okugasa bwe yali akyali mulamu; mazima yali akuze nnyo mu myaka, naye amaanyi g’omutima gwe tegaali gakendedde mu ngeri erabika, n’amaanyi g’omubiri gwe tegaali gakendedde nnyo nti teyasobolanga kutambula ŋŋendo mpanvu, mu bbugumu lingi ne mu mpewo nnyingi, era mu kiseera kitono.
Naye kaakano “omuggo guno omugumu gumenyeddwa ne guwotoka,” era mazima ekibonerezo kya Katonda mu kino kya ntiisa nnyo, era ekintu ekyo kisaanidde okukungubagirwa. Oboolyawo tujja kusinga okutegeera omugaso n’obukulu bw’omuggo omugumu ng’ogwo olw’obutaba nagwo. Eddoboozi lya Katonda ery’entiisa mu bulabirizi buno lisaanidde okuwulirizibwa essaza lino lyonna, era naddala abantu ab’essaza lino ettono, naye mu ngeri ey’enjawulo ennyo ffe ab’ekibuga kino. Kaakano tufunye obujulirwa buno obw’obutasiima bwa Katonda nga bwongeddwa ku bire byonna ebirala ebiddugavu Katonda by’aleese ku ffe gye buvuddeko, n’okunyiiga kwe okw’entiisa ku ffe. Kino kintu, olw’ensonga nnyingi, ekitukoowoola nnyo okwetoowaza n’okutya mu maaso ga Katonda; okweyoleka okw’entiisa okw’obufuzi bwe obusingayo, obwa wonna era obutaliiko kkomo, okutukoowoola okusinza obufuzi bwa Katonda n’okukankana mu maaso ga Katonda ono omukulu. Era kyakulabirako kya maanyi eky’obunafu bw’omuntu n’okufa kwe. Tulaba nti tewali ali wala w’okufa, nti tewali bukulu, tewali buyinza, tewali magezi na bukujjukujju, tewali kitiibwa kya muntu oba kya kifo, tewali ddaala lya mugaso na bukulu eriggya omuntu ku kukubwa okufa. N’olwekyo kino kulabula kwa ddoboozi ddene era okw’ekitiibwa eri abantu aba buli ngeri okwetegekera okugenda kwabwe okuva wano.
Era okujjukira omuntu ono kaakano agenze, eyafuulibwa omukisa omunene bwe gutyo bwe yali akyali mulamu, kusaanidde okutuleetera okulaga ekitiibwa n’ekisa eri ab’amaka ge. Kino tusaanidde okukikola olw’okumussaamu ekitiibwa ne kitaawe, eyali omusumba wammwe ow’edda ow’ekitiibwa, eyali mu mulembe gwe, mu ngeri ey’enjawulo, kitaawe w’ekitundu kino eky’ensi mu by’omwoyo, naddala ekibuga kino, nga mutabani we ono bw’abadde mu by’ensi.—Katonda yanyiiga nnyo, abaana ba Isirayiri bwe bataalaga kisa eri ennyumba ya Yerubbaali eyali efuuliddwa ekikozesebwa eky’obulungi bungi bwe butyo gye bali: Ekyabalamuzi 8:35, “So tebaalaga kisa eri ennyumba ya Yerubbaali, ng’ebirungi byonna bwe byali bye yakolera Isirayiri.”