Essuula 16 · eddakiika 41 ez’okusoma · eddakiika 52 ez’okuwuliriza
Omusomo XIV. Enkola ez’Okutumbula Okuzuukuka
OMUSOMO XIV.
ENKOLA EZ’OKUTUMBULA OKUZUUKUKA.
Ekyawandiikibwa.—“Abasajja bano Bayudaaya, basasamaza ekibuga kyaffe nga bayigiriza empisa n’obulombolombo bye tutakkirizibwa kugoberera na kukozesa mu mateeka gaffe ag’Ekiruumi.”—Ebikolwa 16:20, 21.
“ABASAJJA bano,” aboogerwako wano, baali Pawulo ne Siira, abaagenda e Firipi okubuulira Enjiri, ne basasamaza nnyo abantu b’ekibuga ekyo, kubanga baalowooza nti okubuulira kwandikosezza amagoba gaabwe ag’ensi. Bwe batyo ne baleeta ababuulizi b’Enjiri mu maaso g’abalamuzi b’ekibuga, ng’abamenyi b’amateeka, ne babalumiriza okuyigiriza enjigiriza, era okusingira ddala okukozesa enkola, ezaali tezikkirizibwa mu mateeka.
Mu kwogera okuva mu bigambo bino ngenderera okulaga,
I. Nti wansi w’enteekateeka y’Enjiri, Katonda tateekangawo nkola yonna ey’enjawulo ey’okukozesebwa n’okugobererwa bulijjo awatali kukyuka mu kutumbula eddiini.
II. Okulaga nti engeri zaffe ez’okusinza okw’olwatu eza kaakano, na buli kintu, ku bikwata ku nkola, zatuukibwako mpolampola, era olw’okuddiriŋŋana kw’Enkola Empya.
I. Nnina okulaga nti wansi w’Enjiri, Katonda tateekangawo nkola za njawulo ez’okukozesebwa.
Wansi w’enteekateeka ey’Ekiyudaaya, waaliwo engeri ez’enjawulo ezaalagirwa era ezaateekebwawo Katonda yennyini, ezitaali za mateeka kuzivaako. Naye engeri ezo zonna zaali za kabonero, era zaateekebwawo okulaga ekisiikirize kya Kristo, oba ekintu ekyekuusa ku nteekateeka empya Kristo gye yali agenda okuleeta. Era n’olwekyo zaali nnywevu, era byonna ebizikwatako mu bujjuvu byalagirwa olw’obuyinza bwa Katonda. Naye tekyabangako bwe kityo wansi w’Enjiri. Kristo bwe yajja, enteekateeka ey’emikolo oba ey’obubonero yaggibwawo, kubanga ekigendererwa ky’engeri ezo kyali kituukiriziddwa, era n’olwekyo zo zennyini tezaali za mugaso nate. Ye, bwe yali amazima obubonero bwe bwalaganga, obubonero, kya lwatu, bwaggibwawo mu kujja kwe. ENJIRI awo n’ebuulirwa ng’engeri eyalondebwa ey’okutumbula eddiini; era kyalekebwa ku magezi g’ekkanisa okusalawo, okuva mu kiseera okudda mu kirala, enkola ki ezinaakozesebwa, n’engeri ki ezinaagobererwa, mu kuwa Enjiri amaanyi gaayo. Tulekeddwa mu kizikiza ku nkola abatume n’ababuulizi abaasooka ze baakozesa, okuggyako ekyo kye tusobola okukuŋŋaanya okuva mu bubonero obutono obusangibwa mu kitabo ky’Ebikolwa. Tetumanyi mirundi emeka gye baayimba n’emirundi emeka gye baasaba mu kusinza okw’olwatu, wadde oba baayimba oba baasaba n’akatono mu nkuŋŋaana zaabwe eza bulijjo ez’okubuulira. Yesu Kristo bwe yali ku nsi, ng’akola mu bayigirizwa be, teyalina kakwate na ngeri oba nkola. Yakolanga mu nsonga eno, okuva mu kiseera okudda mu kirala, nga bwe kyandibadde kya butonde omuntu yenna okukola mu mbeera ng’ezo, awatali kintu kyonna ekiringa engeri enkalu oba enkola ey’okukikola. Abayudaaya baamulumiriza okunyooma engeri zaabwe. Ekigendererwa kye kyali kya kubuulira n’okuyigiriza abantu eddiini ey’amazima. Era abatume bwe baabuulira oluvannyuma, nga Mwoyo Mutukuvu asindikiddwa okuva mu ggulu, tetuwulira kintu kyonna nti baalina enkola ey’enjawulo ey’okukola omulimu gwabwe, oba omutume omu okukola ekintu mu ngeri ey’enjawulo kubanga abalala baakikola mu ngeri eyo. Obuvunaanyizibwa bwe baaweebwa bwali nti, “Mugende mubuulire Enjiri, era mufuule amawanga gonna abayigirizwa.” Tebwalagira ngeri yonna. Tebwakkiriza yonna. Tewali muntu ayinza kwefuula nti afuna engeri yonna enkalu oba ebiragiro ebyenjawulo ku nkola, okuva mu buvunaanyizibwa buno. Mukikole—mu ngeri esinga obulungi gye musobola—musabe Katonda amagezi—mukozese obusobozi bw’abawadde—munoonye obulagirizi bwa Mwoyo Mutukuvu—mugende mu maaso mukikole. Buno bwe bwali obuvunaanyizibwa bwabwe. Era ekigendererwa kyabwe kyali kya kumanyisa Enjiri mu ngeri esinga okukola, okufuula amazima okweyoleka mu ngeri ey’amaanyi, okufuna okufaayo n’okukakasa obuwulize bw’omuwendo gw’abantu ogusinga obunene nga bwe kisoboka. Tewali muntu ayinza kusanga ngeri yonna ey’okukola kino eteekeddwawo mu Bayibuli. Okubuulira Enjiri kye kyeyoleka eyo ng’ekintu ekikulu. Engeri y’okukikola terowoozebwako.
Kyeyoleka, nti mu kubuulira Enjiri, walina okubaawo enkola ezimu ezikozesebwa. Enjiri erina okuleetebwa mu maaso g’ebirowoozo by’abantu, era enkola zirina okukozesebwa basobole okugiwulira, n’okubasikiriza okugifaako. Kino kikolebwa nga tuzimba ennyumba z’okusinzizaamu, nga tukuba enkuŋŋaana ezaateekebwawo oba endala, n’ebirala. Awatali nkola ezimu, teyinza kukola mu bantu.
II. Nnina okulaga nti engeri zaffe ez’okusinza okw’olwatu eza kaakano, na buli kintu, ku bikwata ku nkola, zatuukibwako mpolampola, era olw’okuddiriŋŋana kw’Enkola Empya.
1. Nja kwogera ku bintu ebimu ebikwata ku buweereza.
Emyaka mingi emabega, ababuulizi baali bamanyidde okwambala ekyambalo eky’enjawulo. Bwe kiri kaakano mu nsi za Bakatoliki. Bwe kyabanga wano. Ababuulizi baalina ekyambalo eky’enjawulo nga abaserikale bwe baba nakyo. Baayambalanga enkuufiira ey’enjuyi essatu, n’obuwero bw’omu bulago mu kifo ky’akatambaala, n’empale ennyimpi ezikoma ku maviivi, n’enviiri enkole. Omuntu ne bwe yabanga n’enviiri nnyingi zenkana wa ku mutwe gwe, yalina okuzisala n’ayambala enviiri enkole. Era awo yalina okwambala ekkanzu. Ebintu bino byonna byali bya mpisa, era buli mukulembeze w’eddiini yalina obuvunaanyizibwa okubyambala, era tekyalowoozebwanga nti kisaana okukola omulimu gwe nga tabyambadde. Bino byonna tewali kubuusabuusa byaleetebwa olw’okuddiriŋŋana kw’ebiggya, kubanga tetulina nsonga nnungi ya kukkiriza nti abatume n’ababuulizi abaasooka baayambalanga mu ngeri ey’enjawulo ku bantu abalala.
Naye kaakano ebintu bino byonna bivuddwako, kimu ku kimu, olw’okuddiriŋŋana kw’ebiggya oba enkola empya, okutuusa kaakano mu kkanisa nnyingi omubuulizi lw’asobola okulinnya ku kituuti n’abuulira nga tafaayiddwako, newakubadde ayambadde nga omuntu omulala yenna. Era bwe kyakolebwa ku buli kimu ku byo, ekkanisa yeemulugunya nnyo ng’olinga etteeka lya Katonda lye lyavuddwako. Kyavumibwa ng’ekiggya. Ababuulizi bwe baatandika okuleka enkuufiira zaabwe ez’enjuyi essatu, ne bambala enkuufiira ng’abantu abalala, kyanakuwaza nnyo abakadde; kyalabika nga “tekiriiko kitiibwa,” bwe baagamba, omubuulizi okwambala enkuufiira eyeetooloovu. Mu 1827 bwe nnayambala enkuufiira ey’ebyoya, omubuulizi omu n’agamba nti, “ekyo kibi nnyo eri omubuulizi.”
Ababuulizi bwe baasooka okutandika, emyaka mitono egiyise, okwambala enkuufiira enjeru, bangi baalowooza nti kya nnaku era kiggya ekitaliiko kitiibwa n’akatono. Era ne kaakano, mu bifo ebimu bakakanyavu nnyo, nti omukulembeze w’eddiini yaŋŋamba ennaku ntono emabega, nti bwe yali atambula mu New England mu biseera by’omusana ebiyise ng’ayambadde enkuufiira enjeru, yasobola okulaba nti yakendeeza ku maanyi ge. Omwoyo guno tegusaanye kutunuulirwa ng’ogutaliiko kabi; nnina ensonga nnungi okumanya nti si gwa butaliiko kabi. Abantu abalowooza bakiraba nga bukakanyavu bwokka, era bali mu kabi kanene nnyo okutunuulira buli kintu ku ddiini mu ngeri y’emu olw’ensonga eno. Kino kye kyavaamu mu mbeera nnyingi. Mu kiseera kino kumpi tewali mubuulizi mu nsi atawulira nti awaliriziddwa okwambala ekkooti enzirugavu, ng’olinga lyali tteeka lya Katonda. Ekkanisa ekyajjudde ekika ky’okussaamu ebintu ng’ebyo ekitiibwa eky’obulimba. Kino kyesittaza kinene eri ebirowoozo bya bangi.
Bwe kityo, mu ngeri y’emu, ababuulizi bwe baaleka obuwero bwabwe obw’omu bulago, ne bambala obutambaala bw’omu bulago, kyagambibwa nti bafuuka ba nsi, era bangi ne banenya. Ne kaakano, mu bifo ebimu, omubuulizi teyandigumidde kulabibwa ku kituuti ng’ayambadde akatambaala k’omu bulago. Abantu bandiwulidde ng’abatalina mukulembeze wa ddiini, singa teyalina buwero. Omubuulizi omu mu kibuga kino yabuuza munne, ennaku ntono emabega, oba kyandibadde kirungi okwambala akatambaala k’omu bulago akaddugavu ku kituuti. Yakambalanga mu kukolagana kwe okwa bulijjo n’abantu be, naye n’abuusabuusa oba kyandibadde kirungi okukambala ku kituuti.
Bwe kityo bwe kyali ku mpale ennyimpi; zaalowoozebwanga okuba nga zeetaagisa ddala eri empisa y’omubuulizi. Ne kaakano, mu nsi za Bakatoliki, buli kabona ayambala empale ennyimpi. N’abalenzi abato eyo, abatendekebwa okufuuka bakabona, bambala enkuufiira zaabwe ez’enjuyi essatu, n’emiguwa egy’amagulu emiddugavu, n’empale ennyimpi. Kino kyandirabise ng’eky’okusesa mu ffe. Naye kyakolebwanga mu nsi eno. Waaliwo ekiseera abantu abalungi lwe bandikubiddwa encukwe singa omubuulizi yalinnya ku kituuti ng’ayambadde empale empanvu. Bandirowoozezza nti mazima agenda kuzikiriza ekkanisa olw’ebiggya bye. Mbuuliddwa nti emyaka egiwerako egiyise, mu New England, omukulembeze w’eddiini omu omukadde yawakanya nnyo enkola empya ey’omubuulizi okwambala empale empanvu, nti teyazikkirizanga n’akatono ku kituuti kye. Omuvubuka omu yali agenda okumubuulirira, nga talina mpale nnyimpi, era omubuulizi omukadde n’atamukkiriza kukola mulimu ng’ayambadde empale empanvu. “Lwaki,” bwe yagamba, “abantu bange bandirowoozezza nti nzise omwewaanyi ku kituuti, okulaba omuntu eyo ng’ayambadde empale empanvu, era kyandireese akasattiro mu bo.” Bwe kityo, oluvannyuma, omuvubuka yawalirizibwa okwazika empale z’omwami oyo omukadde, ne ziba nnyimpi nnyo gy’ali, n’alabika nga wa kusesa nnyo. Naye kyonna kyali kirungi okusinga ekiggya eky’entiisa ng’okubuulira ng’oyambadde empale empanvu. Naye amagezi gawangudde.
Bwe kityo bwe kyali ku nviiri enkole. Njjukira omubuulizi omu, newakubadde yali muvubuka ddala, eyayambalanga enviiri enkole enjeru ennene ennyo. Era abantu baayogeranga ng’olinga waaliwo eddembe lya Katonda ku nsonga eyo, era kyali kizibu okuzireka, kumpi, nga okuleka Bayibuli yennyini. Ekkanzu nazo zaalowoozebwanga okuba nga zeetaagisa ddala eri empisa y’omubuulizi. Era ne kaakano, mu bibiina bingi mu nsi eno, abantu tebajja kugumiikiriza mubuulizi ku kituuti, okuggyako ng’alina ekkanzu ey’amaliri ewanvu, ng’erina emikono eminene ennyo ng’omubiri gwe. Ne mu Kkanisa ezimu eza Congregational mu New England, tebasobola kugumira kugireka. Kaakano, abantu baatuuka batya okulowooza nti omubuulizi alina okuba n’ekkanzu oba enviiri enkole, okusobola okubuulira n’amaanyi? Lwaki buli mukulembeze w’eddiini yawalirizibwanga okukozesa ebintu bino? Kiri kitya nti tewali na kimu ku bintu bino kyavuddwako mu kkanisa, nga tekireese kasattiro mu zo? Byonna bivuddwako, kimu ku kimu, era ebibiina bingi bitabuddwa okumala akaseera olw’ekiggya. Naye waliwo omuntu yenna ayinza okwefuula nti ensonga y’eddiini yakosebwa olw’ekyo? Abantu baawulira ng’abatasobola kusinza Katonda nga tebirina, naye mu lwatu okwagala kwabwe eri ebintu ebyo tekwali kitundu kya ddiini yaabwe, kwe kugamba, tekwali kitundu kya ddiini ya Kikristaayo. Kyali kikkiriza kya bulimba bwokka. Era ebintu bino bwe byaggyibwawo beemulugunya, nga Mikka bwe yakola, nti “Mututte balubaale bange.” Naye tewali kubuusabuusa nti empisa yaabwe ey’eddiini yalongooka, olw’okuggyawo ebintu bino ebyaweebwanga ekitiibwa eky’obulimba. Bwe kityo ekkanisa, okutwalira awamu, eganyuddwa nnyo olw’ebiggya. Bwe mutyo mulaba nti engeri ababuulizi gye bambalamu kaakano yatuukibwako olw’olukalala lw’enkola empya.
2. Ku bikwata ku nteekateeka y’okusinza okw’olwatu.
Obuzibu bwe bumu bwasangibwa mu kukola buli nkyukakyuka, kubanga ekkanisa yawulira ng’olinga Katonda yateekawo engeri yennyini gye baali bamanyidde.
(1.) Ebitabo by’Amazabbuli. Edda kyali kya mpisa okuyimba Zabbuli za Dawudi. Oluvannyuma ne waleetebwa enkyusa ya Zabbuli mu nnyimba ez’ebigambo ebikwatagana mu ddoboozi. Kino kyali kibi nnyo, mazima. Ababuulizi bwe baagezaako okuzireeta, ekkanisa zaatabuka, abantu ne bawakanya n’amaanyi, era obuzibu bunene ne buleetebwa ekiggya. Naye enkola empya yawangula.
Oluvannyuma enkyusa endala n’ereetebwa mu ngeri y’ennyimba esinga obulungi, era okuleetebwa kwayo ne kuwakanyizibwa n’empaka nnyingi, ng’enkola empya. Era oluvannyuma enkyusa ya Watts, ekyawakanyizibwa mu kkanisa nnyingi. Mu 1828 kyokka, bwe nnali mu Philadelphia, nnabuulirwa nti omubuulizi eyo yali abuulira olukalala lw’emisomo ku kuyimba Zabbuli eri ekibiina kye, olw’ekigendererwa eky’okubaleetera okukozesa enkyusa ya zabbuli n’ennyimba esinga obulungi okusinga gye baali bamanyidde. Era ne kaakano, mu bibiina bingi nnyo, waliwo abantu abajja okufuluma mu kkanisa, zabbuli oba oluyimba bwe luweebwa okuva mu kitabo ekiggya. Era singa Zabbuli za Watts zandikkiriziddwa, bandyawukanye ne batandikawo ekibiina ekiggya, okusinga okugumiikiriza ekiggya ng’ekyo. Enneewulira y’engeri y’emu yaleetebwa olw’okuleeta “Village Hymns” mu nkuŋŋaana ez’okusaba. Mu kibiina kimu ekya Presbyterian mu kibuga kino, mu myaka mitono, mukyala w’omubuulizi yayagala okuleeta Village Hymns mu nkuŋŋaana ez’okusaba ez’abakazi, nga tagumidde kusukkawo. Yalowooza nti agenda kuwangula. Naye abamu ku bantu abeegendereza baazuula nti kyakolebwa mu New England, ne bagaana okukikkiriza. “Kiyinza okuba nga kya Bahopkinsi, nkakasa.”
(2.) Okusomesa Ennyimba Olunyiriri ku Lunyiriri. Edda, ebitabo bwe byali bitono, kyali kya mpisa okusoma ennyimba olunyiriri ku lunyiriri, nga bwe kyayitibwanga. Omudinkoni yayimiriranga mu maaso g’ekituuti, n’asoma zabbuli oba oluyimba, olunyiriri olumu omulundi gumu, oba ennyiriri bbiri omulundi gumu, ne bayimba, era abalala bonna ne bagoberera. Oluvannyuma, ne batandika okuleeta ebitabo, ne baleka buli omu ayimbe okuva mu kitabo kye. Nga kyali kiggya kya maanyi! Woowe, nga kyaleeta okutabuka n’akavuyo kangi! Abantu abalungi bandisobodde batya okusinza Katonda mu kuyimba, nga tebalina mudinkoni ng’asoma oluyimba olunyiriri ku lunyiriri mu ddoboozi lye ettukuvu, kubanga obutukuvu bwakyo bwalabika ng’obusinga okuba mu ddoboozi, eryali bwe lityo nti kyali kizibu okumanya oba asoma oba ayimba.
(3.) Ebibiina by’Abayimbi. Oluvannyuma ekiggya ekirala ne kiyisibwa. Kyalowoozebwa nti kisinga obulungi okubeera n’ekibiina ky’abayimbi abalonde abatuula bokka ne bayimba, okuwa omukisa okulongoosa ennyimba. Naye kino kyawakanyizibwa n’obukyayi. Ayi, nga ebibiina bingi byayuzibwa ne byawulwamu, olw’okwagala kw’ababuulizi n’abantu abamu abakulembeze okuleeta enkulaakulana mu kuyiga ennyimba, nga batandikawo ebibiina by’abayimbi. Abantu baayogera ku biggya n’enkola empya, ne balowooza nti ebibi bingi bijja ku kkanisa, kubanga abayimbi baatuuzibwa bokka, ne bayiga ennyimba, ne bayiga amaloboozi amaggya abakadde ge baali batasobola kuyimba. Tekyabanga bwe kityo bwe baali abato, era tebaandigumiikirizza bitangaala ebiggya bwe bityo n’ebiggya mu kkanisa.
(4.) Obulere obw’Okutandika Eddoboozi. Ennyimba bwe zaayigibwa, n’ebibiina by’abayimbi ne bituuzibwa wamu, awo abayimbi ne baagala akalere ak’okutandika eddoboozi. Edda, ennyiriri bwe zaasomebwanga omudinkoni oba omuwandiisi, yatandikanga eddoboozi ly’oluyimba, n’abalala ne bagoberera nga bwe baasobolanga. Naye abakulembeze b’ebibiina by’abayimbi bwe baatandika okukozesa obulere okuteeka amaloboozi gaabwe gonna ku ddoboozi lye limu ddala, nga kyaleeta okutabuka kungi ennyo! Nnawulira omukulembeze w’eddiini ng’agamba nti omukadde mu kibuga mwe yabeeranga, yasituka n’afuluma mu nnyumba buli lwe yawuliranga omukulembeze w’abayimbi ng’afuuwa akalere ke. “Ggyawo oluwa lwo,” bwe yagamba. “Ki! okufuuwa oluwa mu nnyumba ya Katonda!” Yakiraba ng’okuvvoola.
(5.) Ennyimba ez’Ebivuga. Oluvannyuma, mu bibiina ebimu, ebivuga eby’enjawulo byaleetebwa olw’ekigendererwa eky’okuyamba abayimbi, n’okulongoosa ennyimba. Ekivuga ekinene ekya ddiiro bwe kyasooka okuleetebwa, kyaleeta akavuyo kanene. Abantu baakakasa nti bandibadde n’endingidi mu nnyumba ya Katonda. “Lwaki, y’endingidi, ekoleddwa ddala ng’endingidi, wabula nnene katono, era ani ayinza okusinza awali endingidi? Mu bbanga mujja kwagala okuzinira mu nnyumba y’okusinzizaamu.” Ani atawulidde bintu bino nga byogerwako, ng’ensonga ezisinga obukulu eri ensonga y’eddiini n’obulongoofu bw’ekkanisa? Ababuulizi, mu nkuŋŋaana ez’ekkanisa ez’amaanyi, bamaze ennaku nga babiteesaako. Mu lukiiko lw’ekkanisa ya Presbyterian, emyaka mitono gyokka egiyise, abamu baayogera n’obwesimbu nti kyali kisaanira okukangavvulwa mu kkanisa emu, nti baalina ennanga ennene mu nnyumba ya Katonda. Kino mu myaka mitono. Era waliwo ekkanisa nnyingi kaakano ezitandigumiikirizza nnanga ennene. Tebandisasamadde kitundu kyokka bwe babuulirwa nti abonoonyi bagenda mu ggeyeena, nga bwe bandisasamadde bwe babuulirwa nti wagenda kubaawo ennanga ennene mu nnyumba y’okusinzizaamu. Ayi, mu bifo bimeka gy’oyinza okuleetera ekkanisa okukola ekintu ekirala kyonna, mu ngeri ennyangu, okusinga okujja mu ngeri ennyangu era ey’obutonde okukola ekyetaagisa, era ekisinga amagezi, era ekisinga obulungi, olw’okutumbula eddiini n’okulokola emyoyo! Bakola ng’olinga balina “Bw’ati bw’ayogera Mukama,” ku buli mpisa n’enkola ebibakwasiddwa, oba gye bamaze ebbanga eddene nga bagigoberera bo bennyini, ne bw’eba ya busirusiru oba ya kabi ki.
(6.) Okusaba okutali kwa Kuwandiika. Waliwo abantu bameka aboogera ddala ng’olinga Ekitabo ky’Okusaba kyateekebwawo Katonda! Era ndowooza bangi nnyo bakikkiriza. Era mu bitundu ebimu eby’ekkanisa omuntu teyandikkiriziddwa kusaba nga talina kitabo kye mu maaso ge.
(7.) Okubuulira nga Tolina Biwandiiko. Emyaka mitono egiyise, omukyala omu mu Philadelphia yayitibwa okuwulira omubuulizi omu ng’abuulira, n’agaana, kubanga teyasomanga kubuulira kwe. Yalabika ng’alowooza nti kyandibadde kuvvoola omuntu okulinnya ku kituuti n’ayogera, ng’olinga ayogera n’abantu ku nsonga emu ennyuvu era enkulu. Ng’olinga Katonda yalagira okukozesa ebiwandiiko n’okubuulira okuwandiike. Tebamanyi nti ebiwandiiko byennyini kiggya, era kiggya kya mu biseera bino. Byaleetebwa mu kiseera eky’obuzibu obw’ebyobufuzi mu Bungereza. Ababuulizi baatya nti bandirumiriziddwa okubuulira ekintu ekiwakanya gavumenti, okuggyako nga basobola okulaga kye baabuulira, nga byonna babiwandiise nga tebannaba. Era n’omwoyo ogw’okwesanyusa abakulu, ne bagondera ensonga ez’ebyobufuzi, ne bateeka ekikoligo eky’obuddu ku kkanisa. Era, kaakano mu bifo bingi, tebasobola kugumiikiriza kubuulira okutali kwa biwandiiko.
(8.) Okufukamira mu Kusaba. Kino kireese okutabuka kungi mu bitundu bingi eby’ensi. Waaliwo ekiseera mu kkanisa eza Congregational mu New England, omusajja oba omukazi lwe yandikwatiddwa ensonyi okulabibwa ng’afukamidde mu lukuŋŋaana lw’okusaba, ng’atya okutwalibwa nga Mumetodisiti. Nsabidde mu maka nga nze nzekka eyafukamira. Abalala bonna baayimirira, baleme kukoppa Bametodisiti, bwe ndowooza, bwe batyo ne bawagira ebiggya ku ngeri eyateekebwawo. Abalala, nate, boogera ng’olinga tewali ngeri ndala ey’okuteeka omubiri okuggyako okufukamira, eyinza okukkirizibwa mu kusaba.
3. Emirimu gy’Abatali Babuulizi.
(1.) Okusaba kw’Abatali Babuulizi. Edda kwali kuwakanya kungi okukkiriza omuntu yenna okusaba oba okwetaba mu kukulembera olukuŋŋaana lw’okusaba, okuggyako nga mukulembeze wa ddiini. Kyagambibwanga nti omuntu atali mubuulizi okusaba mu lwatu, kwali kuyingirira kitiibwa ky’ababuulizi, era tekyalina kugumiikirizibwa. Omubuulizi omu mu Pennsylvania yaŋŋamba nti, emyaka mitono egiyise, yateekawo olukuŋŋaana lw’okusaba mu nnyumba y’okusinzizaamu, abakadde ne baluwakanya ne baluggya mu nnyumba. Baagamba nti tebajja kubeera na mulimu ng’ogwo, baapangisa omubuulizi okukola okusaba, era yalina okukukola, era tebaali bagenda kubeera na bantu ba bulijjo nga basaba.
Ababuulizi n’abalala bangi bawakanyizza nnyo omuntu atali mubuulizi okusaba mu lwatu, era okusingira ddala ng’omubuulizi ali awo. Ekyo kyandikendeezezza obuyinza bw’abakulembeze b’eddiini, era tekyalina kugumiikirizibwa. Mu lukiiko lw’ekkanisa olwakubibwa mu Ssaza lino, waateekebwawo olukuŋŋaana lw’okusaba olw’olukiiko. Akakiiko akateekateeka, olw’okuba lwali lwa mukolo, kaasooka okulonda abantu abaali bagenda okwetabamu, ne kalonda abakulembeze b’eddiini babiri n’omuntu omu atali mubuulizi. Omuntu oyo atali mubuulizi yali musajja wa bitone era wa kumanya okwenkana ababuulizi abasinga obungi. Naye omusawo omu ow’eby’eddiini n’ayimirira n’awakanya n’obwesimbu omuntu atali mubuulizi okusabibwa okusaba mu maaso g’olukiiko olwo. Tekyali kya bulijjo, bwe yagamba; kyali kyonoona eddembe ly’abakulembeze b’eddiini, era teyayagala biggya. Nga mbeera ya kyewuunyo!
(2.) Okubuulirira kw’Abatali Babuulizi. Kino kifuuliddwa ekibuuzo ekikulu ennyo, ekyasasamaza New England yonna, n’ebitundu ebirala bingi eby’ensi, oba abatali babuulizi basaanidde okukkirizibwa okubuulirira mu nkuŋŋaana ez’olwatu. Ababuulizi bangi bafubye okuziba ddala emimwa gy’abatali babuulizi. Tebaafaayo ku mpisa y’ekkanisa ezaasooka. Okuwakanya kungi nnyo kwaleetebwa ku mpisa eno kumpi emyaka kikumi egiyise, nti Pulezidenti Edwards yalina ddala okukwata ensonga eno, n’awandiika okuwolereza okwakolebwako ennyo ku ddembe n’emirimu gy’abatali babuulizi. Naye okuwakanya tekunnaggwaawo ddala okutuusa leero. “Ki! Omuntu atali mubuulizi, okwogera mu lwatu! kijja kuleeta okutabuka, kijja kukendeeza obuweereza; abantu banaatulowooza batya, ffe ababuulizi, bwe tukkiriza abantu ba bulijjo okukola ebintu bye tukola?” Kya kwewuunya!
Naye kaakano, ebintu bino byonna biyise, mu bifo ebisinga obungi, era abatali babuulizi basobola okusaba n’okubuulirira awatali kuwakanya n’akatono. Ebibi ebyatiibwa, okuva mu mirimu gy’abatali babuulizi, tebyalabika, era ababuulizi bangi basanyuka okubalaba nga bakozesa ebirabo byabwe mu kukola ebirungi.
4. Enkuŋŋaana z’Okusaba ez’Abakazi. Mu myaka mitono egiyise, enkuŋŋaana z’okusaba ez’abakazi ziwakanyiziddwa nnyo mu Ssaza lino. Nga bintu bya ntiisa! Omubuulizi omu, kaakano eyafa, yagamba nti bwe yasooka okugezaako okutandikawo enkuŋŋaana zino, abakulembeze b’eddiini bonna abaamwetooloola baamuwakanya. “Okuteeka abakazi okusaba? Lwaki, ekiddako, ndowooza, kiriba kubateeka kubuulira.” Era okutya okw’amaanyi kwaliwo ku bulamu bwa Sayuuni, singa abakazi bandikkiriziddwa okukuŋŋaana awamu okusaba. Era ne kaakano, tebagumiikirizibwa mu kkanisa ezimu.
Bwe kityo bwe kibadde ku ntambula zonna ez’amaanyi ez’ekkanisa. Obuminsani, Amasomero ga Ssande, na buli kintu eky’engeri eyo, biwakanyiziddwa, era bifunye amaanyi gaabyo aga kaakano mu kkanisa olw’okuddiriŋŋana kw’okulwana n’olukalala lw’ebiggya kyokka. Ekibiina ky’Ababatisti mu Pennsylvania, emyaka egiwerako egiyise, kyegaana okussa ekimu kwonna n’omubuulizi yenna eyali asomye ennyo, oba eyawagira Obuminsani, Ebibiina bya Bayibuli, Amasomero ga Ssabbiiti, Ebibiina by’Okwefuga mu Mwenge, n’ebirala. Bino byonna byavumibwa ng’Enkola Empya, ezitasangibwa mu Bayibuli, era ezandireese okusasamala n’okutabuka mu kkanisa. Ekintu kye kimu kikoleddwa abamu mu kkanisa za Bugirimaani. Era mu kkanisa nnyingi eza Presbyterian, mulimu abo abanaakwata endowooza y’emu, ne bavumirira ebintu bino byonna, okuggyako, oboolyawo, obuweereza obusomye, ng’ebiggya, enkola empya, ebitangaala ebiggya, okugenda mu maanyi gaabwe bokka, n’ebiringa ebyo, era ng’ebiteekeddwateekeddwa okukola ebibi bingi.
5. Nja kwogera ku basajja abawerako abaateekebwa mu maaso, olw’okulabirira kwa Katonda, ng’abakulu mu kuleeta ebiggya bino.
(1.) Abatume baali baleesi b’ebiggya abakulu, nga mwenna bwe mumanyi. Oluvannyuma lw’okuzuukira, n’oluvannyuma lwa Mwoyo Mutukuvu okufukibwa ku bo, baatandika okuzzaawo ekkanisa mu ngeri empya. Baamenya enkola y’Ekiyudaaya ne bagisimbula, ne batalekaawo kumpi kabonero na kamu.
(2.) Luther n’Abaavugirira Okutereeza. Mwenna mumanyi obuzibu bwe baalina okulwanagana nabwo, era ensonga yali nti baali bagezaako okuleeta enkola empya—engeri empya ez’okukola emirimu gy’eddiini egy’olwatu, n’amagezi amaggya okuleeta Enjiri n’amaanyi mu mitima gy’abantu. Ebintu byonna eby’ekyewuunyo era eby’okusesa ebya Bakatoliki byanywezebwa mu kkanisa n’obukakanyavu obw’amaanyi, ng’olinga byali bya buyinza bwa Katonda. Era akasattiro ak’amaanyi bwe kati kaaleetebwa olw’okugezaako okubikyusa, ne kabula katono okuyingiza Bulaaya yonna mu musaayi.
(3.) Wesley ne banne be yakola nabo. Wesley mu kusooka teyeeyawula ku Kkanisa Enteekebwawo mu Bungereza, naye yatandikawo obubiina obutono wonna wonna, obwakula ne bufuuka ekkanisa munda mu kkanisa. Yasigala mu kkanisa ya Episikopi, naye n’aleeta enkola empya nnyingi, ne zijjuza Bungereza yonna akasattiro n’oluyoogaano n’okuwakanya, era yavumibwa wonna ng’omuleesi w’ebiggya era omukubiriza w’obujeemu, era omuyigiriza w’ebintu ebiggya ebitaali bya mateeka kukkirizibwa.
Whitefield yali musajja wa ssomero lye limu, era nga Wesley yali muleesi wa biggya. Nzikiriza nti ye n’abantu abawerako ku banne be baagobwa mu ttendekero olw’okutandikawo enkola empya ng’eyo, ey’olukuŋŋaana lw’okusaba olw’awamu. Baasabiranga wamu ne bannyonnyola Ebyawandiikibwa, era kino kyali kiggya eky’obuvumu ennyo nga tekyayinza kugumiikirizibwa. Whitefield bwe yajja mu nsi eno, nga okuwakanya okw’ekyewuunyo kwaleetebwa! Emirundi mingi yabulako katono okufiirwa obulamu bwe, n’awonyeza ku lugwanyu. Kaakano, buli muntu amutunuulira ng’ekitiibwa ky’omulembe gwe yabeeramu. Era bangi mu kibiina kyaffe kyennyini beggyeeko okusosola okutuuka n’okulowooza nti Wesley teyali mulungi bulungi, wabula yali wa magezi era wa mugaso nnyo okusinga. Mu kiseera ekyo kumpi ekkanisa yonna yabatunuulira n’obukyayi, nga etya nti ebiggya bye yaleeta byandizikirizza ekkanisa.
(4.) Pulezidenti Edwards. Omusajja ono omukulu yali yeeyatiikirivu mu mulembe gwe olw’enkola empya. Mu biggya ebirala, yagaana okubatiza abaana b’abazadde abateenenyezza. Empisa ey’okubatiza abaana b’abatatya Katonda yali yaleetebwa mu kkanisa za New England mu kyasa ekyasooka, era yali efuuse kumpi ya buli wamu, Pulezidenti Edwards n’alaba nti empisa eyo nkyamu, n’agaana okugikola, era okugaana kwe ne kunyeenya ekkanisa zonna eza New England. Ababuulizi kikumi beegatta ne bamalirira okumussa. Yawandiika ekitabo ku nsonga eyo, n’abawangula bonna. Kyaleeta akamu ku kasattiro akasinga obunene akaali kabaddewo mu New England. Tewali kintu, okuggyako Olutalo lw’Obwetwaze, ekyali kireese akasattiro akenkana awo.
Ekibiina Ekikulu ekya Connecticut kyagaana okuwagira Whitefield, kubanga yali muleesi wa biggya bwe yatyo. “Lwaki, ajja kubuulira ebweru na wonna wonna!” Kya ntiisa! Nga kintu kya ntiisa, omuntu okubuulira mu nnimiro oba mu nguudo. Mumugobe.
Bano bonna baali basajja abeewaayo, nga banoonya amakubo okukola ebirungi n’okulokola emyoyo. Era ekika ky’okuwakanya kye kimu ddala kyabasanga okuva mu bibiina byonna eby’ekkanisa, nga kiziyiza ekkubo lyabwe era nga kigezaako okuzikiriza erinnya lyabwe n’amaanyi gaabwe. Ekitabo, ekikyaliwo kaakano, kyawandiikibwa mu biseera bya Pulezidenti Edwards, omusawo ow’eby’eddiini, ne kissibwako emikono ababuulizi bangi nnyo, nga kiwakanya Whitefield ne Edwards, ne banne ne nkola zaabwe. Ebbaluwa yafulumizibwa mu kibuga kino omubuulizi omu ng’awakanya Whitefield, eyaleeta okuwakanya kwe kumu ku biggya kwe tuwulira kaakano. Mu kiseera eky’okuwakanya okuzuukuka okwakaggwa mu Ssaza lya New York, kkopi y’ebbaluwa eno yatwalibwa eri omukulembeze w’olupapula lw’amawulire olw’eddiini ng’asabibwa agifulumize. N’agaana, n’awa ensonga, nti singa efulumizibwa, bangi bandigitadde ku mpaka ezigenda mu maaso kaakano. Nkyogerako kyokka okulaga nga okuwakanya okuleetebwa mu mirembe egy’enjawulo ku nkola empya zonna ezigendereddwamu okutumbula ensonga y’eddiini bwe kufaanagana ddala.
6. Mu mulembe guno, ebintu bingi bireeteddwa ebizuuliddwa nga bya mugaso, naye ne biwakanyizibwa ku nsonga nti byali biggya. Era olw’okuba bangi bakyabuusabuusa ku byo, ndowoozezza nti kisinga obulungi okubyogerako. Waliwo ebintu bisatu okusingira ddala ebisinze okwogerwako, era n’olwekyo nja kubyogerako. Bye bino Enkuŋŋaana z’Abeeraliikirivu, Enkuŋŋaana Empanvu, ne Entebe y’Abeeraliikirivu. Bino byonna biwakanyizibwa, era biyitibwa enkola empya.
(1.) Enkuŋŋaana z’Abeeraliikirivu. Ezaasooka ze nnali mpulidde ku linnya eryo, zaali mu New England, gye zaateekebwawo olw’ekigendererwa eky’okwogera n’abonoonyi abeeraliikirivu kinnoomu, n’okusaanyiza okuyigiriza ku mbeera ya buli muntu, okubakulembera amangu ddala eri Kristo. Ekigendererwa kyazo mu lwatu kya magezi, naye ziwakanyiziddwa kubanga zaali mpya. Waliwo engeri bbiri ez’okukulembera olukuŋŋaana lw’abeeraliikirivu, era yonna ku zo eyinza okutuukiriza ekigendererwa kyazo.
(a.) Nga bamala obudde butono mu kwogera n’omuntu kinnoomu n’okumanya embeera y’ebirowoozo bya buli muntu, ate oluvannyuma mu kwogera eri bonna, ne bakwata ensobi zaabwe zonna ne baggyawo obuzibu bwabwe awamu.
(b.) Nga bagenda eri buli omu, ne bakwata embeera ya buli muntu, ne bayita mu nsonga yonna ne buli omu yekka, ne babaleetera okusuubiza okuwaayo emitima gyabwe eri Katonda. Mu ngeri yonna kikulu, era kizuuliddwa nga kisinga okuwangula mu kukola. Naye bangi nnyo bazawakanyizza kubanga zaali mpya.
(2.) Enkuŋŋaana Empanvu. Zino si mpya, naye zibaddenga zikolebwa bulijjo, mu ngeri emu oba endala, okuva ekkanisa lwe yabaawo ku nsi. Embaga z’Abayudaaya tezaali kirala wabula enkuŋŋaana empanvu. Ku bikwata ku ngeri, zaakulemberwanga mu ngeri ey’enjawulo ku nga bwe ziri kaakano. Naye ekigendererwa kyali kye kimu, okuwaayo ennaku eziddiriŋŋana eri okusinza, okuleetera ebintu bya Katonda okukwata ennyo ku birowoozo by’abantu. Ebibiina byonna eby’Abakristaayo, eddiini bw’ekulaakulana mu bo, bikuba enkuŋŋaana empanvu. Mu Scotland baatandikanga ku Lwokuna mu biseera byabwe byonna eby’Ekyeggulo kya Mukama, ne beeyongera okutuusa oluvannyuma lwa Ssabbiiti. Ab’Ekkanisa ya Episikopi, Ababatisti, ne Bametodisiti bonna bakuba enkuŋŋaana empanvu. Naye kaakano mu biseera byaffe ziwakanyiziddwa, okusingira ddala mu Ba-Presbyterian, ne ziyitibwa enkola empya, ne zitwalibwa ng’ezijjudde ebibi eby’engeri zonna, newakubadde nga ziweereddwa omukisa mu lwatu bwe zityo era mu bifo bingi bwe bityo. Nja kuleeta ebintu bitono ebisaanidde okulowoozebwako ku zo.
(a.) Mu kuziteekawo, kisaanidde okutunuulira embeera y’abantu; oba ekkanisa esobola okuwaayo okufaayo kwayo n’obudde bwayo okukulembera olukuŋŋaana. Mu mbeera ezimu etteeka lino lirekeddwa. Abamu balowoozezza nti kituufu okuyingirira emirimu egyetaagisa egy’abantu. Mu byalo, baateekangawo olukuŋŋaana mu biseera by’amakungula, ne mu kibuga mu kiseera ky’emirimu bwe gisinga obungi, abasajja bonna nga bakwatiddwa olw’obwetaavu era nga banyigirizibwa emirimu gyabwe egy’omubiri. Mu kuwolereza ekkubo lino kigambibwa nti emirimu gyaffe bulijjo girina okuwa ekifo emirimu gya Katonda; nti ebintu eby’olubeerera bikulu nnyo okusinga eby’omubiri, nti emirimu gy’ensi egy’engeri yonna, era mu kiseera kyonna, girina okuwa ekifo olukuŋŋaana oluwanvu. Naye emirimu gy’ensi gye twenyigiramu si mirimu gyaffe. Mirimu gya Katonda nga bwe giri, era mulimu gwaffe nga bwe guli, nga okusaba kwaffe n’enkuŋŋaana empanvu bwe biri. Bwe tutatunuulira mirimu gyaffe mu ngeri eno, tetunnatwala ssomo lisooka mu ddiini; tetunnayiga kukola byonna olw’ekitiibwa kya Katonda. Nga tulina endowooza eno ku nsonga, nga twawula emirimu gyaffe ku ddiini, tuba tubeerawo ennaku mukaaga ku lwaffe, n’olwomusanvu ku lwa Katonda. Emirimu egy’amazima tegiyingiraganako. Ennaku za wiiki zirina emirimu gyazo egisaanira, ne Ssabbiiti n’emirimu gyayo egisaanira, era tulina okutya Katonda bwe tutyo buli lunaku mu wiiki, ne mu kukola emirimu gya buli lunaku. Tulina okulima, n’okusiga, n’okutunda ebyamaguzi byaffe, n’okufaayo ku mirimu gyaffe egy’enjawulo, nga tutunuulidde ekitiibwa kya Katonda kyokka, nga bwe tugenda mu kkanisa ku Ssabbiiti, ne tusaba mu maka gaffe, ne tusoma Bayibuli zaffe. Guno gwe musingi ogusooka mu ddiini. Oyo atamanyi era atakola ku musingi guno tannayiga A B C ey’okutya Katonda. Kaakano waliwo ebiseera eby’enjawulo eby’omwaka Katonda mu kulabirira kwe mw’ayitira abantu okufaayo ku mirimu, kubanga emirimu gy’ensi mu kiseera ekyo gyetaagisa nnyo, era girina okukolebwa mu kiseera ekyo, bwe giba gya kukolebwa n’akatono; ekiseera ky’okusiga n’amakungula eri omulimi, n’ebiseera by’emirimu eri omusuubuzi. Era tetulina ddembe kugamba, mu biseera ebyo eby’enjawulo, nti tujja kuleka emirimu gyaffe tubeere n’olukuŋŋaana oluwanvu. Ekituufu kiri nti, emirimu si gyaffe. Era okuggyako nga Katonda, olw’akabonero ak’enjawulo ak’okulabirira kwe, alaze nti kimusanyusa ffe okukyuka tubeere n’olukuŋŋaana oluwanvu mu biseera ng’ebyo, nkitwala ng’okukema Katonda okuziteekawo. Kiba kugamba nti, “Ayi Katonda, emirimu gino egy’ensi mirimu gyaffe, era twetegefu okugiteeka ku bbali olw’emirimu gyo.” Okuggyako nga Katonda alaze nti kimusanyusa okufuka Omwoyo we, n’okuzuukusa omulimu gwe mu kiseera ng’ekyo, era bw’atyo n’ayita abantu be okuleka, okumala akaseera, emirimu gyabwe egya bulijjo, ne bafaayo okusingira ddala ku lukuŋŋaana oluwanvu, kirabika gye ndi nti Katonda yanditugambye mu mbeera ng’ezo nti, “Ani eyabasabye kino?”
Katonda alina eddembe okukozesa obudde bwaffe nga bw’ayagala, okutulagira okuwaayo ekitundu kyonna eky’obudde bwaffe, oba obudde bwaffe bwonna, eri emirimu egy’okuyigiriza n’okusinza. Era embeera bwe zikyetaagisa mu lwatu, gwe mulimu gwaffe okuteeka ku bbali emirimu emirala gyonna, ne tufuba butereevu era obutasalako olw’obulokozi bw’emyoyo. Bwe tukola emirimu gyaffe ku misingi emituufu, era olw’ebigendererwa ebituufu, era ddala olw’ekitiibwa kya Katonda, tetuliwakanya kukyuka kugenda mu lukuŋŋaana oluwanvu buli lwe walabika okuyitibwa okukikola mu kulabirira kwa Katonda. Omuntu eyeetwala ng’omuwanika oba omuwandiisi, takitwala ng’ekizibu okuwummula emirimu gye ku Ssabbiiti, wabula nga nkizo. Nannyini bintu eyeeyagaliza ayinza okuwulira nga tayagala kuyimiriza mirimu gye ku Ssabbiiti. Naye omuwandiisi, akola emirimu si ku lulwe wabula ku lwa mukama we, akitwala nga nkizo okuwummula ku Ssabbiiti. Bwe tutyo ffe, bwe tukola emirimu gyaffe ku lwa Katonda, tetujja kukitwala nga kizibu bw’akifuula omulimu gwaffe okuyimiriza emirimu gyaffe egy’ensi ne tugenda mu lukuŋŋaana oluwanvu. Twandisinze okukitwala ng’olunaku olw’okuwummula olw’essanyu. N’olwekyo, buli lw’owulira omuntu ng’ayegayirira nti tasobola kuleka mirimu gye okugenda mu lukuŋŋaana oluwanvu—nti gwe mulimu gwe okufaayo ku mirimu, waliwo ensonga okutya nti emirimu agitwala nga gye gibe, n’olukuŋŋaana ng’omulimu gwa Katonda. Singa yawulira nti emirimu gy’edduuka oba ey’ennimiro mirimu gya Katonda nga okugenda mu lukuŋŋaana oluwanvu bwe kuli, tewali kubuusabuusa yandibadde mwetegefu nnyo okuwummula emirimu gye egy’ensi, n’ayambuka mu nnyumba ya Katonda n’aweebwa amaanyi amaggya buli lwe waabangawo akabonero, okuva eri Katonda, nti abantu bayitiddwa eri omulimu ogwo. Kisaanira nnyo okwetegereza, nti embaga z’Abayudaaya zaateekebwanga mu biseera by’omwaka emirimu gy’ensi egyetaagisa ddala lwe gyabanga mitono nnyo.
Mu mbeera ezimu, enkuŋŋaana ng’ezo ziteekeddwawo mu kiseera kyennyini eky’emirimu bwe gisinga obungi, ne zitaleeta birungi, mu lwatu olw’obutafaayo ku tteeka eriteekeddwawo wano. Mu mbeera endala, enkuŋŋaana ziteekeddwawo mu biseera emirimu gy’ensi lwe gyabanga mingi nnyo, ne ziweebwa omukisa mu ngeri eyeeyoleka. Naye mu mbeera ezo omukisa gwajja kubanga olukuŋŋaana lwateekebwawo nga bagondera obubonero bw’okwagala kwa Katonda, abo abaalina okutegeera okw’omwoyo, era abaategeera obubonero bw’ebiseera. Era mu mbeera nnyingi, tewali kubuusabuusa, abantu baagenda abaalowooza ddala nti baali baleka emirimu gyabwe bennyini, okufaayo ku mirimu gya Katonda, era mu mbeera ng’ezo baawaayo kye baalowooza okuba ssaddaaka ya mazima, era Katonda mu kusaasira kwe n’abawa omukisa.
(b.) Mu bulijjo, olukuŋŋaana oluwanvu lusaanidde okukulemberwa okuva ku ntandikwa okutuuka ku nkomerero, n’omulimu okusinga okukolebwa, omubuulizi y’omu, bwe kiba kisoboka. Oluusi enkuŋŋaana empanvu zikubiddwa ne beesigama ku babuulizi abajja buli lunaku. Era tezaafunanga mukisa. Era ensonga yali yeeyoleka. Tebajjanga nga balina ebirowoozo eby’okuyingira mu mulimu, era tebaamanyanga mbeera ya birowoozo by’abantu, okumanya kye banaabuulira. Ka tugambe omuntu omulwadde ayita omusawo ow’enjawulo buli lunaku. Teyandimanyi bubonero bwe bubadde, wadde ekkubo ly’endwadde oba ery’obujjanjabi, wadde eddagala eryagezeseddwa, wadde omulwadde ky’ayinza okugumira. Lwaki, mazima yanditta omulwadde. Bwe kityo bwe kiri mu lukuŋŋaana oluwanvu, olukulemberwa ababuulizi abaddiriŋŋana. Tewali n’omu ku bo ayingira mu mwoyo gwalwo, era okutwalira awamu bakola bubi okusinga obulungi.
Olukuŋŋaana oluwanvu terusaanye, mu bulijjo, kuteekebwawo, okuggyako nga basobola okufuna obuyambi obutuufu, ne bafuna omubuulizi omu oba babiri abanaakkiriza okusigala mu kifo okutuusa olukuŋŋaana lwe luliggwa. Olwo oboolyawo bajja kufuna omukisa omungi.
(c.) Tewasaanye kubaawo nkuŋŋaana za lwatu nnyingi nnyo ezinaayingirira emirimu gy’ekisenge eky’okusabiramu n’egy’amaka. Bwe kitaba bwe kityo Abakristaayo bajja kufiirwa obulamu bwabwe obw’omwoyo ne bata Katonda gwe baali bakutte, era olukuŋŋaana lujja kuggwamu amaanyi.
(d.) Amaka tegasaanye kwetawaanya nnyo mu kusembeza abagenyi okutuusa okulagajjalira okusaba n’emirimu emirala. Kitera okubaawo nti olukuŋŋaana oluwanvu bwe lukubibwa, amaka agamu amakulu mu kkanisa, ntegeeza ago agasinga okwesigibwa okuwanirira enkuŋŋaana, tegayingira mu mulimu n’akatono. Era ensonga eri nti, beetawula mu mirimu mingi. Emirundi mingi beetawaanya awatali bwetaavu okutegekera abagenyi abava ewala okujja mu lukuŋŋaana, ne beewaayo mu ngeri ey’obusirusiru ennyo okufumba ekijjulo, si kya mirembe kyokka wabula eky’ebbeeyi ennyo. Bulijjo kisaanidde okutegeerwa nti gwe mulimu gw’amaka okubeera n’okukola n’okwewaana okutono ennyo nga bwe kisoboka, n’okukola okusembeza kwabwe mu ngeri esinga obwangu, bonna basobole okufuna obudde okusaba, n’okugenda mu lukuŋŋaana, n’okufaayo ku bintu eby’obwakabaka.
(e.) Mu ngeri zonna mwegendereze okutuula ekiro ennyo awatali bwetaavu. Abantu bwe batuula ekiro ennyo, ekiro ku kiro, tebalema kukooya mubiri, n’obulamu bwabwe bujja kuggwaawo, era wajja kubaawo okuddirira. Oluusi beekkiriza okusasamala ennyo okutuusa lwe bafiirwa otulo twabwe, ne bafuuka abatalya mu budde, okutuusa lwe bagwa, era okuddirira ne kujja. Okuggyako nga bafuba nnyo okukuuma enteekateeka, akasattiro kajja kufuuka kanene nnyo nti omubiri gujja kugwa, ne baggwamu amaanyi, era omulimu ne guyimirira.
(f.) Okwesalamu kwonna okw’enzikiriza kusaanidde okwewalibwa n’obwegendereza. Omwoyo ogw’okwesalamu bwe gubaluka oba mu kubuulira, oba mu kusaba, oba mu mboozi, gujja kuziyiza ebirungi byonna eby’olukuŋŋaana.
(g.) Mutunule obuteesiga lukuŋŋaana luwanvu, ng’olinga lwo lwokka lwandireese okuzuukuka. Eno nsonga ya kabi kanene, era bulijjo ebadde bw’etyo. Eno ye nsonga enkulu lwaki ekkanisa mu mirembe egiddiriŋŋana bulijjo ebaddenga erina okuleka enkola zaayo—kubanga Abakristaayo baali batuuse okuzeesiga olw’obuwanguzi. Bwe kityo bwe kibadde mu bifo ebimu, ku bikwata ku Nkuŋŋaana Empanvu. Ziweereddwa omukisa bwe zityo nti mu bifo ebimu abantu balowoozezza nti singa babeera n’olukuŋŋaana oluwanvu kyokka, bandifunye omukisa, era abonoonyi bandikyusiddwa nga bwe kiri. Bwe batyo bateekawo olukuŋŋaana lwabwe, awatali kwetegeka kwonna mu kkanisa, ne batumya bumpi omubuulizi omu omwatiikirivu, ne bamuteeka okubuulira, ng’olinga ekyo kyandikyusizza abonoonyi. Kyeyoleka nti omukisa gwandiziyiziddwa okuva ku lukuŋŋaana olutegekeddwa mu ngeri eno.
(h.) Mwewale okukkiriza endowooza nti okuzuukuka tekuyinza kufunibwa awatali Lukuŋŋaana Luwanvu. Ekkanisa ezimu zituuse mu mbeera y’enneewulira endwadde ku nsonga eno. Obunyiikivu bwazo bufuuse bwa kukankana na musujja, nti tezirowooza kukola kintu kyonna okutumbula okuzuukuka, okuggyako mu ngeri eyo yokka. Olukuŋŋaana oluwanvu bwe lukubibwa, zijja kulabika nga zinyiikidde nnyo mu ngeri ey’ekyewuunyo, ate ne zigwa mu mbeera ey’okuwuubaala okutuusa olukuŋŋaana oluwanvu olulala lwe luleeta okukankana okulala. Era kaakano bangi nnyo mu kkanisa balowooza nti kyetaagisa okuleka enkuŋŋaana empanvu kubanga zikozesebwa bubi mu ngeri eno. Kino kisaanidde okwegenderezebwa, mu buli kkanisa, baleme kuwalirizibwa kuzireka, ne bafiirwa emiganyulo gyonna enkuŋŋaana empanvu gye zisobola okuleeta.
(3.) Entebe y’Abeeraliikirivu.
Kino nkitegeeza okuteekawo entebe emu ey’enjawulo mu kifo eky’olukuŋŋaana, abeeraliikirivu we bayinza okujja ne boogerwako okusingira ddala, ne basabirwa, era oluusi ne boogerwako kinnoomu. Mu biseera bino enkola eno esanze okuwakanyizibwa okusinga endala zonna. Okuwakanya okukulu kye ki? Sikiraba. Ekigendererwa ky’entebe y’abeeraliikirivu tewali kubuusabuusa kya magezi, era kikwatagana n’amateeka g’ebirowoozo. Kirina enjuyi bbiri:
1. Omuntu bw’aba ng’atawaanyizibwa nnyo mu birowoozo, buli muntu amanyi nti waliwo okwagala okw’amaanyi okukikweka. Omuntu bw’aba ng’anyigiriziddwa okutegeera embeera ye, bw’osobola okumuleetera okukkiriza kimanyibwe, bw’osobola okumuleetera okumenya enjegere z’amalala, ofunye ensonga enkulu okutuuka ku kukyuka kwe. Kino kikwatagana n’amagezi g’ebirowoozo by’omuntu. Enkumi emeka eziriwo ezirikuza Katonda emirembe gyonna, nti bwe baanyigirizibwa amazima baaleetebwa okutwala eddaala lino, lwe beggyako endowooza nti kyali kintu kya ntiisa omuntu yenna okumanya nti baali bafaayo ddala ku myoyo gyabwe.
2. Oludda olulala olw’entebe y’abeeraliikirivu, kwe kuzuula obulimba n’okwerimba, bwe kityo ne kuziyiza essuubi ery’obulimba. Ewakanyiziddwa ku nsonga, nti yali eteekeddwateekeddwa okuleeta okwerimba n’essuubi ery’obulimba. Naye okuwakanya kuno tekuliimu magezi. Amazima gali ku ludda olulala. Ka tugambe nnali mbuulira ku nsonga y’Okwefuga mu Mwenge, ne nsooka okulaga ebibi by’obutamiivu, ne ndeeta omutamiivu n’amaka ge, ne ndaga ebibi eby’enjawulo ebivaamu, okutuusa buli mutima lwe gukuba olw’enneewulira. Awo ne nnyinnyonnyola akabi akanene ak’okunywa mu kigero, ne ndaga nga bwe kuleeta obutamiivu n’okuzikirira, era nti tewali bukuumi okuggyako mu KWEWALIRA DDALA, okutuusa emitima kikumi lwe gyetegekera okugamba nti, “Sirinywa nate kitonyeze kya mwenge omukambwe mu nsi; bwe nnaakinywa, nja kusuubira okusanga entaana y’omutamiivu.” Kaakano, nnyimirira awo, ne ndeka endagaano ebunyisibwe, era buli eyamaliridde ddala mwetegefu okugissaako omukono. Naye bameka abanaatandika okudda emabega n’okubuusabuusa, bw’otandika okubayita okussa omukono ku ndagaano ey’okwewalira ddala. Omu agamba mu mutima gwe nti “Nnaagissaako omukono, oba nedda? Nnalowooza nti ebirowoozo byange byali bimaliridde, naye kino eky’okussa omukono ku ndagaano obutanywa nate emirembe gyonna, ekyo ssikimanyi.” Bwe mutyo mulaba nti omuntu bw’ayitibwa okuwa endagaano, bw’azuulibwa nga tamaliridde, alaga mu lwatu nti teyali wa mazima. Kwe kugamba, teyatuuka ku kumalirira okwo ku nsonga, okwandisobodde okwesigibwa okufuga obulamu bwe obw’omu maaso. Bwe kityo bwe kiri n’omwonoonyi azuukusiddwa. Mubuulire, era mu kiseera ekyo alowooza nti mwetegefu okukola buli kintu; alowooza nti amaliridde okuweereza Mukama; naye muleete ku kugezesebwa, mumuyite akole ekintu kimu, atwale eddaala limu erinaamwegattisa n’abantu ba Katonda, oba erinaakontana n’amalala ge—amalala ge ne gajja waggulu, n’agaana; okwerimba kwe ne kuleetebwa ebweru, ne yeesanga ng’akyali mwonoonyi abula; so nga, singa tewakikoze, yandigenze nga yeeyogerako obulungi nti Mukristaayo. Bw’omugamba nti, “Entebe y’abeeraliikirivu y’eyo, jjangu olangirire okumalirira kwo okubeera ku ludda lwa Mukama,” era bw’aba nga si mwetegefu kukola kintu kitono bwe kityo, olwo si mwetegefu kukola kintu kyonna, era wuuyo, aleeteddwa mu maaso g’omutima gwe ogumulamula. Kibikkula okwerimba kw’omutima gw’omuntu, era kiziyiza okukyuka kungi okw’obulimba, nga kiraga abo abandirowoozezza nti beetegefu okukolera Kristo buli kintu, nti mu butuufu beetegefu okukola busa.
Ekkanisa bulijjo ewulidde nga kyetaagisa okubeera n’ekintu eky’engeri eno okutuukiriza ekigendererwa kino kyennyini. Mu biseera by’abatume okubatizibwa kwe kwatuukiriza ekigendererwa kino. Enjiri yabuulirwanga abantu, ate oluvannyuma abo bonna abaali beetegefu okubeera ku ludda lwa Kristo ne bayitibwa okubatizibwa. Kwalina ekifo kyennyini entebe y’abeeraliikirivu ky’erina kaakano, ng’okulaga mu lwatu okumalirira kwabwe okuba Abakristaayo. Era mu biseera bino, abo abawakanyizza ennyo entebe y’abeeraliikirivu bawaliriziddwa okukozesa ekintu ekirala mu kifo kyayo, oba tebandisobodde kugenda mu maaso mu kutumbula okuzuukuka. Abamu bakozesezza amagezi ag’okuyita abantu abaali beeraliikirivu ku myoyo gyabwe okusigalawo olw’emboozi, oluvannyuma lw’ekibiina ekirala kyonna okufuluma. Naye enjawulo kye ki? Kino kuteekawo kugezesebwa nga bwe kiri ekirala. Abalala, abandikwatiddwa ensonyi ennyo okukozesa entebe y’abeeraliikirivu, basabye abo abalina enneewulira yonna ku nsonga okusigala nga batudde mu ntebe zaabwe ng’abalala bafuluma. Abalala bayise abeeraliikirivu okugenda mu kisenge ky’emisomo. Ekigendererwa ky’ebino byonna kye kimu, n’omusingi gwe gumu, okuggya abantu mu kiddukiro ky’ensonyi ez’obulimba. Omusajja omu gwe nnawulirako eyali awakanya ennyo enkola empya, mu lumu ku nkuŋŋaana ze yasaba abo bonna abaali beetegefu okugondera Katonda, oba abaayagala okusabirwa, okukiraga nga bakutama ne bateeka emitwe gyabwe ku ntebe ebali mu maaso. Ani atalaba nti kino kyali kwewala bwewazi ntebe ya beeraliikirivu, era nti kyagenderera okutuukiriza ekigendererwa mu kifo kyayo, era yakikozesa kubanga yawulira nti ekintu eky’engeri eyo kikulu?
Kaakano kuwakanya ki okuliwo ku kutuula ku ntebe ey’enjawulo, oba okuyimirira, oba okugenda mu kisenge ky’emisomo? Byonna bitegeeza kye kimu, bwe bikulemberwa obulungi. Era si biggya mu musingi n’akatono. Ekintu kibaddenga kikolebwa bulijjo mu kitundu kyakyo ekikulu. Mu biseera bya Yoswa, yayita abantu okusalawo kye banaakola, ne boogerera ddala mu lwatu mu lukuŋŋaana nti, “Tunaweerezanga Mukama. Tujja kuweerezanga Mukama Katonda waffe era tujja kumugonderanga.”
EBIGAMBO EBY’OKUFUNDIKIRA.
1. Bwe twekeneenya ebyafaayo by’ekkanisa tujja kuzuula nti tewabangawo kutereeza kwa maanyi, okuggyako olw’enkola empya. Buli ekkanisa lwe zinywera mu ngeri emu ey’okukola ebintu, mangu ddala zitandika okwesiga okukikola okw’ebweru, bwe zityo ne zikuuma engeri y’eddiini ng’ate zifiirwa ekiri munda. Era awo bulijjo kizuuliddwa nga tekisoboka kuzizuukusa okuleeta okutereeza ebibi, n’okuleeta okuzuukuka kw’eddiini, nga tugoberera bugoberezi engeri eyo eyateekebwawo. Oboolyawo si kya kusukkiriza okugamba, nti tekisoboka Katonda yennyini okuleeta okutereeza okuggyako olw’enkola empya. Waakiri, kituufu nti Katonda bulijjo alonze ekkubo lino, ng’erisinga amagezi n’obulungi lye yandisobodde okuteekateeka oba okukozesa. Era newakubadde bulijjo kibaddenga bwe kityo, nti enkola zennyini Katonda ze yalonda okukozesa, era ze yawa omukisa mu kuzuukusa omulimu gwe, ziwakanyiziddwa ng’enkola empya, era ne zivumirirwa, naye yeeyongedde okukola ku musingi gwe gumu. Bw’azudde nti engeri emu efiiridde amaanyi gaayo olw’okufuuka bulombolombo, aleeta enkola empya, ejja OKUMENYA empisa zaabwe ez’obugayaavu, n’OKUZUUKUSA ekkanisa ebongoota. Era ebirungi bingi bivuddemu.
2. Enjawulo ze zimu, mu kitundu kyazo ekikulu, eziriwo kaakano, zibaddewo bulijjo, mu biseera byonna eby’okutereeza n’okuzuukuka kw’eddiini. Bulijjo wabaddewo abo abeekwata ennyo ku ngeri zaabwe n’endowooza zaabwe, n’engeri yennyini ey’okukola ebintu, ng’olinga balina “Bw’ati bw’ayogera Mukama” ku buli kimu ku byo. Abo abaali baawukana nabo, abaali bagezaako okusindika essanduuko y’obulokozi mu maaso, babayise Bametodisiti, Ebitangaala Ebiggya, Abasukkiriza, Essomero Eriggya, Eby’Eddiini Ebiggya, n’amannya amalala ag’okuswaza ag’enjawulo. Era okuddirira okuddiridde kubaddenga bulijjo olw’ensonga bbiri, ezitasaanye n’akatono kubuusibwa maaso ekkanisa.
(1.) Essomero Ekkadde, oba ekibiina ky’Enkola Enkadde, kigumiikirizza mu kuwakanya kwakyo, ne kikwata n’obunyiikivu ku butali bwegendereza bwonna obw’amazima oba obulabika mu mikwano gy’omulimu.
Mu mbeera ng’ezo, ekkanisa mpolampola zifiiriddwa obwesige mu kuwakanya enkola empya, era okulaajana kwa “Eby’Eddiini Ebiggya,” ne “Ekiggya” kulekedde awo okuzitiisa. Zilaba nti omukisa gwa Katonda guli n’abo abalumirizibwa bwe batyo enkola empya n’ebiggya, era okuwakanya okutasalako okw’Essomero Ekkadde, wamu n’obuwanguzi obutasalako obw’Essomero Eriggya, bizikirizza obwesige bwazo mu kuwakanya, ne zikoowa okuwulira okulaajana okutasalako okwa “Ebitangaala Ebiggya,” ne “Eby’Eddiini Ebiggya,” ne “Enkola Empya.” Bwe kityo minzaani ekyuse, era ekkanisa zisazeewo okuwagira Essomero Eriggya, n’okusalira omusango Essomero Ekkadde.
(2.) Naye kaakano, mumpulirize: wano wennyini mu mbeera eno, Setaani, emirundi mingi nnyo, afunye omukisa, era abantu abamu bagolokose, era nga bawaniriddwa obwesige bw’ekkanisa mu kibiina ky’Enkola Empya, era nga bazisanze nga zikooye okuwakanya, era nga zeetegefu okukola buli kintu ekyandiyambye ebirungi by’obwakabaka bwa Kristo, beeyongedde mu maaso awatali kwegendereza bo bennyini, era mu mbeera ezimu batutte ekkanisa mu kiwuuwo kyennyini eky’obuzibu obwo obwalagulwa abaabawakanya. Bwe kityo, olutalo bwe lwali lumaze okulwanibwa, n’obuwanguzi ne bufunibwa, obunyiikivu obutaliimu magezi obw’abantu abamu abalina ebigendererwa ebirungi naye abatali beegendereza, buleese okuddirira okubisse ekkanisa ekizikiza okumala emyaka. Bwe kyali bwe kityo, nga bwe kimanyiddwa obulungi, mu biseera bya Pulezidenti Edwards. Lino lyazi, kwe kuzimbiddwa ekitangaala ky’abalunnyanja kaakano, era ekkanisa bw’erikwasako kaakano, enjuyi zombi tezirina kya kwekwasa n’akatono. Kaakano kimanyiddwa bulungi, oba kisaanidde okumanyibwa, nti okuddirira okwaddirira okuzuukuka mu biseera ebyo, wamu n’okuddirira okubaddewo emirundi mingi, kwava ku maanyi agagattiddwa ag’okuwakanya okutasalako era okukakanyavu okw’Essomero Ekkadde, n’omwoyo omubi ogw’oluvannyuma n’obutafaayo bw’abantu abamu ab’Essomero Eriggya.
Era wano eddoboozi ery’okulabula lisaanidde okufuuyibwa mu lwatu eri enjuyi zombi, Setaani aleme okutuwangula, mu kifo kyennyini, ne mu mbeera zennyini, mw’atera okuwangulira. Ekkanisa terigenda kuyiga magezi okuva mu bye yayitamu? Emirundi emeka, Ayi, emirundi emeka ebintu bino bwe birina okuddibwamu ng’emyaka olukumi teginnajja! Kiriba ddi, ekkanisa lw’eriyinza okuzuukusibwa, n’eddiini n’ewangula, awatali kuleeta kuwakanya ng’okwo mu kkanisa, okutuusa okuleeta okuddirira?
3. Okulaajana okwa kaakano okuwakanya enkola empya kwa kusesa nnyo, bwe tulowooza gye kuva, n’embeera zonna ez’ensonga eno. Mazima kya kwewuunya nti ababuulizi ab’ekitiibwa bawulira ddala okutya enkola empya ez’ebiseera bino, ng’olinga enkola empya kintu kiggya wansi w’enjuba, era ng’olinga engeri ey’okukola ebintu eya kaakano yava ku batume, era yateekebwawo olwa “Bw’ati bw’ayogera Mukama:” ng’ate amazima gali nti buli ddaala ekkanisa lye yatambula okuva mu kizikiza ekikutte ekya Bupaapa, kwali kuyita mu kuleeta enkola empya emu ng’eddirira endala. Kaakano tutunuulira n’okwewuunya, era twagala okutunuulira kumpi n’obunyoomi, okulaajana kwa “Ekiggya,” okwakulembera ebiseera byaffe; era bwe twetegereza okutya bangi mu kkanisa kwe baalina mu biseera ebyayita ku bikwata ku biggya, kitubeerera kizibu okunnyonnyola ebyo ebitulabikira ng’ebitaliiko musingi era eby’obusirusiru, waakiri, oba si by’okusesa, okuwakanya n’obuzibu bwe baaleeta. Naye, abampuliriza, si kya kwewuunya, nti mu biseera bino eby’oluvannyuma, oluvannyuma lw’ekkanisa okubeera n’obumanyirivu bungi nnyo mu nsonga zino, abasajja ab’ekitiibwa era abatya Katonda okuwulira ddala okutya okuleetebwa kw’enkola ennyangu, ez’amagezi, era eziweereddwa omukisa ennyo ez’emyaka ekkumi egiyise? Ng’olinga enkola empya kintu ekitasaanye kugumiikirizibwa, ekireeta akabi kanene, era ekisaanidde okuzuukusa amaloboozi n’okuddamu kw’okulabula mu buli nsonda n’ekitundu ky’ekkanisa.
4. Tulaba lwaki abo abazze bakuba enduulu ku nkola empya tebawangudde mu kutumbula kuzuukuka.
Bakwatiddwa ebibi, eby’amazima oba eby’okulowooza obulowooza, ebigenderedde omulimu guno omukulu era ogw’omukisa ogwa Katonda. Nti wabaddewo ebibi, tewali ajja kwefuula okukiwakanya. Naye nzikiriza ddala, nti tewabangawo kuzuukuka okuva ensi lwe yatandika, okw’amaanyi amangi n’obunene ng’okwo okubaddewo mu myaka ekkumi egiyise, okutaagenderwako bibi ebyenkana oba ebisinga. Naye ekitundu ekinene eky’ekkanisa kibadde kyetiisa n’okutiisa abalala, nga kifaayo bulijjo ku bibi by’okuzuukuka. Omu ku basomesa mu Ttendekero ly’Eby’Eddiini erya Presbyterian, yawulira nti gwe mulimu gwe okuwandiika olukalala lw’ebbaluwa eri Aba-Presbyterian, ezaabunyisibwa ennyo, ekigendererwa kyazo kyalabika okuba okufuuwa eddoboozi ery’okulabula mu nsalo zonna ez’ekkanisa, ku bikwata ku bibi ebigenderera okuzuukuka. Abantu bwe baba nga bakwatiddwa ebibi mu kifo ky’obulungi bw’omulimu gwa Katonda ogw’omukisa, kiyinza kitya okusuubirwa nti banaagasa mu kugutumbula? Nnandyogedde bino byonna n’ekisa kingi, naye ate eno nsonga gye sisaanye kusirikira.
5. Awatali nkola empya tekisoboka ekkanisa okuwangula mu kufuna okufaayo kw’ensi eri eddiini. Waliwo ensonga nnyingi nnyo ezisasamaza ezireetebwa bulijjo mu maaso g’ebirowoozo by’abantu, okudduka okw’okudda n’okuddayo bwe kutyo, bangi nnyo abakoowoola nti “Laba wano,” ne “Laba wali,” nti ekkanisa tesobola kukuuma kifo kyayo, tesobola kulagira kufaayo, awatali kubuulira okusasamaza ennyo, n’ebiggya ebimala mu nkola, okufuna okutu kw’abantu. Enkola z’abannabyabufuzi, n’ez’abatakkiriza n’ab’enjigiriza enkyamu, okulwanira obugagga, okweyongera kw’obwagazi, n’enkumi ekkumi ez’amaanyi agasasamaza era agaziyiza agakwata ku kkanisa ne ku nsi, bijja kufuna okufaayo kwabwe ne biggya abantu bonna mu watukuvu ne ku byoto bya Mukama, okuggyako nga tweyongera mu magezi n’okutya Katonda, era ne tukozesa n’amagezi enkola empya ng’ezo ezisobola okufuna okufaayo kw’abantu eri Enjiri ya Kristo. Nnamaze okugamba, mu misomo gino, nti ebiggya tebisaanye kuleetebwa mangu okusinga bwe byetaagibwa ddala. Bisaanidde okuleetebwa n’amagezi amangi ennyo, n’okwegendereza, n’okusaba, era mu ngeri esobola okuleeta okuwakanya okutono ennyo nga bwe kisoboka. Naye enkola empya tuteekwa okuzibeera nazo. Era Katonda aziyize ekkanisa okunywera mu lukalala lwonna olw’engeri, n’okufuula enkola zaayo eza kaakano oba endala zonna ezitakyuka.
6. Kyeyoleka nti tuteekwa okubeera n’okubuulira okusasamaza okusingawo, okutuukana n’embeera n’ebyetaago by’omulembe. Ababuulizi okutwalira awamu batandise okukizuula. Era abamu ku bo bakyemulugunyako, ne balowooza nti kiva ku nkola empya, nga bwe baziyita. Bagamba nti ababuulizi ng’abo bajjajjaffe be bandisanyukidde okuwulira, kaakano tebasobola kuwulirwa, tebasobola kufuna kifo, wadde okukuŋŋaanya abawuliriza. Era balowooza nti enkola empya zonoonye okwagala kw’abantu. Naye obuzibu si bwe buno. Embeera y’omulembe ekyuse, era abasajja bano tebagikwataganya nayo, naye bakuuma engeri y’emu enkakanyavu, enkalu, ey’okwogera okw’obwereere mu kubuulira eyaaliko omugaso emyaka amakumi ataano egiyise.
Mutunuulire Bametodisiti. Bangi ku babuulizi baabwe tebasomanga, mu makulu ga bulijjo ag’ekigambo, bangi ku bo baggiddwa butereevu mu dduuka oba mu nnimiro, naye ate bakuŋŋaanyizza ebibiina, ne bagenda mu maaso, ne bawangula emyoyo wonna wonna. Buli Bametodisiti gye bagenze, engeri yaabwe ey’okubuulira ennyangu, esongovu era etaliimu kakodyo, naye eyokya era ey’obulamu, bulijjo ekuŋŋaanyizza ebibiina. Ababuulizi ba Presbyterian batono abakuŋŋaanyizza enkuŋŋaana ennene bwe zityo, oba abawangudde emyoyo emingi bwe gityo. Kaakano tunaabuulirwa nti tulina okugoberera engeri y’emu enkadde, ey’obulombolombo ey’okukola ebintu, wakati mu nkyukakyuka zino zonna? Kyandisobose okuzzaayo omugga North River emabega, nga ensi bw’eyinza okukyusibwa wansi w’okubuulira ng’okwo. Abo abakozesa engeri ey’enjawulo ey’okubuulira, nga Bametodisiti bwe bakoze, bajja kutudduka. Ensi ejja kudduka okuva wansi w’amaanyi g’obuweereza buno obw’edda oba okusingawo obw’omulembe guno. Tekisoboka ebirowoozo by’abantu okukwatibwa okubuulira ng’okwo. Tuteekwa okubeera n’okubuulira okusasamaza, okw’amaanyi, oba Setaani ajja kutwala abantu, okuggyako abo Bametodisiti be basobola okulokola. Tekisoboka ababuulizi baffe okweyongera okukola ebirungi, okuggyako nga tulina ebiggya ku bikwata ku ngeri y’okubuulira. Ababuulizi bangi bakizudde dda, nti omubuulizi Mumetodisiti, awatali mikisa gya kusoma nnyo, ajja kusikiriza ekibiina okumwetooloola omubuulizi wa Presbyterian, oboolyawo alina okusoma okusinga emirundi kkumi, ky’atasobola kwenkana, kubanga talina ngeri ya bunyiikivu ey’omulala, era tafuka muliro ku bamuwuliriza ng’abuulira.
7. Tulaba obukulu bw’ababuulizi abavubuka okufuna endowooza entuufu ku kuzuukuka. Mu mbeera nnyingi nnyo, ndabye nga bafuba nnyo okutiisa abavubuka baffe, abeetegekera obuweereza, ku bibi by’okuzuukuka, enkola empya, n’ebiringa ebyo. Abavubuka mu matendekero agamu ag’eby’eddiini bayigirizibwa okutunuulira enkola empya ng’olinga zaali bintu byennyini Setaani bye yayiiya. Abasajja ng’abo bayinza batya okufuna okuzuukuka? Bwe batyo bwe bafuluma, batunula enjuyi zonna, ne beekuuma, ne beekanga, ng’olinga Setaani yali awo. Abavubuka abamu mu Princeton, emyaka mitono egiyise, baafulumya ekiwandiiko ku “bibi by’okuzuukuka.” Nandyagadde okumanya, kaakano, bameka ku bavubuka abo abaafunye okuzuukuka mu bantu baabwe, okuva lwe baayingira mu buweereza; era bwe wabaawo abaakufuna, nandyagadde okumanya oba tebeenenyezza kiwandiiko ekyo ku bibi by’okuzuukuka.
Singa nnali n’eddoboozi ery’amaanyi ennyo okuwulirwa e Princeton, nandyogedde n’abavubuka abo ku nsonga eno. Kye kiseera kyennyini okwogera mu lwatu ku nsonga eno. Ekkanisa esinda mu nsalo zaayo zonna olw’obutaba na babuulizi basaanira. Abantu abalungi bakola era beetegefu okukola emisana n’ekiro okuyamba mu kusomesa abavubuka olw’obuweereza, okutumbula okuzuukuka kw’eddiini; era bwe bafuluma mu ttendekero, abamu ku bo batya enkola zonna Katonda z’awa omukisa nga bwe batya Obupaapa bwennyini.
Kiribeera bwe kityo bulijjo? Tulina okusomesa abavubuka olw’obuweereza, ne bafuluma nga batidde nnyo okufa olw’enkola empya, ng’olinga tewabangawo kintu kiyitibwa nkola mpya? Basaanidde okumanya nti enkola empya si kintu kiggya mu kkanisa. Ka BAGENDE MU MAASO, beeyongere okukola bo bennyini, baleme kutiisibwa nkola mpya. Nnumiddwa okulaba nti abasajja abamu, mu kunnyonnyola ebikwata ku kuzuukuka, mu lwatu bawulidde nga bawaliriziddwa okwegendereza ennyo mu kunnyonnyola enkola ezaakozesebwa, okwewala endowooza nti enkola empya zaaleetebwa; mu lwatu nga bawulira nti n’ekkanisa yandinyoomye okuzuukuka okuggyako nga kirabise nti kwatumbulwa awatali nkola mpya. Okwongereza ku ekyo, okwegendereza kuno mu kunnyonnyola enkola okulaga nti tewaali kintu kiggya, kulabika ng’okukkiriza nti enkola empya nkyamu kubanga mpya, era nti okuzuukuka kwa muwendo okusingawo kubanga tekwatumbulwa nkola mpya. Mu ngeri eno, ntya nti ebibi bingi bikoleddwa dda, era empisa eno bw’eneeyongera, kiteekwa okutuuka ku kino, nti okuzuukuka kulina okusalirwa omusango, okusinziira ku kuba nti kwaliwo nga kwekuusa ku nkola empya oba enkadde. Sirigumiikiriza mwoyo ng’ogwo, wadde okwetoowaza okukuuma ebyogerwa ku kuzuukuka okuva ku kulumirizibwa enkola empya oba enkadde. Nzikiriza nti enkola empya ntuufu, kwe kugamba, nti si kuwakanya ku nkola nti mpya oba nkadde.
Omubuulizi ayingire mu bujjuvu mu mulimu gwe, afuke omutima gwe eri Katonda olw’omukisa, era buli lw’alaba obwetaavu bw’enkola yonna okuleeta amazima n’amaanyi okusingawo mu maaso g’ebirowoozo by’abantu, agikozese aleme kutya, era Katonda tajja kuziyiza mukisa gwe. Ababuulizi bwe bataagale kugenda mu maaso, era bwe bataagale kubuulira Enjiri n’amaanyi n’obunyiikivu, era bwe bataagale kukyuka okuva mu makubo gaabwe okukola ekintu kyonna ekiggya olw’ekigendererwa eky’okulokola emyoyo, bajja kunakuwaza Mwoyo Mutukuvu agende, era Katonda ajja kubakyalira n’ekikolimo kye, n’ayimusa ababuulizi abalala okukola omulimu mu nsi.
8. Lye ddembe era gwe mulimu gw’ababuulizi okukozesa enkola empya olw’okutumbula okuzuukuka. Mu bifo ebimu ekkanisa ziwakanyizza omubuulizi waazo bw’agezezzaako okukozesa enkola ezo Katonda ze yawa omukisa olw’okuzuukuka, era ne zituuka n’okuleka enkuŋŋaana zaazo ez’okusaba, n’okuleka okufuba okulokola emyoyo, ne zeewala buli kintu, kubanga omubuulizi waazo akozesezza ze ziyita enkola empya. Tekirina mugaso enkola bwe ziba ez’amagezi mu zo zennyini, wadde nga zituuse mu kiseera kyazo, wadde Katonda bw’ayinza okuziwa omukisa ennyo. Kimala nti ziyitibwa enkola empya, era tebajja kubeera na kakwate na nkola mpya, wadde okuzigumiikiriza mu bantu. Bwe batyo bawukana mu kkubo, ne banakuwaza Mwoyo wa Katonda n’agenda, ne bayimiriza okuzuukuka, ng’ensi ebeetoolodde egenda mu ggeyeena.
Ekisembayo.—Okwekwata kuno okw’obunyiikivu ku ngeri ez’enjawulo n’enkola ez’okukola ebintu, okuleetedde ekkanisa okuwakanya ebiggya mu nkola, kuwunya nnyo obusiru bw’eddiini obusukkiridde. Era ekitali kya bulijjo katono, kiri nti abasiru ab’eddiini ab’engeri eno bulijjo be basooka okukoowoola nti “obusiru bw’eddiini obusukkiridde.” Ekyo kiki wabula obusiru bw’eddiini obusukkiridde mu Kkanisa ya Rooma, obubaleetera okwekwata n’obukakanyavu obwenkanidde awo ku ngeri zaabwe ez’enjawulo, n’emikolo, n’obulombolombo, n’obusirusiru? Bakola ng’olinga ebintu bino byonna byateekebwawo olw’obuyinza bwa Katonda; ng’olinga waaliwo “Bw’ati bw’ayogera Mukama” ku buli kimu ku byo. Kaakano mu butuufu kino tukiyita omwoyo ogw’obusiru bw’eddiini obusukkiridde, era tukitwala ng’ekisaanira okunenyezebwa. Naye kiba kya busiru bw’eddiini obusukkiridde ddala bwe kityo, Ekkanisa ya Presbyterian, oba ekkanisa endala yonna, okwekwata ennyo ku ngeri zaayo ez’enjawulo, n’okukola ng’olinga zo zaateekebwawo olw’obuyinza bwa Katonda. Ekituufu kiri nti, Katonda tateekangawo, mu kkanisa yonna, ngeri yonna ey’enjawulo, oba engeri y’okusinza, olw’okutumbula ebirungi by’eddiini. Ebyawandiikibwa bisirise ddala ku nsonga zino, wansi w’enteekateeka y’Enjiri, era ekkanisa erekeddwa okukozesa amagezi gaayo ku nsonga zonna ng’ezo. Era nsuubira nti tekirirowoozebwa nti sirina kisa, bwe nnaddamu okugamba, nti gye ndi kirabika, nti obunyiikivu obutaliimu kisa, obw’obusungu ku ngeri emu ey’okukola ebintu, n’okulaajana okw’okwekulumbaza, okw’okusaanyaawo okuwakanya enkola empya, BIWUNYA NNYO OBUSIRU BW’EDDIINI OBUSUKKIRIDDE.
Ekintu kyokka ekikakasibwa wansi w’enteekateeka y’Enjiri, ku bikwata ku nkola, kiri nti walina okubaawo ekisaana n’entegeka. “Byonna bikolebwenga nga bwe kisaana era mu ntegeka entuufu.” Tulagirwa okwekuuma okutabuka kwonna n’empisa ezitali za ntegeka. Naye ekisaana n’entegeka kye ki? Kinaayogerwa nti olukuŋŋaana lw’abeeraliikirivu, oba olukuŋŋaana oluwanvu, oba entebe y’abeeraliikirivu, tebikwatagana na kisaana n’entegeka? Nnandikivumiridde n’omutima gwonna, era nnandiwakanyizza n’amaanyi gonna, buli ekitasaana n’ekitali kya ntegeka mu kusinza okw’omu nnyumba ya Katonda. Naye sirowooza nti olw’“entegeka” tulina okutegeera engeri yonna ey’enjawulo enkalu, ekkanisa yonna mw’eyinza okuba nga yamanyira okukola okusinza kwayo.