Essuula 13 · eddakiika 32 ez’okusoma · eddakiika 41 ez’okuwuliriza
Omusomo XI. Omubuulizi ow’Amagezi Aliwangula
OMUSOMO XI.
OMUBUULIZI OW’AMAGEZI ALIWANGULA.
Ekyawandiikibwa.—Oyo asikiriza emyoyo gy’abantu ne balokoka wa magezi.—Engero 11:30.
NNABUULIRA ku Lwokutaano ekiro ekiyise okuva mu kyawandiikibwa kye kimu, ku ngeri Abakristaayo kinnoomu gye basaanidde okukolaganamu n’abonoonyi. Ekigendererwa kyange mu kiseera kino kwe kutwala engeri ez’ekisa ez’olwatu okusingawo, nga ntunuulira mu ngeri ey’enjawulo
EMIRIMU GY’ABABUULIZI.
Nga bwe nnayogera mu musomo gwange ogwayita, amagezi kwe kulonda n’okugoberera ekigendererwa ekisinga obulungi nga tukozesa engeri ezisinga okusaanira. Ekigendererwa ekinene Obubuulizi bw’Ekikristaayo kye bwateekerwawo, kwe kugulumiza Katonda mu bulokozi bw’emmeeme. Mu kwogera ku nsonga eno ngenderera okulaga,
I. Nti okutuukiriza obulungi emirimu gy’omubuulizi kyetaagisa amagezi mangi.
II. Nti obungi bw’okuwangula mu kutuukiriza emirimu gye (ebintu ebirala bwe biba nga byenkana) bwe busalawo obungi bw’amagezi g’akozesa mu kukola omulimu gwe.
I. Nnina okulaga nti okutuukiriza obulungi emirimu gy’omubuulizi kyetaagisa amagezi mangi.
1. Olw’okuwakanyizibwa kwe kusanga. Ekigendererwa kyennyini obubuulizi kye bwateekerwawo kye kimu abonoonyi bennyini kye bawakanya n’amaanyi agasingirayo ddala. Singa abantu baali baagala okukkiriza Enjiri, era nga tewali kyetaagisa kukolebwa okuggyako okunyumya olugero lw’okununulibwa, omwana omuto yandisobodde okutuusa amawulire. Naye abantu bawakanya Enjiri. Bawakanya obulokozi bwabwe bo, mu ngeri eno. Okuwakanya kwabwe emirundi mingi kwa maanyi era kwa kumalirira. Lumu nnalaba omulalu eyali ateeseteese okwetta, era yakozesanga amagezi gonna n’obukujjukujju okutuukiriza ekigendererwa kye. Yeefuulanga mukalabakalaba n’aleetera abamukuuma okukkiriza nti talina kigendererwa ng’ekyo, nti yali akirese kyonna, era yalabikanga ng’omukkakkamu era omuteefu, era mu kaseera omukuumi ke yeerabira yeekolangako obulabe. Bwe batyo abonoonyi emirundi mingi bakozesa obukujjukujju bungi mu kwewala okufuba kwonna okukolebwa okubalokola. Era okusisinkana obukujjukujju buno obw’entiisa, n’okubuwangula balyoke balokole abantu, ababuulizi beetaaga amagezi mangi nnyo.
2. Engeri ezigere ezaateekebwawo okukozesebwa mu mulimu ziraga obwetaavu bw’amagezi mangi mu babuulizi. Singa abantu baakyusibwanga n’ekikolwa eky’obuyinza obw’omubiri obutaliiko kkomo, nga butonda okwagala okuggya, oba ekintu ekifaananako bwe kityo, era singa okutukuzibwa tekwali kirala okuggyako obuyinza obwo bwe bumu obw’omubiri nga bukuulayo emirandira egisigaddewo egy’ekibi mu mmeeme, tekyandyetaagisizza magezi na bukugu bingi bwe bityo okuwangula emmeeme. Era olwo tewandibaddewo makulu gonna mu kyawandiikibwa. Naye amazima gali nti okuzaalibwa obuggya n’okutukuzibwa bikolebwa n’engeri ez’empisa—nga tukozesa ensonga so si maanyi. Tewabangawo era tewaliba muntu n’omu alokolebwa n’ekintu kyonna okuggyako amazima ng’engeri. Amazima ye ngeri ey’ebweru, ensonga ey’ebweru esikiriza, eyanjulwa omuntu okusooka olwo Omwoyo Omutukuvu. Mutunuulire okuwakanya kw’omwonoonyi yennyini, era mujja kulaba nti tewali, ku nkomerero, kintu kyonna okuggyako amagezi ga Katonda n’amaanyi ag’empisa ag’Omwoyo Omutukuvu, ebiyinza okumenya okuwakanya kuno, ne bimuleeta okwewaayo eri Katonda. Era engeri zirina okukozesebwa abantu, era engeri ezisaanira ekigendererwa, nga zikozesebwa n’obukugu. Katonda yateekateeka nti omulimu gw’okukyusa n’okutukuza gunaakolebwanga mu mbeera zonna nga tukozesa amazima ag’engeri eyo, agakozesebwa mu kakwate n’enkolagana eyo, egisaanira okuleeta ekiva mu ekyo ng’ekyo.
3. Alina amaanyi g’ensi ne ga ggeyeena okuwangula, era ekyo kyetaagisa amagezi. Setaani akola buli kiseera, ng’agezaako okulemesa ababuulizi okuwangula, ng’afuba okukyusa ebirowoozo okuva ku nsonga y’eddiini, n’okuggya omwonoonyi eri Katonda n’okumukulembera okukka mu ggeyeena. Enkola yonna ey’abantu, kumpi, ekyawa eddiini. Kumpi ebintu byonna ebyetoolooda omuntu okuva mu kitanda kye eky’obuto okutuuka ku ntaana ye, mu mbeera y’abantu eya kaakano, bigenderera okulemesa ekigendererwa ky’obubuulizi. Kale omubuulizi teyeetaaga magezi mangi okulwana n’amaanyi ag’ekizikiza, n’okukwata kwonna okw’ensi, okwongerezaako okuwakanya kw’omwonoonyi yennyini?
4. Kino kye kimu kirabibwa okuva mu bukulu obutaliiko kkomo obw’ekigendererwa kyennyini. Ekigendererwa ky’obubuulizi bwe bulokozi bw’emmeeme. Bwe tulowooza ku bukulu bw’ekigendererwa, n’obuzibu bw’omulimu, ani atagamba wamu n’omutume nti, “Kale ebyo ani abisobola?”
5. Ateekwa okutegeera engeri y’okuzuukusa ekkanisa, n’okugiggya mu kkubo ly’okukyuka kw’abonoonyi. Kino emirundi mingi kye kitundu ekisinga obuzibu mu mulimu gw’omubuulizi, era kyetaagisa amagezi n’obugumiikiriza okusinga ekintu ekirala kyonna. Mazima ddala, okukikola obulungi, bwe busobozi obusinga okuba obw’ebbula ennyo mu bubuulizi bw’Ekikristaayo. Ye nsonga kumpi ababuulizi bonna we balemwa. Tebamanyi bwe bazuukusa kkanisa, n’okusitula embeera y’okutya Katonda okutuuka ku kigera ekya waggulu, era bwe batyo ne balongoosa ekkubo ly’omulimu gw’okukyusa. Ababuulizi bangi basobola okubuulira abonoonyi bulungi nnyo, naye ne bawangula kitono, ng’okukwata kw’ekkanisa okukontana kuziyiza byonna, era nga tebalina bukugu bumala kuggyawo buzibu obwo. Waliwo omubuulizi omu wano n’omulala wali mu nsi amanyi engeri y’okukebera ekkanisa ng’eri mu mbeera ennyogovu ey’okudda emabega, okugizuukusa mu ngeri ekola era n’okugikuuma ng’etunula. Bammemba b’ekkanisa boonoona nga balina omusana mungi nnyo, ne kiba nti bwe bannyogoga kizibu nnyo okubazuukusa. Balina endabika y’okutya Katonda egoba amazima, so nga mu kiseera kye kimu kwe kutya Katonda okw’engeri eyo okutalina maanyi wadde okukola. Abeeyatula ng’abo be bantu abasinga obuzibu okuzuukusibwa mu tulo twabwe. Sitegeeza nti bulijjo babi okusinga abatenenya. Emirundi mingi bakola ku byuma by’eddiini, ne batwalibwa ng’Abakristaayo abalungi ennyo, naye tebalina mugaso mu kuzuukuka.
Mmanyi nti ababuulizi oluusi beewuunya okuwulira nga kyogerwa nti ekkanisa tezitunula. Si kya kwewuunya nti ababuulizi ng’abo tebamanyi bwe bazuukusa kkanisa eyebase. Waaliwo omuvubuka eyali yaakaweebwa olukusa okubuulira eyawulira ow’oluganda Foote ennaku zino, mu kibuga kino, ng’afuka amazima, era ng’agezaako okuzuukusa ekkanisa, era yali amanyi kitono nnyo ku nsonga eyo ne kiba nti yalowooza nti kwali kuvuma kkanisa. Yali muzibe ddala ne kiba nti yalowooza ddala nti ekkanisa z’omu New York zonna zaali zitunula ku nsonga y’eddiini. Bwe kityo emyaka egiwerako egiyise waaliwo enkaayana nnene n’okuwakanya okwasituka, kubanga bingi nnyo byayogerwa ku kkanisa okuba nga zeebase. Gonna gaali mazima, naye ababuulizi bangi baali tebamanyi kintu kyonna ku ekyo, era beewuunya okuwulira ebintu ng’ebyo nga byogerwa ku kkanisa. Bwe kituuse wano, ababuulizi nga tebamanyi ddi ekkanisa lw’eba nga yeebase, si kya kwewuunya nti tetulina kuzuukuka. Lumu nnayitibwa okubuulira mu kifo ekimu. Ne mbuuza omubuulizi embeera y’ekkanisa nga bw’eri. “Ayi,” bw’agamba, “bonna awatali kusigalawo n’omu batunula.” Nnasanyuka nnyo olw’ekirowoozo eky’okukolera mu kkanisa ng’eyo, kubanga kyali kintu kye nnali sirabangako, okulaba buli memba yenna ng’atunula mu kuzuukuka. Naye bwe nnatuukayo nnasanga ekkanisa nga erina otulo era nga nnyogovu, era mbuusabuusa obanga n’omu ku bo yali atunula.
Wano we wali obuzibu obunene mu kukuuma okuzuukuka, okukuuma ekkanisa ng’etunula ddala era nga yeewaddeyo. Kintu kimu ekkanisa okusituka mu tulo twayo n’ewuuma n’okudduka ng’abantu bagwiragana, era kintu kirala ddala okuba n’amaaso gaayo nga maggule, n’amagezi gaayo nga gali mu bulamu, era nga etunula ddala, ne kiba nti emanyi bw’ezuula Katonda n’engeri y’okukolera Kristo.
5. Ateekwa okumanya engeri y’okuteeka ekkanisa ku mulimu ng’etunula. Omubuulizi bw’agezaako okukola omulimu yekka, ng’ateekateeka okugukola gwonna yekka, kiba ng’okugezaako okuyiringisiza ejjinja eddene ku lusozi yekka. Ekkanisa esobola okukola bingi okuyamba okutambuza okuzuukuka. Ekkanisa oluusi zibaddeko n’okuzuukuka okw’amaanyi nga tewali mubuulizi n’omu. Naye omubuulizi bw’aba n’ekkanisa etunula, era ng’amanyi engeri y’okugiteeka ku mulimu, n’engeri y’okutuula ku nkasi n’okugiluŋŋamya, ayinza okuwulira ng’ali wa maanyi, era emirundi mingi ayinza okuzuula nti bakola bingi okusinga ye yennyini, mu kukyusa abonoonyi.
6. Okusobola okuwangula, omubuulizi yeetaaga amagezi mangi okumanya engeri y’okukuuma ekkanisa ku mulimu. Emirundi mingi ekkanisa erabika ng’abaana abato ddala. Muteeka abaana ku mulimu, ne balabika ng’abeewaddeyo bonna, naye amangu ddala nga mukyusizza amabega ne bayimirira ne bagenda okuzannya. Obuzibu obunene mu kugenda mu maaso n’okuzuukuka buli wano. Era okubusisinkana kyetaagisa amagezi mangi. Okumanya engeri y’okubamenya nate, omutima gwabwe bwe gwegulumiza kubanga babadde n’okuzuukuka okunene bwe kutyo; okubazuukusa obuggya obunyiikivu bwabwe bwe butandika okuddirira; okukuuma emitima gyabwe nga gijjudde obunyiikivu olw’omulimu; bino bye bimu ku bintu ebisinga obuzibu mu nsi. Naye omubuulizi bw’aba ayagala okuwangula mu kuwangula emmeeme, ateekwa okumanya ddi lwe batandika okufuna amalala, oba okufiirwa omwoyo gw’okusaba, ne ddi lw’alina okubakebera n’engeri y’okubanoonyereza nate, engeri y’okukuuma ekkanisa mu nnimiro ng’ekungula amakungula ga Mukama.
7. Ateekwa okutegeera Enjiri. Naye mujja kubuuza nti, Ababuulizi bonna tebategeera Njiri? Nziramu nti, ddala bonna tebagitegeera kyenkanyi, kubanga bonna tebabuulira kyenkanyi.
8. Ateekwa okumanya engeri y’okugigabanyamu, okuleeta amazima agagere, mu nsengeka eyo, n’okugakozesa ku nsonga ezo ne mu biseera ebyo ebigenderera okuleeta ekiva mu ekyo ekigere. Omubuulizi asaanidde okutegeera engeri omutima gw’omuntu gye gukolamu, alyoke amanye engeri y’okuteekateeka n’okusengeka emirimu gye mu magezi. Amazima, bwe gakwata ku mutima, mu go gennyini gagenderera okuleeta okuwulira okutuukagana nago. Omubuulizi ateekwa okumanya okuwulira kw’ayagala okuleeta, n’engeri y’okuleeta amazima ng’ago agagenderera okuleeta okuwulira okwo. Ateekwa okumanya engeri y’okwanjula amazima agagenderera okwetoowaza Abakristaayo, oba okubaleetera okuwulira ku lw’abonoonyi, oba okuzuukusa abonoonyi, oba okubakyusa.
Emirundi mingi, abonoonyi bwe bazuukusibwa, ettaka lifiirwa olw’okubulwa amagezi mu kugoberera ekikonde. Mpozzi obubaka obusiikuula bubuulirwa, Abakristaayo ne bakwatibwako, abonoonyi ne batandika okuwulira, era ku Ssabbiiti eddako ekintu kijja kuleetebwa ekitalina kakwate n’embeera y’okuwulira mu kibiina, era ekitagenderera kukulembera mutima okukozesa okwenenya, okukkiriza oba okwagala. Kiraga nga bwe kiri ekikulu omubuulizi okutegeera engeri y’okuleeta endowooza egere, mu kiseera ki mw’eyinza era mw’esaanidde okukolebwa, era n’amazima ki, n’engeri y’okugigoberera, okutuusa omwonoonyi lw’amenyebwa n’aleetebwa munda.
Obubaka obulungi bungi nnyo obubuulirwa bwonna bufiirwa olw’okubulwa amagezi matono wano. Bubaka bulungi, era bugenderera, bwe buba mu kiseera ekituufu, okukola ebirungi bingi; naye tebulina kakwate kanene n’embeera y’okuwulira entuufu mu kibiina, ne kiba nti kyandisukkiridde ekyamagero singa buleeta okuzuukuka. Omubuulizi ayinza okubuulira mu ngeri eno ey’akalulu okutuusa lw’abuulira n’afa, n’atabaako kinene ky’aleeta. Ayinza okukyusa emmeeme emu wano n’endala wali; naye tajja kusiikuula kibiina kyonna okuggyako ng’amanyi engeri y’okugoberera endowooza z’aleese, okutuukiriza enteekateeka y’emirimu n’okugikola, alyoke atambuze omulimu nga gutandise. Tasaanidde kuyinza bwokka kufuuwa ekkondeere n’eddoboozi ery’omwanguka okuzuukusa omwonoonyi mu kuwuubaala kwe, naye bw’amala okuzuukuka, ateekwa okumukulembera mu kkubo erisinga obumpi okutuuka eri Yesu Kristo. So si amangu ddala ng’abonoonyi bazuukusiddwa obubaka, amangu ago n’atandika okubuulira ku nsonga ey’ewala etalina kwolekera kwonna kutambuza mulimu.
10. Okutuuka ku bibiina by’abonoonyi eby’enjawulo mu buwanguzi kyetaagisa amagezi mangi ku ludda lw’omubuulizi. Ng’ekyokulabirako, obubaka ku nsonga emu egere buyinza okusiikuula ekibiina ekimu ekigere eky’abantu mu bamuwulira. Mpozzi bajja kutandika okulabika ng’abali n’obwegendereza, oba mpozzi okukyogerako, oba mpozzi bajja kutandika okukiwakanya. Kaakano, omubuulizi bw’aba ow’amagezi, ajja kumanya engeri y’okwetegereza obubonero obwo, n’okugenda butereevu mu maaso n’obubaka obusaanira ekibiina kino, okutuusa lw’abakulembera mu bwakabaka bwa Katonda. Olwo ka addeyo atwale ekibiina ekirala, azuule we beekwese, amenye ebifo byabwe eby’okwekwekamu, abagoberere, okutuusa lw’abakulembera mu bwakabaka bwa Katonda. Bw’atyo asaanidde okukubakuba buli kisaka abonoonyi mwe beekweka, ng’eddoboozi lya Katonda bwe lyagoberera Adamu mu lusuku—“OLI LUDDA WA?” okutuusa ekibiina ky’abawulize ekimu ku kirala lwe bireetebwa munda, era bwe kityo abantu bonna mu kitundu ne bakyuka. Kaakano omubuulizi ateekwa okuba ow’amagezi ennyo okukola kino. Tekiri kikolebwa bwe kityo, okutuusa omubuulizi lw’alyewaayo okuyigga n’okuleeta munda buli kibiina ky’abonoonyi mu kibiina kye, abakadde n’abavubuka, abasajja n’abakazi, abagagga n’abaavu.
11. Omubuulizi yeetaaga amagezi mangi okuggya abonoonyi mu bifo byabwe ebya kaakano eby’okwekwekamu eby’obulimba, nga tabatondera bifo biggya mwe beekweka. Lumu nnali wansi w’obubuulizi bw’omusajja eyali afunye okutya okungi ku njigiriza ez’obulimba, era nga buli kiseera akola ku kuziwakanya. Era yaleetanga enjigiriza ez’obulimba nnyingi ng’ezo abantu be ze baali tebawulirangako. Ebirowoozo bye yabifunanga okusinga mu bitabo, era yeetabulanga kitono nnyo mu bantu okumanya kye balowooza. Era ekyavanga mu mirimu gye emirundi mingi kyali, nti abantu baasikirizibwanga enjigiriza ey’obulimba, okusinga ensonga egiwakanya. Obuggya bw’ensobi bwasikiriza nnyo ebirowoozo byabwe ne beerabira okuddamu. Era mu ngeri eyo yawa abantu be bangi ensonga empya ez’okuwakanya eddiini, ze baali tebalowoozangako edda. Omuntu bw’ateetabula kimala n’abantu okumanya abantu bwe balowooza mu nnaku zino tayinza kusuubira kuba wa magezi okusisinkana okuwakanya kwabwe n’obuzibu bwabwe.
Mpulidde okubuulira kungi okuwakanya abo abakkiriza nti bonna balirokolebwa, okwakola obulabe okusinga obulungi, kubanga ababuulizi baali tebategeera ngeri abakkiriza ekyo ab’ennaku zino gye bakubaganyamu ebirowoozo. Tebeetabulanga nabo, era tebamanyi kye bakkiriza n’engeri gye bakubaganyamu ebirowoozo, kaakano, wabula bye bamanyi byonna ku njigiriza eyo babifuna mu bitabo ebyawandiikibwa edda, era ebitakyakozesebwa mu bo bennyini. Era ekivaamu kiri nti bwe bagezaako okubuulira nga bawakanya enjigiriza eyo bawakanya omusajja w’essubi, so si ndowooza z’abakkiriza ekyo nga bwe zisangibwa kaakano mu bantu. Era abantu oba babasekerera, oba bagamba nti byonna bya bulimba, kubanga bamanyi nti abakkiriza ekyo tebakwata ndowooza ng’ezo omubuulizi z’abagerekako.
Ababuulizi bwe bagezaako okuwakanya enjigiriza ey’obulimba eriwo kaakano, basaanidde okumanya bw’eri kaakano. Ng’ekyokulabirako, kumpi abo bonna abawandiika era ababuulira nga bawakanya enjigiriza nti bonna balirokolebwa balowooza nti bayitiddwa okuwakanya ekirowoozo nti Katonda kusaasira kwokka. Balowooza nti abakkiriza ekyo bakwata enjigiriza nti Katonda kusaasira kwokka, era nti bwe bamala okuwakanya enjigiriza eno, babasudde wansi. Naye kino si kya mazima. Tebakwata njigiriza ng’eyo. Bagyegaana ddala. Bagaana ekirowoozo ky’okusaasira mu bulokozi bw’abantu, kubanga bakwata nti buli muntu abonerezebwa mu bujjuvu nga bwe kimugwanira mu bwenkanya. Kale kigasa ki, okuwakanya abakkiriza ekyo, nti Katonda Katonda wa bwenkanya so si Katonda wa kusaasira kwokka, so nga bakwata obwenkanya bwa Katonda bwokka ng’omusingi gw’obulokozi, era tebakkiriza kirowoozo kya kusaasira n’akatono? Mu ngeri y’emu, mpulidde abantu nga babuulira nga bawakanya ekirowoozo nti abantu balokolebwa nga bakyali mu bibi byabwe, ne balowooza nti baali bamenya enjigiriza eyo. Abakkiriza ekyo tebakkiriza kintu ng’ekyo. Bakkiriza nti abantu bonna balifuulibwa abatukuvu ne balokolebwa mu ngeri eyo. Kino kiraga obukulu bw’okumanya abantu kye bakwata ddala, nga temunnagezaako kubaggya mu nsobi zaabwe nga mukubaganya nabo ebirowoozo. Tekigasa kunnyonnyola bubi njigiriza z’omuntu mu maaso ge, olwo n’ogezaako okumuziggyamu nga mukubaganya naye ebirowoozo. Mulina okwogera enjigiriza ye nga bw’agikwata ddala, n’okwogera ensonga ze mu bwenkanya. Bwe kitaba bwe kityo, bwe muzoogera bubi, oba mumunyiiza, oba aseka mu kyama olw’omukisa gwe mumuwa. Ajja kugamba nti, Omusajja oyo tayinza kukubaganya nange birowoozo ku musingi gwa bwenkanya; ateekwa okunnyonnyola obubi enjigiriza zaffe alyoke ampangule. Obulabe bungi bukolebwa mu ngeri eno. Ababuulizi tebagenderera kunnyonnyola bubi abo be bawakanya; naye ekivaamu kiri nti, ebitonde ebyo ebyavu ebinaku ebikwata ensobi zino bigenda mu ggeyeena kubanga ababuulizi tebeegendereza kwemanyisa nsobi zaabwe ezennyini. Ensobi teziggyibwawo n’akatono mu ngeri ng’eyo. Njogera ku mbeera zino okulaga nga omubuulizi bw’ateekwa okuba n’amagezi mangi okusisinkana embeera ezibaawo. Ateekwa okumanya endowooza ennyini ez’abantu alyoke azisisinkane, n’aggyawo ensobi zaabwe n’obutategeera bwabwe.
12. Ababuulizi basaanidde okumanya enkola ki ezisinga okugenderera okuyamba mu kutuukiriza ekigendererwa ekinene eky’omulimu gwabwe, obulokozi bw’emmeeme. Enkola ezimu kyeyoleka nti zeetaagisa. Bwe njogera enkola, ntegeeza ebintu ebisaanidde okukolebwa okukwata ebirowoozo by’abantu n’okubaleeta okuwuliriza amazima. Okuzimba ennyumba ez’okusinzizaamu, n’okukyalira buli nnyumba, n’ebirala, byonna “nkola,” ekigendererwa kyazo kwe kukwata ebirowoozo by’abantu eri Enjiri. Amagezi mangi geetaagisa okuyiiya n’okutambuza enkola zonna ez’enjawulo ezisaanira okuwagira obuwanguzi bw’Enjiri.
Bannabyabufuzi bakola ki? Bakuba enkuŋŋaana; basaasaanya obupapula n’obutabo; boogera n’amaanyi mu mpapula z’amawulire; batambuza amaato gaabwe mu nguudo ku nnamuziga nga galiko bendera n’abalunnyanja; basindika amagaali mu kibuga kyonna, n’obupapula, okuleeta abantu okulonda—byonna okukwata ebirowoozo ku nsonga yaabwe n’okulonda omuvuganya waabwe. Bino byonna “nkola” zaabwe, era olw’ekigendererwa kyabwe ziteekeddwateekeddwa mu magezi. Ekigendererwa kwe kuleeta okusiikuuka, n’okufulumya abantu. Bamanyi nti okuggyako nga wabaddewo okusiikuuka tekigasa kusindika kigendererwa kyabwe, Sitegeeza nti enkola zaabwe za kutya Katonda, oba ntuufu, wabula nti za magezi bwokka, mu makulu nti kwe kukozesa engeri mu ngeri esaanira ekigendererwa.
Ekigendererwa ky’obubuulizi kwe kuleetera abantu bonna okuwulira nti Setaani talina ddembe kufuga nsi eno, wabula nti bonna basaanidde okwewaayo eri Katonda, n’okulonda Mukama Yesu Kristo ng’omufuzi w’ebitonde byonna. Kaakano kiki ekinaakolebwa? Enkola ki ze tunaakwata? Omu agamba nti, “Mukakase nti temulina kintu kyonna ekiggya.” Kyewuunyisa! Ekigendererwa ky’enkola zaffe kwe kukwata ebirowoozo, era mulina okuba n’ekintu ekiggya. Ddala ddala ng’ekiva mu nkola bwe kifuuka eky’olugero olutakyuka, eba tekyakwata birowoozo, era olwo mulina okugezaako ekintu ekiggya. Temwetaaga kuleeta bintu biggya mu buli kintu. Naye buli embeera y’ebintu lw’eba nti ekintu ekisingawo kyetaagisa, kiteekwa okuba ekintu ekiggya, bwe kitaba bwe kityo kijja kulemwa. Omubuulizi tasaanidde n’akatono kuleeta bintu biggya ebitetaagisa. Bw’abireeta bijja kumuzibuwaza. Tayinza kukyusa Njiri; esigala y’emu. Naye enkola empya zeetaagisa, oluusi n’oluusi, okuzuukusa ebirowoozo n’okuleeta Enjiri okukwata ku mitima gy’abantu bonna. Era olwo omubuulizi asaanidde okumanya engeri y’okuleeta ebintu ebiggya, okutondawo okuziyiza oba okwekyusa okutono ennyo nga bwe kisoboka. Abantu baagala nnyo endabika mu ddiini. Baagala emirimu gyabwe egy’eddiini okusibirwa mu nkola etakyuka, ebaleke nga bawummudde; era n’olwekyo baagala okuziyiza buli ntambula empya egenderera okubazuukusa okukola n’okuwulira. N’olwekyo kikulu nnyo okuleeta ebintu ebiggya mu magezi, obutawa nsonga etetaagisa oba eky’okwekwasa eky’okuziyiza.
13. Oluusi omubuulizi yeetaaga amagezi si matono okumanya ddi lw’alina okukomya enkola empya. Enkola bw’eba n’obuggya obumala okukwata ebirowoozo ku mazima, okutwalira awamu tewali nkola mpya ndala esaanidde kuleetebwa. Mufunye ekigendererwa ekinene eky’obuggya. Ekintu kyonna ekisingawo kijja kuba mu kabi ak’okukyusa ebirowoozo by’abantu okuva ku kigendererwa ekinene, ne bibiteeka ku nkola zennyini. Era olwo, bwe muleeta ebintu ebiggya nga tebyetaagisa, mujja kuyita mu nnimiro ennene bwe etyo, ne kiba nti oluvannyuma bwe mwetaaga ddala ekintu ekiggya, temujja kuba na kirala kya kuleeta, awatali kukola kintu ekinaakankanya ennyo emitima gy’abantu. Bayibuli teteekangawo nkola zigere ez’okutumbula okuzuukuka kw’eddiini, wabula yaleka ababuulizi okukwata ezo ezigenderera mu magezi okutuukiriza ekigendererwa. Era gye tukoma okukozesa ebintu byaffe ebiggya mu kyerere, gye tukoma okumala ebbanga ddene nga tubikozesa, okukuuma ebirowoozo by’abantu nga bitunula ku nsonga ennene ey’eddiini. Mu kkubo ery’amagezi kino awatali kubuusabuusa kiyinza okukolebwa okumala emyaka mingi egiddiriŋŋana, okutuusa enkola zaffe eza kaakano lwe ziriddamu okuba n’obuggya obumala okusikiriza n’okunyweza ebirowoozo by’abantu. Era bwe tutyo tetulibulwa kintu kiggya n’akatono.
14. Omubuulizi, okuwangula emmeeme, ateekwa okumanya engeri y’okukolagana n’abonoonyi abatafaayo, abazuukusiddwa, n’abeeraliikirivu, okubakulembera butereevu eri Kristo mu kkubo erisinga obumpi era erisinga okugenda butereevu. Kyewuunyisa okulaba ng’ababuulizi bangi bwe bali abatamanyi ngeri ya kukolagana n’abonoonyi, oba kye bayinza okubagamba mu mbeera zaabwe ez’emitima ez’enjawulo. Omukyala omu omulungi mu Albany yaŋŋamba, nti bwe yali yeeraliikirira emmeeme ye yagenda eri omubuulizi we n’amusaba amugambe ky’ateekwa okukola okufuna okuwummula. N’agamba nti Katonda yali tamuwadde bumanyirivu bungi ku nsonga eyo, n’amuwa amagezi okugenda eri omudyakoni gundi, mpozzi eyali ayinza okumugamba eky’okukola. Amazima gaali nti, yali tamanyi kya kugamba mwonoonyi ali mu kulumirizibwa, wadde nga tewaaliwo kintu kya njawulo mu mbeera ye. Kaakano bwe mulowooza nti omubuulizi ono ye yekka ow’engeri eyo, mulimbiddwa ddala. Waliwo ababuulizi bangi abatamanyi kya kugamba bonoonyi.
Omubuulizi omu yali ateeseteese olukuŋŋaana lw’abeeraliikirivu, n’agenda okulwetabamu, era mu kifo ky’okwetooloola eri abantu kinnoomu, n’atandika okubabuuza katekisimu, “Kristo atuukiriza mu ngeri ki omulimu gwa kabona?” Kyali kikwatagana n’emitima gyabwe mingi nga ekintu ekirala kyonna bwe kyandibadde.
Mmanyi omubuulizi eyakuba olukuŋŋaana lw’abeeraliikirivu, n’agenda okulwetabamu ng’alina obubaka obuwandiikiddwa bwe yali ategese olw’omukolo ogwo. Kyali kya magezi nga bwe kyandibadde omusawo, ng’agenda okukyalira abalwadde be, okutuula wansi mu ddembe n’awandiika ebiragiro by’eddagala byonna nga tannabalaba. Omubuulizi yeetaaga okumanya embeera y’emitima gy’abantu kinnoomu, nga tannamanya mazima ki agasaanidde era ag’omugaso okubawa. Njogera ebintu bino, si lwa kuba nti njagala okubyogera, wabula kubanga amazima, n’ekigendererwa ekiri mu maaso gange, byetaagisa byogerwe. Era embeera ng’ezo ze njogeddeko si za kyewuunyo n’akatono.
Omubuulizi asaanidde okumanya engeri y’okukozesa amazima mu mbeera zonna mw’ayinza okusanga abonoonyi abafa nga bakka mu ggeyeena. Asaanidde okumanya engeri y’okubuulira, engeri y’okusaba, engeri y’okukulembera enkuŋŋaana ez’okusaba, n’engeri y’okukozesa engeri zonna ez’okuleeta amazima ga Katonda okulumba obwakabaka obw’ekizikiza. Kino tekyetaagisa magezi? Era ebyo ani abisobola?
II. Obungi bw’obuwanguzi bw’omubuulizi mu kuwangula emmeeme (ebintu ebirala bwe biba nga byenkana) bulijjo bwe busalawo obungi bw’amagezi g’akozesezza mu kutuukiriza omulimu gwe.
1. Kino kyogerwa bulungi mu kyawandiikibwa. “Oyo asikiriza emyoyo gy’abantu ne balokoka wa magezi.” Kwe kugamba, omuntu bw’awangula emmeeme, ddala akwataganya n’obukugu engeri n’ekigendererwa, okwo kwe kukozesa amagezi. Agenda yeeyongera okuba ow’amagezi, nga omuwendo gw’abonoonyi b’alokola bwe gweyongera. Omusiru ddala ayinza, mazima, oluusi n’oluusi okwesittala ku mazima ng’ago oba engeri ng’eyo ey’okugaanjula, n’alokola emmeeme. Kyandibadde kya kwewuunya ddala singa omubuulizi yenna yali talina oluusi ekintu mu bubaka bwe ekyandituukidde ku mbeera y’omuntu omu. Naye obungi bw’amagezi busalibwawo, “ebintu ebirala bwe biba nga byenkana,” n’omuwendo gw’embeera mw’awangulira mu kukyusa abonoonyi.
Mutwale embeera y’omusawo. Omusawo ow’obulimba asinga mu New York ayinza oluusi n’oluusi okwesittala ku kuwonya okw’ekitalo, n’afuna bw’atyo erinnya eri abatamanyi. Naye abantu abeegendereza era ab’amagezi basalawo obukugu bw’omusawo olw’obutakyukakyuka bw’obuwanguzi bwe mu kuwangula obulwadde, ebika by’endwadde eby’enjawulo by’ayinza okukwata, n’omuwendo gw’embeera mw’awangulira mu kulokola abalwadde be. Asinga obukugu y’asinga okulokola. Gano magezi ga bulijjo. Ge mazima. Era ga mazima bwe gatyo ddala ku buwanguzi mu kulokola emmeeme, era ga mazima mu makulu ago gennyini.
2. Ennono eno teyogerwa mu kyawandiikibwa kyokka, naye kintu kya mazima ekiriwo, amazima ag’ebyafaayo, nti “Oyo asikiriza emyoyo gy’abantu ne balokoka wa magezi.” Mazima ddala akozesezza engeri ezisaanira ekigendererwa, mu ngeri etuukiriza ekigendererwa.
3. Obuwanguzi mu kulokola emmeeme bujulizi nti omuntu ategeera Enjiri, era ategeera obutonde bw’omuntu, nti amanyi engeri y’okukwataganya engeri n’ekigendererwa kye, nti alina amagezi aga bulijjo, era nti alina obukugu obw’engeri eyo, okutegeera okw’ebikolwa okwo, okumanya engeri y’okutuuka ku bantu. Era obuwanguzi bwe bwe buba bunene, kiraga nti amanyi engeri y’okukolagana n’empisa ez’enjawulo nnyingi nnyo, mu mbeera ez’enjawulo nnyingi nnyo, era bonna nga balabe ba Katonda, n’okubaleeta eri Kristo. Okukola kino kyetaagisa amagezi mangi. Era omubuulizi akikola alaga nti wa magezi.
4. Obuwanguzi mu kuwangula emmeeme bulaga nti omubuulizi tamanyi bumanyi ngeri ya kukola mu magezi olw’ekigendererwa ekyo, naye era nti amanyi kw’aba yeesigamye. Mumanyi nti okutya emirundi mingi kwolesebwa ku babuulizi abo abasinga okuluubirira butereevu era n’amaanyi okukyuka kw’abonoonyi. Abantu bagamba nti, “Kale, omusajja ono agenda kukola mu maanyi ge; omuntu yandirowoozezza nti alowooza nti ayinza okwekyusa.” Emirundi emeka ebyabaddewo gye biraze nti omusajja amanyi bulungi nnyo ky’akola, era amanyi n’amaanyi ge we gali. Yagenda okukola okukyusa abonoonyi n’amaanyi, nga alinga ayinza okukikola kyonna yekka; naye eyo y’engeri yennyini gye yali asaanidde okukola. Asaanidde okukubaganya ebirowoozo n’abonoonyi, n’okubeegayirira, n’obwesigwa era mu bujjuvu nga bw’ataasuubira kuyingira kwonna kwa Mwoyo wa Katonda, oba ng’amanyi nti tewali Mwoyo Mutukuvu. Naye buli omuntu lw’akola kino n’obuwanguzi, kiraga nti, ku nkomerero, amanyi nti ateekwa okwesigama ku Mwoyo wa Katonda yekka olw’obuwanguzi.
Okuwakanya.—Waliwo bangi abawulira okuwakanya ensonga eno, okuva mu ndaba gye balina ku bubuulizi bwa Yesu Kristo. Batubuuza nti, “Munaayogera ki ku bubuulizi bwa Yesu Kristo, teyali wa magezi?” Nziramu nti, Ye, wa magezi agataliiko kkomo. Naye ku nsonga y’okubulwa obuwanguzi kwe bamugereka mu kukyusa abonoonyi, mujja kwetegereza ebintu bino wammanga:
(1.) Nti obubuulizi bwe bwawangula nnyo okusinga bwe kitera okulowoozebwa. Tusoma mu omu ku bawandiisi abatukuvu, nti oluvannyuma lw’okuzuukira kwe era nga tannalinnya mu ggulu “yalabibwa abooluganda abasukka ebikumi ebitaano omulundi gumu.” Bwe kiba nti ab’oluganda abenkana ebikumi ebitaano baasangibwa nga bakuŋŋaanidde wamu mu kifo kimu, tulaba nti wateekwa okuba nga waaliwo bangi nnyo ku bo abaali basaasaanidde mu nsi yonna.
(2.) Embeera endala ey’okwetegereza eri nti, obubuulizi bwe obw’olwatu bwali bumpi nnyo, obutatuuka myaka esatu.
(3.) Mulowooze ku kigendererwa eky’enjawulo eky’obubuulizi bwe. Ekigendererwa kye ekikulu kwali kutangirira ebibi by’ensi. Tekwaluubirira nnyo kutumbula kuzuukuka. “Obuweereza obw’Omwoyo” bwali tebunnaweebwa. Teyabuulira Njiri mu bujjuvu nga abatume be bwe baakola oluvannyuma. Endowooza z’abantu ezaali zaasalibwawo edda zaali nnywevu nnyo era za maanyi ne kiba nti tebandizigumiikirizza. Nti teyakikola, kyeyoleka okuva mu kuba nti ne abatume be, abaali naye buli kiseera, tebaategeera kutangirira. Tebaafuna kirowoozo nti yali agenda kufa, era n’olwekyo, bwe baawulira nti afudde ddala, ne bagwa mu kuggwaamu essuubi, ne balowooza nti ensonga yonna ewedde, n’essuubi lyabwe nga litwaliddwa empewo. Amazima gaali nti, yalina ekigendererwa ekirala mu maaso ge, buli kintu ekirala kye kyafukamirira, era embeera ekyamu ey’emitima gy’abantu, n’endowooza ezaali zaasalibwawo edda ez’obukakanyavu ezaali zibunye, byalaga lwaki ebivaamu tebyalabibwa nnyo mu kukyusa abonoonyi. Endowooza y’abantu yali bw’etyo, ne kiba nti ku nkomerero baamutta olw’ebyo bye yabuulira.
Ababuulizi bangi abatalina buwanguzi oba abalina obutono, beekweka emabega w’obubuulizi bwa Yesu Kristo, nga alinga yali mubuulizi atawangula. So nga, mu mazima, yawangula nnyo, nga tulowooza ku mbeera gye yakoleramu. Kino kye kifo ekisembayo mu nsi yonna omubuulizi atalina buwanguzi w’asaanidde okulowooza okwekweka.
EBIGAMBO EBY’OKUFUNDIKIRA.
1. Omubuulizi ayinza okuba omuyivu ennyo naye nga si wa magezi. Waliwo ababuulizi bangi abalina okuyiga okungi; bategeera ssaayansi zonna, ez’obutonde, ez’empisa, n’ez’eddiini; bayinza okumanya ennimi ez’edda, n’okuba n’okuyiga kwonna, naye nga si ba magezi, ku nsonga y’ekigendererwa ekinene kye basinga okukolerako. Ebiriwo bikiraga bulungi. “Oyo asikiriza emyoyo gy’abantu ne balokoka wa magezi.”
2. Omubuulizi atawangula ayinza okuba atya Katonda era omuyivu, naye nga si wa magezi. Si kya bwenkanya okufundikira nti kubanga omubuulizi tawangula, n’olwekyo mukuusa. Wayinza okubaawo ekintu ekibulamu mu kusoma kwe, oba mu ngeri gy’alabamu ensonga, oba gy’agyanjulamu, oba okubulwa okw’engeri eyo okw’amagezi aga bulijjo, okulemesa emirimu gye, n’okumulemesa okuwangula emmeeme, so nga ye yennyini ayinza okulokolebwa—“naye ng’ayita mu muliro.”
3. Omubuulizi ayinza okuba ow’amagezi ennyo, wadde nga si muyivu. Ayinza obutategeera nnimi za dda, oba eby’eddiini nga bwe bitera okutegeerwa; naye ayinza okumanya ddala omubuulizi w’Enjiri ky’asinga okwetaaga okumanya, nga tamanyi bintu birala bingi. Omubuulizi omuyivu n’omubuulizi ow’amagezi bintu bya njawulo. Ebiriwo mu byafaayo by’ekkanisa mu mirembe gyonna bikakasa kino. Kya bulijjo nnyo ekkanisa, nga zinoonya omubuulizi, okuluubirira okufuna omusajja omuyivu ennyo. Temuntegeera nti nnyooma okuyiga. Gy’akoma okuyiga gy’akoma okuba omulungi, bw’aba nga n’ow’amagezi mu nsonga ennene gy’akolerako. Omubuulizi bw’aba amanyi engeri y’okuwangula emmeeme, gy’akoma okuyiga gy’akoma okuba omulungi. Naye bw’aba n’okuyiga okw’engeri endala yonna, so si kuno, ddala ajja kulemwa ekigendererwa ky’obubuulizi bwe.
4. Okubulwa obuwanguzi mu mubuulizi (ebintu ebirala bwe biba nga byenkana) kukakasa, (1.) oba nti teyayitibwa n’akatono kubuulira, era yakyetwalira mu mutwe gwe; oba (2.) nti yasomesebwa bubi, era teyayigirizibwa n’akatono bintu byennyini by’asinga okwetaaga okumanya; oba (3.) bw’aba nga yayitibwa okubuulira, era ng’amanyi okukola omulimu gwe, mugayaavu nnyo era mubi nnyo okugukola.
5. Abo be babuulizi abasinga okusoma, abasinga okuwangula emmeeme. Ababuulizi oluusi banyoomebwa, ne bayitibwa abatamanyi nnyo, kubanga tebamanyi ssaayansi n’ennimi; wadde nga bali wala nnyo n’obutamanya kintu kinene obubuulizi kye bwateekerwawo. Kino kikyamu. Okuyiga kukulu, era bulijjo kwa mugaso. Naye ku nkomerero, omubuulizi ayinza okumanya engeri y’okuwangula emmeeme eri Kristo, awatali kuyiga kungi, era oyo y’alina okusoma okusinga obulungi okw’omubuulizi, ayinza okuwangula emmeeme ezisinga obungi eri Kristo.
6. Kyeyoleka nti waliwo ekibulamu ekinene mu ngeri eya kaakano ey’okusomesa ababuulizi. Kino KINTU KYA MAZIMA EKY’OBWEGENDEREZA, ekkanisa yonna kye esaanidde okussaako ebirowoozo mu ngeri ey’enjawulo; nti ekibiina ekinene eky’ababuulizi abavubuka abasomesebwa batuukiriza kitono nnyo.
Abavubuka bwe bava mu matendekero, basaanira okuyingira mu kuzuukuka? Mutunuulire ekifo okuzuukuka we kubadde kugenda mu maaso, era nga omubuulizi yeetaagibwa. Ka basindike eri ettendekero ly’eddiini okufuna omubuulizi. Anaayingira mu mulimu, n’aguwanirira, n’agutambuza? Kitono nnyo. Nga Dawudi n’ebyokulwanyisa bya Sawulo, ajja n’omugugu gw’ebintu by’eddiini ebitaliimu nsa, ne kiba nti tamanyi kya kukola n’akatono. Mumuleke eyo okumala wiiki bbiri, okuzuukuka ne kukoma. Ekkanisa zimanyi era ziwulira, nti ekitundu ekisinga obunene eky’abavubuka bano tebamanyi kukola kintu kyonna ekyetaagisa okukolebwa olw’okuzuukuka, era zeemulugunya nti ababuulizi abavubuka bali mabega nnyo w’ekkanisa. Muyinza okusindika mu Amerika yonna, eri amatendekero g’eddiini, ne musanga batono bokka ku babuulizi abavubuka abasaanira okutambuza omulimu. Nga mbeera ki eno!
Waliwo ekibulamu ekinene mu kusomesa ababuulizi. Okusoma kusaanidde kuba kwa ngeri, eyetegekera abavubuka omulimu ogw’enjawulo gwe baateekerwawo. Naye mu kifo ky’ekyo, basomesebwa olw’ekintu ekirala kyonna. Ensobi ennene eri bw’eti. Bakyusa omutima ennyo ku bintu ebitakwatagana, ebitali bya kufaako. Mu nteekateeka zaabwe ez’okusoma, batwala omutima mu nnimiro ennene ennyo, ne bikyusa ebirowoozo byabwe okuva ku kintu ekikulu, era bwe batyo ne bannyogoga mu ddiini, era bwe bamaliriza, mu kifo ky’okuba abasaanira omulimu gwabwe, baba tebakyasaanira. Nga beekwasa okutendeka omutima, mu mazima basaasaanya ebirowoozo, ne kiba nti bwe batuuka ku mulimu gwabwe, tebalina bukugu, era tebamanyi n’akatono bwe bakwata, oba bwe bakola, okuwangula emmeeme. Kino si bwe kiri buli wamu, naye emirundi mingi nnyo bwe kiri.
Kya bulijjo abantu okwogera n’eddoboozi ery’omwanguka era mu bigambo bingi ku bubuulizi obusomye. Katonda aleme kukkiriza nze okwogera ekigambo kyonna okuwakanya obubuulizi obusomye. Naye tutegeeza ki bwe twogera ku kusomera obubuulizi? Tutegeeza nti basaanidde okusomesebwa bwe batyo, babe abasaanira omulimu? Bwe basomesebwa bwe batyo, gye bakoma okusoma gye bakoma okuba abalungi. Okusoma ka kube kwa ngeri entuufu, nga kuyigiriza omuvubuka ebintu by’ayetaaga okumanya, so si ebintu byennyini by’atetaaga kumanya. Basomesebwe olw’omulimu. Okusoma kuleme kuba kwa ngeri, nti abavubuka bwe bavaayo, nga bamaze emyaka mukaaga, munaana, oba kkumi mu kusoma, tebakyalina mugaso na kitundu ku gwe baalina nga tebannagenda. Mmanyiiko abavubuka abaavaayo nga bamaze kye bayita “okusoma okujjuvu,” abaali tebasaanira kulabirira lukuŋŋaana lwa kusaba, era abaali tebayinza kukulembera lukuŋŋaana lwa kusaba, okulufuula olw’omugaso oba olunyuma. Omukadde w’ekkanisa mu kibuga ekiri okumpi, yantegeeza emabegako katono ku mbeera ekwatagana n’ensonga eno. Omuvubuka omu, nga tannagenda mu ttendekero, yali akoze ng’omuntu owa bulijjo nabo, ng’akulembera enkuŋŋaana zaabwe ez’okusaba, era nga yali wa mugaso nnyo mu bo. Bwe yamala okugenda mu ttendekero, ne bamuyita ne bamusaba obuyambi bwe; naye ayi, nga yali akyuse! Yali akyusiddwa ddala, ne kiba nti teyaleeta ndowooza yonna; ekkanisa mangu ddala n’etandika okwemulugunya nti bagenda kufiira wansi w’okukwata kwe, n’agenda, kubanga yali teyeetegekedde mulimu.
Kya bulijjo ababuulizi abo abaagenda mu matendekero, era kaakano ab’omugaso, okukakasa nti okusoma kwabwe eyo tekwabakolera kirungi kitono oba kyonna, era nti baalina okwerabira bye baayiga eyo, nga tebannakola kinene. Kino sikyogera mu kunenya, naye kintu kya mazima eky’obwegendereza, era nteekwa okukyogera mu kwagala.
Ka tugambe nti mwali mugenda kufuula omuntu omusawo w’okulongoosa mu ggye ly’oku nnyanja. Mu kifo ky’okumusindika mu ssomero ly’obusawo okuyiga okulongoosa, mwandimusindise mu ssomero ly’abalunnyanja okuyiga okuvuga amaato? Mu ngeri eno, muyinza okumusobozesa okuvuga emmeeri, naye si musawo wa kulongoosa. Ababuulizi basaanidde okusomesebwa okumanya Bayibuli kye ki, n’omutima gw’omuntu kye ki, n’okumanya engeri y’okuleeta ekimu okukwata ku kirala. Basaanidde okuleetebwa okukwatagana n’emitima gy’abantu, n’okumanyisibwa embeera zonna ez’abantu. Basaanidde okuba ne Bayibuli mu mukono gumu, ne maapu y’omutima gw’omuntu mu mulala, n’okumanya engeri y’okukozesa amazima olw’obulokozi bw’abantu.
7. Okubulwa amagezi aga bulijjo emirundi mingi kulemesa ebigendererwa by’obubuulizi bw’Ekikristaayo. Waliwo abasajja abalungi bangi mu bubuulizi, abalina okuyiga, n’ebitone eby’engeri emu, naye nga tebalina magezi ga bulijjo okuwangula emmeeme.
8. Tulaba ekibulamu ekimu ekinene mu matendekero gaffe ag’eddiini.—Abavubuka baggalirwa mu matendekero gaabwe, nga bakomezebwa ku bitabo era nga baggalirwa ebweru w’enkolagana n’abantu aba bulijjo, oba okukwatagana n’emitima gy’abantu aba bulijjo, N’olwekyo tebamanyi ngeri abantu aba bulijjo gye balowoozaamu. Kino kinnyonnyola ensonga nti abasajja abamu aba bulijjo, abaakuzibwa mu mirimu, era abamanyi obutonde bw’omuntu, basaanira emirundi kkumi okuwangula emmeeme okusinga abo abasomesebwa ku nnono eya kaakano, era mu mazima bamanyi emirundi kkumi okusingawo omulimu ogusaanidde ogw’obubuulizi. Bano bayitibwa “abasajja abatasomye.” Eno nsobi nnene. Si bayivu mu ssaayansi, naye bayivu mu bintu byennyini bye beetaaga okumanya ng’ababuulizi. Si babuulizi abatamanyi, kubanga bamanyi ddala engeri y’okutuuka ku mutima n’amazima. Bategeera emitima gy’abantu, n’engeri y’okukwataganya Enjiri n’embeera yaabwe. Beetegekedde bulungi omulimu gwabwe, okusinga singa baali n’ebikozesebwa byonna eby’amatendekero.
Njagala okutegeerwa. Sigamba nti sandyagadde muvubuka kugenda mu ssomero. Era sandimuggyamu maanyi kuyita mu nnimiro ya ssaayansi. Gye bakoma okuba bangi gye bakoma okuba ebirungi, bw’aba nga wamu n’ebyo ayiga era ebintu omubuulizi by’ayetaaga okumanya, alyoke awangule emmeeme—bw’aba ategeera Bayibuli ye, era ategeera obutonde bw’omuntu, era amanyi engeri y’okuleeta amazima okukwata, n’engeri y’okuluŋŋamya n’okukulembera emitima, n’okugiggya mu kibi n’okugikulembera eri Katonda.
9. Obuwanguzi bw’enkola yonna egenderera okutumbula okuzuukuka kw’eddiini, bukakasa amagezi gaayo okuggyako ebino wammanga:
(1.) Enkola eyinza okuleetebwa olw’ekiva mu ekyo okuleeta okusiikuuka, era n’eba ya ngeri nti bw’etunuulirwa emabega oluvannyuma, erabika ng’ey’obusirusiru, era ng’ekyali kukuusakuusa bukuusakuusa. Mu mbeera eyo, ejja kwekyusa, era okuleetebwa kwayo kujja kukola obulabe okusinga obulungi.
(2.) Enkola ziyinza okuleetebwa, okuzuukuka ne kuba kwa maanyi nnyo, obuwanguzi ne bugerekebwa ku nkola, so nga mu mazima ebintu ebirala bye byafuula okuzuukuka okw’amaanyi, era enkola zino zennyini ziyinza okuba nga zaali kiziyiza. Okusaba kw’Abakristaayo, n’okubuulira, n’ebintu ebirala biyinza okuba nga byali bigenderera bulungi nnyo okutambuza omulimu, ne kiba nti gwawangula wadde nga waaliwo enkola zino.
Naye omukisa bwe gweyoleka nga gugoberera okuleetebwa kw’enkola yennyini, obukakafu tebuddibwamu, nti enkola eyo ya magezi. Kya buvvoozi okugamba nti enkola ng’eyo ejja kukola obulabe okusinga obulungi. Katonda akimanyi ekyo. Ekigendererwa kye kwe kukola ebirungi ebisingirayo ddala ebisoboka. Era awatali kubuusabuusa tajja kwongera mukisa gwe ku nkola ejja kukola obulabe okusinga obulungi. Ayinza oluusi okuziyiza omukisa gwe ku nkola egenderera okukola ebirungi ebimu kubanga kijja kuba ku muwendo gw’ekirungi ekisinga obunene. Naye taliwa mukisa n’akatono ku kikolwa eky’akabi. Tewali kintu ng’okulimbalimba Katonda mu nsonga eno. Amanyi obanga enkola egere, okutwalira awamu, ya magezi, oba nedda. Ayinza okuwa omukisa emirimu ne bwe giba nga girimu enkola ezimu ezitali za magezi oba ez’obulabe. Naye bw’awa omukisa enkola yennyini, kuba kunenya Katonda okugiyita etali ya magezi. Oyo yenna afuba okukola kino, ka yeetegereze ensonga eyo.
10. Kyeyoleka nti bangi banenyezza enkola, Katonda ze yawa omukisa mu ngeri ey’enjawulo era buli kiseera olw’okutumbula okuzuukuka. Tumanyi nti kigambibwa nti ebirayiro eby’entiisa eby’omulayizi w’obuvve bibaddeko engeri ey’okuzuukusa omwonoonyi omulala atakakanyadde nnyo. Naye eno mbeera ya kyewuunyo. Katonda tatera kukozesa buvve bwe butyo. Naye enkola bw’eba ng’eweebwa omukisa buli kiseera oba emirundi egisinga, omuntu alowooza nti wa magezi okusinga Katonda, ka agibuusebuuse. MWEGENDEREZE nga bwe munenya Katonda!
11. Abakristaayo basaanidde okusabira ababuulizi. Ab’oluganda, singa mwawulira ababuulizi nga bwe beetaaga amagezi okutuukiriza emirimu gy’omulimu gwabwe omunene n’obuwanguzi, era nga bwe batamanyi bonna, era nga bwe batasobola bokka, okulowooza ekintu kyonna nga kiva gye bali, mwandibasabidde nnyo okusinga bwe mukola; kwe kugamba, singa mwali mufaayo n’akatono ku buwanguzi bw’emirimu gyabwe. Abantu emirundi mingi banenya ababuulizi, so nga tebabasabira. Ab’oluganda, kuno kukema Katonda, kubanga temusaanidde kusuubira babuulizi balungi okusingawo, okuggyako nga mubasabira. Era temusaanidde kusuubira mukisa ku mirimu gy’omubuulizi wammwe, oba ab’omu maka gammwe okukyusibwa okubuulira kwe, nga temumusabira. Era bwe kityo ku lw’abalala, ebifo ebyerabirwa, n’abakaafiiri, mu kifo ky’okusaba buli kiseera, nti Katonda asindike bukyusi abakozi abasingawo, mwetaaga okusaba Katonda afuule ababuulizi ab’amagezi okuwangula emmeeme, era nti abo b’asindika basomesebwe bulungi, balyoke babe abawandiisi abayigiriziddwa obulungi mu bwakabaka bwa Katonda.
12. Abakkiriza abatali babuulizi mu kkanisa abamanyi engeri y’okuwangula emmeeme basaanidde okubalibwa nga ba magezi. Tebasaanidde kuyitibwa “Abakkiriza abatamanyi.” Era bammemba b’ekkanisa abo abatamanyi ngeri ya kukyusa bonoonyi, era abatayinza kuwangula mmeeme, tebasaanidde kuyitibwa ba magezi—ng’Abakristaayo. Si Bakristaayo ba magezi; “oyo asikiriza emyoyo gy’abantu ne balokoka” yekka “wa magezi.” Bayinza okuba abayivu mu by’obufuzi, mu ssaayansi zonna, oba bayinza okuba abakugu mu kuddukanya bizineesi, oba ebintu ebirala, era bayinza okunyooma abo abawangula emmeeme, ng’abantu aba bulijjo bwereere, ab’emitima egy’obwesimbu era abatamanyi. Omuntu yenna ku mmwe bw’aba ayagala okukola kino, n’okunyooma ab’oluganda abo abawangula emmeeme, ng’abatali ba magezi era abakalabakalaba nga mmwe, mwerimba. Bayinza obutamanya bintu ebimu bye mumanyi. Naye bamanyi ebintu ebyo Omukristaayo by’asinga okwetaaga okumanya, so nga mmwe temubimanyi.
Kiyinza okunnyonnyolwa n’embeera y’omubuulizi agenda ku nnyanja. Ayinza okuba omuyivu mu ssaayansi, naye nga tamanyi n’akatono ngeri ya kuvuga mmeeri. Era n’atandika okubuuza abalunnyanja ku kintu kino na kiri, n’omuguwa guno gwa ki, n’ebirala ng’ebyo. “Kale,” bwe bagamba abalunnyanja, “zino si miguwa, tulina omuguwa gumu gwokka mu mmeeri, bino bye bisiba ebya mmeeri, omusajja ono ayogera ng’omusiru.” Era bwe kityo omusajja ono omuyivu afuuka eky’okusekererwa, mpozzi, eri abalunnyanja, kubanga tamanyi ngeri ya kuvuga mmeeri. Naye singa yandibabuulidde ekitundu kimu ku bibiri eky’ebyo by’amanyi ku ssaayansi, mpozzi bandimulowoozezza okuba omulogo, okumanya ebingi bwe bityo. Bwe kityo abayizi abayivu bayinza okutegeera bulungi nnyo hic, hæc, hoc waabwe, ne basekerera Omukristaayo omuwombeefu, ne bamuyita atamanyi, wadde ng’ayinza okumanya engeri y’okuwangula emmeeme nnyingi okusinga ebikumi bitaano ku bo.
Lumu nnanakuwala nnyo era ne nnumwa nga mpulira omubuulizi ng’alumba omubuulizi omuvubuka, eyali akyuse mu mbeera ez’ekitalo, era eyaweebwa olukusa okubuulira nga tayise mu nteekateeka ya kusoma eya bulijjo. Omubuulizi ono, ataamanyibwanga, oba waakiri ataamanyibwanga nnyo, okukyusa emmeeme n’emu, yalumba omuvubuka mu ngeri ey’amalala ennyo, ey’okunenya, ng’amunyooma kubanga yali tafunye mukisa gwa kusoma kwa waggulu, so nga mu mazima ye yali ekikozesebwa mu kukyusa emmeeme nnyingi okusinga ababuulizi bonna ebikumi bitaano abali nga ye.
Sandyogedde kintu kyonna okunyoomesa, oba okubaleetera okunyooma okusoma okujjuvu eri ababuulizi. Naye ekyo sikiyita kusoma kujjuvu, kye bafuna mu matendekero gaffe ag’awaggulu ne ag’eddiini. Tekubasobozesa mulimu gwabwe. Nsaba obumanyirivu bwonna busalewo, obanga abavubuka baffe mu matendekero basomesebwa mu bujjuvu olw’ekigendererwa eky’okuwangula emmeeme. BO BAKIKOLA? Buli muntu amanyi nti tebakikola. Mutunuulire alipoota z’Ekibiina ky’Abaminsani ab’Omunda mu Nsi. Bwe mba nga nzijukira bulungi, mu 1830, omuwendo gw’abaakyuka mu kakwate n’emirimu gy’abaminsani b’ekibiina ekyo tegwasukka bataano eri buli muminsani. Ndowooza omuwendo gweyongedde okuva olwo, naye gukyali mutono nnyo okusinga bwe gwandibadde singa baali beetegekeddwa olw’omulimu gwabwe n’okutendekebwa okutuufu. Kino sikyogera kubavuma, kubanga okuva mu mutima gwange mbasaasira, era nsaasira ekkanisa olw’okuba mu bwetaavu bw’okuwanirira ababuulizi abatendekeddwa bwe batyo, oba obutaba na n’omu. Be basajja abasinga obulungi Ekibiina ky’Abaminsani be kiyinza okufuna. Ndowooza, awatali kubuusabuusa, nti nja kunenyezebwa olw’okwogera kino. Naye kya mazima nnyo era kirumya nnyo okukwekebwa. Bakitaffe abo abatendeka ababuulizi baffe abavubuka basajja balungi, naye basajja ba dda, basajja ba mulembe mulala na kika kirala, okusinga ekyetaagibwa mu nnaku zino ez’okusiikuuka, ng’ekkanisa n’ensi bisituka okutuuka ku birowoozo n’ebikolwa ebiggya. Bakitaffe abo abaagalwa, ndowooza, tebajja kukiraba kino; era mpozzi bajja kunsalira omusango omukakali olw’okukyogera; naye nsonga ya Kristo. Abamu ku bo badda emabega okutuuka ku buto obw’okubiri, era basaanidde okulekulira, ne bawa ekifo abavubuka, abatafuuliddwa batasobola mu mubiri, olw’obukadde, okugendera awamu n’entambula ez’omu maaso ez’ekkanisa. Era wano nnandigambye, nti eri omutima gwange, kirabika kyeyoleka, nti okuggyako ng’abasomesa baffe ab’eddiini babuulira nnyo, beetabula nnyo n’ekkanisa, era ne bawulira wamu nayo mu ntambula zaayo zonna, tekisoboka mu by’empisa, oba si mu butonde, nti bayinza okuwangula mu kutendeka abavubuka mu mwoyo gw’omulembe. Kya nsonyi era kibi, abasomesa b’eddiini, ababuulira lumu na lumu, abaggyibwa mu mirimu egy’okukola egy’obubuulizi, okutuula mu bisenge byabwe eby’okusomeramu ne bawandiika ebbaluwa zaabwe, ez’okuwa amagezi, oba ez’okulagira, eri ababuulizi n’ekkanisa abali mu nnimiro, era abali mu mbeera ey’okusalawo ekyetaagisa okukolebwa. Abasajja abamala obudde bwabwe bwonna oba waakiri ekitundu kyabwo mu mirimu egy’okukola egy’obubuulizi, be basajja bokka abayinza okusalawo ekisaanidde oba ekitasaanidde, eky’amagezi oba ekitali kya magezi, ku nkola okuva mu kiseera okudda mu kirala. Kya kabi era kya kusekererwa abasomesa baffe ab’eddiini, abaggyibwa mu nnimiro ey’olutalo, okukkirizibwa okulagira, ku nsonga y’enkola n’entambula z’ekkanisa, nga bwe kyandibadde omuduumizi w’amagye okutuula mu kisenge kye eky’okwebakamu n’agezaako okulagira olutalo. Kino kyayogerwa mu 1833.
Ababuulizi babiri lumu baali banyumya ku mubuulizi omulala emirimu gye gyaweebwa omukisa ennyo mu kukyusa emmeeme enkumi n’enkumi. Omu ku bo yagamba nti, “Omusajja oyo tasaanidde kubuulira nate; asaanidde okukoma agende mu” ttendekero ly’eddiini erimu lye yayogera erinnya, “ayitemu enteekateeka y’okusoma eya bulijjo.” Yagamba nti omusajja oyo yalina “omutima omulungi, era singa asomesebwa mu bujjuvu, ayinza okuba ow’omugaso ennyo,” Omulala n’addamu nti, “Olowooza nti yandibadde wa mugaso okusingawo olw’okugenda mu ttendekero eryo? Nkusoomooza okulaga n’ebiriwo nti waliwo ab’omugaso okusingawo abaagendayo. Nedda, ssebo, amazima gali nti, okuva omusajja ono lwe yayingira mu bubuulizi, abadde kikozesebwa mu kukyusa emmeeme nnyingi okusinga abavubuka bonna abavudde mu ttendekero eryo mu kiseera ekyo.” Gano ge magezi! Okukoma, n’agenda mu ttendekero, okwetegekera okukyusa emmeeme, so nga kaakano akyusa nnyingi okusinga bonna abava mu ttendekero!
Ekisembayo.—Njagala okubabuuza, nga sinnatuula, ani ku mmwe ayinza okweyita nnannyini magezi gano aga Katonda? Ani ku mmwe, abakkiriza abatali babuulizi? Ani ku mmwe, ababuulizi? Waliwo ku mmwe ayinza? Nze nnyinza? Tukola, mu magezi, okuwangula emmeeme? Oba tugezaako okwematiza nti obuwanguzi si kigero kya magezi? Kye kigero. Kigero kyesigika buli mubuulizi kw’ayinza okwegezesa. Obungi bw’obuwanguzi bwe, ebintu ebirala bwe biba nga byenkana, bupima obungi bw’amagezi g’akozesezza mu kutuukiriza omulimu gwe.
Nga batono ku mmwe abaali babaddeko n’amagezi agamala okukyusa wadde omwonoonyi omu!
Temugamba kaakano nti, “Siyinza kukyusa bonoonyi; nnyinza ntya okukyusa abonoonyi? Katonda yekka y’ayinza okukyusa abonoonyi.” Mutunuulire ekyawandiikibwa, “Oyo asikiriza emyoyo gy’abantu ne balokoka wa magezi,” era temulowooza nti muyinza okwewala omusango ogwo. Kya mazima nti Katonda y’akyusa abonoonyi. Naye waliwo amakulu, nago, ababuulizi mwe babakyusiza. Era mmwe mulina eky’okukola; ekintu ekyetaagisa amagezi; ekintu, bwe mukikola mu magezi, ekinaakakasa okukyuka kw’abonoonyi nga bwe kyenkana amagezi agakozesebwa. Bwe muba nga temukikolangako, kye kiseera ddala okwerowoozaako, ne mulaba obanga mulina amagezi agamala okulokola ne mmeeme zammwe zennyini.
Abasajja—abakazi—muteekwa okuba ab’amagezi mu kuwangula emmeeme. Mpozzi emmeeme zimaze okuzikirira; mpozzi mukwano gwammwe, oba omwana ali mu ggeyeena, kubanga temwakozesa magezi ge mwandikozesezza, mu kubalokola. Ekibuga kigenda mu ggeyeena. Ye, ensi egenda mu ggeyeena, era eteekwa okugenda mu maaso, okutuusa ekkanisa lw’erizuula eky’okukola, okuwangula emmeeme. Bannabyabufuzi ba magezi. Abaana b’ensi eno ba magezi, bamanyi eky’okukola okutuukiriza ebigendererwa byabwe, so nga ffe tutambulatambula nga twogera bwogezi, nga tetumanyi kya kukola, oba we tuyinza okukwata ku mulimu, n’abonoonyi nga bagenda mu ggeyeena.