Essuula 7 · eddakiika 11 ez’okusoma · eddakiika 14 ez’okuwuliriza
Keezeekiya, Kabaka Eyasabanga
Omuntu asobola okufuna omuze gw’okusoma okutuusa ng’okwagala kwe kulabika ng’okuwummudde, era nga amagezi gokka ge gakola, okwagala nga kwavudde ddala mu mulimu. Kino si bwe kiri mu kusaba okwa ddala. Singa omutima gugayaala, guba munyogovu, tegufaayo, singa amagezi tegaleeta kintu kyonna okwambaza okwegayirira ebifaananyi n’ebbugumu, okusaba kuba kukka bukka mu kufuba kw’amagezi, era tewali kikolebwa kirina mugaso.—Omwawule Homer W. Hodge
Okuzza obuggya okw’eddiini okunene wansi wa Kabaka Keezeekiya ne nnabbi Isaaya kwali kujjudde okusaba mu mitendera gyakwo gyonna. Kabaka Keezeekiya owa Yuda ajja kutuweereza ng’ekyokulabirako ky’omukadde w’Ekkanisa ya Katonda eyasabanga, ayambadde ebyeru era atikkiddwa engule eya zaabu. Yalina amagezi ag’enjawulo n’amaanyi, okutegeera n’okutya Katonda. Yali mukulembeze w’eggwanga, muduumizi w’eggye, muyiiya wa nnyimba era mukyusa w’eddiini. Atwewuunyisa nnyo, si nnyo olw’amaanyi ge n’amagezi ge — ebyo byali bisuubirwa — wabula olw’okutya Katonda kwe, bwe tulowooza ku mbeera zonna ze yalimu. Ekigambo ekitali kya bulijjo nti, “N’akola ebirungi mu maaso ga Mukama,” kitwewuunyisa n’essanyu era kitusisimula bwe tulowooza ku bajjajjaabe bonna n’embeera ze yakuliramu. Yava wa? Obuto bwe yabumalira mu mbeera ki? Bazadde be baali baani, era baali ba ddiini ya ngeri ki? Okwagala ensi, okuba n’omutima ogw’ekitundu, n’okuva ddala ku Katonda bye byali mu bufuzi bwa kitaawe, jjajjaawe ne jjajjaawe omukulu. Ebyamwetooloola awaka ng’akula byali wala nnyo okuyamba okutya Katonda n’okukkiriza Katonda. Naye ekintu kimu kyamuyamba. Yalina omukisa okuba ne Isaaya ng’omukwano gwe era omuwi w’amagezi bwe yatikkirwa engule ya Yuda. Nga kirina amakulu mangi omufuzi okuba n’omuntu atya Katonda ng’omuwi we ow’amagezi era munne!
Engeri gye yeegayiririranga Katonda mu kusaba okw’okumanyiira era okw’obuwanguzi erabikira ku Mbaga ey’Okuyitako, abantu abamu gye baali tebasaanidde kwetabamu. Baali tebeetegese nga beetukuza nga bwe kyali kyetaagisa mu mukolo, naye kyali kikulu bakkirizibwe okulya Embaga ey’Okuyitako wamu n’abalala bonna.
Bino bye Byawandiikibwa bye bigamba mu bufunze, nga bisinga kwogera ku kusaba kwa Keezeekiya n’ebyavaamu:
“Bangi ku bo, baali tebeetukuzizza nga tebasobola kuwaayo ndiga zaabwe; Abaleevi kyebaava battira buli muntu ataali mulongoofu Endiga Ento ey’Embaga ey’Okuyitako, okubatukuza eri Mukama.
“Newaakubadde ng’abantu abasinga abaava mu Efulayimu, ne Manase, ne Isakaali, ne Zebbulooni baali tebeetukuzizza, baalya Embaga ey’Okuyitako, ekyali tekikkiriziganya na biwandiike. Naye Keezeekiya n’abasabira ng’agamba nti, ‘Mukama omulungi asonyiwe buli muntu
“amaliridde mu mutima gwe okunoonya Katonda, Mukama Katonda wa bajjajjaabe, newaakubadde nga tabadde mulongoofu okusinziira ku mateeka g’awatukuvu.’
“Mukama n’awulira okusaba kwa Keezeekiya, n’atabazikiriza.”
Bw’atyo Mukama n’amuwulira bwe yasaba, era n’okumenya etteeka ery’Okuyitako erisinga obutukuvu kwasonyiyibwa olw’okusaba kwa kabaka ono eyasabanga, atya Katonda. Amateeka gateekwa okuwa okusaba omuggo gwago ogw’obwakabaka.
Amaanyi, obutereevu n’omusingi gw’okukkiriza kwe n’okusaba kwe bisangibwa mu bigambo bye yagamba eggye lye. Bigambo bya kujjukirwa, bisinga amaanyi n’obuyinza eggye lyonna erya Sennakeribu:
“Mube n’amaanyi, mugume omwoyo. Temutya so temwelariikirira olwa kabaka w’e Bwasuli n’eggye lye eddene, kubanga waliwo eggye eririsinga eriri awamu naffe.
“Sennakeribu akozesa omukono ogw’omubiri, naye ffe tulina Mukama Katonda waffe atulwanirira mu ntalo zaffe.” Abantu ne baguma omwoyo olw’ebigambo Keezeekiya kabaka wa Yuda bye yayogera.
Engabo ye ku balabe ba Katonda ab’amaanyi yali kusaba. Abalabe be baatya ne bazikirizibwa olw’okusaba kwe, amagye ge ago bwe gaali tegalina maanyi. Abantu ba Katonda baabanga mirembe bulijjo, abalangira baabwe bwe baabanga balangira mu kusaba.
Mu bufuzi bwe, abantu ba Katonda baatuukibwako ensonga ey’amaanyi eyali egenda okugezesa okukkiriza kwe mu Katonda, n’okumuwa omukisa okugezesa okusaba ng’ekkubo ery’okufuna okununulibwa. Yuda yali enyigirizibwa nnyo Abaasuli, era, mu ndaba y’abantu, okuwangulwa n’okutwalibwa mu buwambe kwali kulabika nga kumpi. Kabaka w’e Bwasuli n’atuma ababaka okusoomooza n’okuvvoola erinnya lya Katonda, n’okuvuma Kabaka Keezeekiya, era ne boogera ebivume byabwe n’okuvvoola mu lwatu. Laba Keezeekiya kye yakola amangu ago awatali kulonzalonza:
“Kabaka Keezeekiya olwawulira ebyo byonna, n’ayuza ebyambalo bye, n’ayambala ebibukutu, n’alaga mu yeekaalu ya Mukama.”
Ekirowoozo kye ekyasooka kwe kudda eri Katonda ng’agenda mu “nnyumba ya kusabirangamu.” Katonda ye yali mu birowoozo bye, era okusaba kye kyali ekisooka okukolebwa. Era n’atuma ababaka eri Isaaya bamwegatteko mu kusaba. Mu kizibu ng’ekyo Katonda tasaanidde kulekebwa bbali. Katonda ateekwa okwegayirirwa okununula okuva mu balabe bano abavvoola Katonda n’abantu be.
Mu kiseera ekyo kyennyini amagye ga Kabaka w’e Bwasuli, agaali gazingizza Keezeekiya, ne gakyusibwa obutalumba Yerusaalemi mangu ago. Naye Kabaka w’e Bwasuli n’aweereza Keezeekiya ebbaluwa ey’okuvuma n’okuvvoola.
Omulundi ogwokubiri, ng’avumibwa era ng’azingizibwa amagye ga kabaka ono atamanyi Katonda, ayingira mu nnyumba ya Mukama, “ennyumba ya kusabirangamu.” Yandigenze wa walala? Era yandyegayiridde ani okuggyako Katonda wa Isirayiri?
“Keezeekiya n’aggya ebbaluwa mu mukono gw’ababaka n’agisoma: Keezeekiya n’ayambuka mu nnyumba ya Mukama n’agyanjuluza mu maaso ga Mukama.
“N’asaba ne yeegayirira Mukama nga agamba nti, ‘Ayi Mukama ow’Eggye, Katonda wa Isirayiri, atuula wakati mu bakerubbi, ggwe Katonda wekka afuga obwakabaka bwonna obw’omu nsi, ggwe wakola eggulu n’ensi.
“Kale nno, ayi Mukama Katonda waffe, tulokole mu mukono gwa Sennakeribu, obwakabaka bwonna obw’ensi butegeere nga ggwe wekka ggwe Mukama.’”
Era laba eky’okuddamu ekyajja amangu n’ebyavaamu eby’ekitalo olw’okusaba okw’engeri eyo okwa kabaka ono atya Katonda. Ekisooka, Isaaya n’akakasa Kabaka mu bujjuvu nti tewali ky’alina kutya. Katonda yali awulidde okusaba, era yali agenda kuleeta okununulibwa okunene.
Eky’okubiri, malayika wa Mukama n’ajja n’ebiwaawaatiro ebyanguwa n’atta Abaasuli 185,000. Kabaka n’alagibwa nga yali mutuufu, Katonda n’agulumizibwa, era abantu ba Katonda ne balokolebwa.
Okusaba okw’awamu okwa kabaka eyasabanga ne nnabbi eyasabanga kwali maanyi ga buyinza bwonna mu kuleeta okununulibwa n’okuzikiriza abalabe ba Katonda. Amagye gaali mu mikono gyabwe, nga tegalina we geekweka; era bamalayika, abalina ebiwaawaatiro ebyanguwa era nga balina eby’okulwanyisa eby’obuyinza bwonna n’eggwanga, baali ba ludda lwabwe.
Keezeekiya yali aweerezza mu kusaba ng’azikiriza okusinza ebifaananyi era ng’azza obuggya obwakabaka bwe. Mu kulwanyisa abalabe be, okusaba kwe kwali ekyokulwanyisa kye ekikulu. Kaakano agenda kukugezesa okulaba oba kunaasobola okuyimirira mu maaso g’ebigendererwa bya Katonda Ayinzabyonna ebyateekebwawo era ebyalangirirwa. Kunaagasa mu kitundu kino ekipya? Ka tulabe. Keezeekiya yali alwadde nnyo, era Katonda n’atuma mukwano gwe ow’oku lusegere, omuwi we ow’amagezi era nnabbi, Isaaya, okumulabula nti enkomerero ye eri kumpi, n’okumugamba ateeketeeke ensonga ze zonna olw’okugenda kwe okw’enkomerero. Bino bye Byawandiikibwa bye bigamba:
“Mu biro ebyo Keezeekiya n’alwala n’abulako katono okufa. Nnabbi Isaaya mutabani wa Amozi n’agenda gy’ali n’amugamba nti, ‘Bw’ati bw’ayogera Mukama nti: Teekateeka ennyumba yo, kubanga ogenda kufa so togenda kuwona.’”
Ekiragiro kyava butereevu eri Katonda nti agenda kufa. Kiki ekiyinza okusazaamu oba okukyusa ekiragiro ekyo ekya Katonda okuva mu ggulu? Keezeekiya yali tabangako mu mbeera enzibu bw’etyo, ng’alina ekiragiro ekitereevu era ekitegeerekeka bwe kityo okuva eri Katonda. Okusaba kuyinza okukyusa ebigendererwa bya Katonda? Okusaba kuyinza okusikayo mu mba z’okufa omuntu eyasaliddwa okufa? Okusaba kuyinza okulokola omuntu mu bulwadde obutawonyezeka? Ebyo bye bibuuzo okukkiriza kwe bye kwali kugenda okwolekagana nabyo. Naye okukkiriza kwe tekulabika nga kwalwawo kaseera na kamu. Okukkiriza kwe tekwasagaasagana na kaseera na kamu olw’amawulire ag’amangu era agategeerekeka nnabbi wa Mukama ge yamuleetera. Tewali bibuuzo ng’ebyo obutakkiriza oba okubuusabuusa okw’ennaku zino bye byandireese ebyajja mu mutima gwe. Amangu ago yeewaayo eri okusaba. Awatali kulwa n’akatono, yeesiga Katonda eyali afulumizza ekiragiro. Yandigenze eri ani omulala? Katonda tasobola kukyusa bigendererwa bye ye bw’aba ayagadde?
Laba Keezeekiya kye yakola mu kizibu kino, ng’anyigirizibwa nnyo, era olabe ebirungi ebyavaamu olw’ekisa:
“Keezeekiya ne yeekyusa n’atunuulira ekisenge, ne yeegayirira Mukama ng’agamba nti,
“‘Jjukira, Ayi Mukama Katonda, nga bwe ntambulidde mu maaso go mu bwesigwa n’omutima ogutuukiridde, era ne nkola ebirungi mu maaso go.’ Keezeekiya n’akaaba nnyo.”
Kwali tekwegayirira kwa kwerowoozaako butuukirivu kwe yaleeta eri Katonda okuwona. Yali yeegayirira nga yeesigama ku bwesigwa bwe bwokka, nga Kristo bwe yakola mu myaka egyaddirira:
“Nkugulumizizza ku nsi.”
Ali ng’ajjukiza Mukama, era amujjukiza obwesimbu bwe, obwesigwa bwe n’obuweereza bwe, ekyali kituufu mu buli ngeri. Okusaba kuno kwali kufaanana n’okwa Dawudi mu Zabbuli 26:1, “Onnejjeereze, Ayi Mukama, kubanga obulamu bwange tebuliiko kya kunenyezebwa.” Kino si kugezesa kusaba eri Keezeekiya, era si kuwonyezebwa okw’okukkiriza obukkiriza, wabula kugezesa Katonda. Bwe kuba okuwona kujja, kuteekwa okuba okuwona okuva eri Katonda.
Keezeekiya yali yaakamaliriza okusaba kwe, ne Isaaya ng’ali kumpi okuddayo eka, Katonda n’amuwa obubaka obulala obw’okutwalira Keezeekiya, ku mulundi guno obusanyusa era obuzzaamu amaanyi. Amaanyi ag’ekitalo ag’okusaba gaali gakutte ku Katonda, ne gakyusa ekiragiro kye, ne gamukyusa mu kigendererwa kye ku Keezeekiya. Kiki okusaba kye kutasobola kukola? Kiki omuntu eyasabanga ky’atasobola kutuukiriza ng’ayita mu kusaba?
“Awo Isaaya bwe yali nga tannava mu luggya olwa wakati, ekigambo kya Mukama ne kimujjira nti,
“‘Ddayo ogambe Keezeekiya omukulembeze w’abantu bange nti, “Bw’ati bw’ayogera Mukama, Katonda wa jjajjaawo Dawudi nti: Mpulidde okusaba kwo, era n’amaziga go ngalabye. Nzija kukuwonya. Oluvannyuma lw’ennaku ssatu onooyambuka n’olaga mu yeekaalu ya Mukama.
“Ndikwongerako emyaka emirala kkumi n’ettaano, era laba ndikulokola ggwe n’ekibuga kino mu mukono gwa kabaka w’e Bwasuli, nga nnwanirira ekibuga kino ku lwange nze ne ku lw’omuddu wange Dawudi.” ’”
Okusaba kwali eri Katonda. Kwali kwa kusaba Katonda addemu alowooze era akyuse ekirowoozo kye. Awatali kubuusabuusa Isaaya yaddayo ewuwe n’omutima omwangu okusinga bwe gwali ng’atwala obubaka bwe obwasooka. Katonda yali asabiddwa kabaka ono omulwadde, yali yeegayiriddwa okusazaamu ekiragiro kye, era Katonda yali akkirizza okukola kye yasabiddwa. Katonda oluusi akyusa ekirowoozo kye. Alina obuyinza okukikola. Ensonga ezimukyusa ekirowoozo kye nsonga za maanyi. Omuddu we Keezeekiya ayagala kikolebwe. Keezeekiya yali muddu muwulize era yali akoledde Katonda bingi. Amazima, obutuukirivu n’obulungi bye byali binnyusi by’obuweereza bwa Keezeekiya era etteeka ly’obulamu bwe. Amaziga ga Keezeekiya n’okusaba kwe biri mu kkubo lya Katonda okutuukiriza ekiragiro kye eky’okuggyawo obulamu bw’omuddu we. Okusaba n’amaziga bintu bya maanyi eri Katonda. Gy’ali bisinga nnyo obutakyukakyuka, era bisinga nnyo ebiragiro. “Mpulidde okusaba kwo, era n’amaziga go ngalabye. Nzija kukuwonya.”
Obulwadde bufa mu maaso g’okusaba. Obulamu bujja ng’eky’okuddamu eri okusaba. Katonda yaddamu okusinga Keezeekiya kye yasaba. Keezeekiya yasaba bulamu bwe bwokka, era Katonda n’amuwa obulamu, era ku ekyo n’amusuubiza obukuumi n’emirembe okuva eri abalabe be.
Naye Isaaya yalina ekitundu mu kuwona kwa kabaka ono eyasabanga. Waaliwo ekisingawo ku kusaba mu nsonga eno. Okusaba kwa Isaaya kwafuuka obukugu bw’omusawo. “Awo Isaaya n’alagira baleete ekitole ky’ettiini, ne bakisiiga ku jjute, Keezeekiya n’awona.”
Katonda atera okukozesa eddagala ng’addamu okusaba. Emirundi mingi kyetaagisa okukkiriza okusingako amaanyi okusukkuluma ku bintu ebiyamba n’obutabyesiga, okusinga okugaana ddala ebiyamba byonna. Kuno kwali kujjanjaba kwangu, abantu bonna balyoke bamanye nti si kwe kwawonya obulwadde obw’okufa, naye nga kwe kkubo ery’okuyamba oba okugezesa okukkiriza. Naye okusaba okusingawo kwali kukyetaagisa. Isaaya ne Keezeekiya tebaasobolanga kukola bintu awatali kusaba kungi:
“Keezeekiya yali abuuzizza Isaaya nti, ‘Kabonero ki akalindaga nti Mukama amponyezza, era nti ndyambuka mu yeekaalu ya Mukama nga wayiseewo ennaku ssatu?’
“Isaaya n’addamu nti, ‘Kano ke kaliba akabonero gy’oli okuva eri Mukama nti ajja kutuukiriza kye yasuubiza: ekisiikirize kinaatambula mu maaso amadaala kkumi, oba kinaaddayo emabega amadaala kkumi?’
“Keezeekiya n’addamu nti, ‘Kintu kyangu nnyo ekisiikirize okugenda mu maaso amadaala kkumi, Noolwekyo kiddeyo emabega amadaala kkumi.’
“Awo Isaaya n’akoowoola erinnya lya Mukama, era Mukama n’azzaayo ekisiikirize emabega amadaala kkumi okuva ne we kyali ku madaala ga Akazi.”
Keezeekiya akkiriza omukisa ogwo era abikka eky’okuddamu eri okusaba kwe n’okwebaza. Akawoowo k’ebyakaloosa kaliwo, n’eddoboozi ery’ennanga nalyo.
Ka tujjukirenga bulijjo ebintu bina: Katonda awulira okusaba, Katonda afaayo ku kusaba, Katonda addamu okusaba, era Katonda anunula ng’ayita mu kusaba. Ebintu bino tebiyinza kuddibwamu mirundi mingi kusukka. Okusaba kumenya emiggo gyonna, kusumulula enjegere zonna, kuggulawo amakomera gonna era kugaziya obuzibu bwonna abatukuvu ba Katonda mwe baabadde basibiddwa.
Obulamu bwali buwoomera Keezeekiya era yayagala okubeera omulamu, naye kiki ekiyinza okugumira ekiragiro kya Katonda? Tewali kirala wabula amaanyi g’okukkiriza. Omutima gwa Keezeekiya gwamenyeka olw’okunyigirizibwa, amazzi gaagwo ne gakulukuta ne gongera amaanyi n’obungi ku kusaba kwe. Yeegayirira n’okufuba okw’amaanyi n’ensonga ez’amaanyi; era Katonda n’awulira Keezeekiya ng’asaba, n’alaba amaziga ge, n’akyusa ekirowoozo kye, era Keezeekiya n’abeera omulamu okutendereza Katonda n’okuba ekyokulabirako ky’amaanyi g’okusaba okw’amaanyi.
Nga Keezeekiya, engeri y’okusaba ey’empisa ennungi naye etaliimu mwoyo teyamala Pawulo. Yeeteeka mu mbeera y’omumeggana, era n’alagira baganda be bamwegatteko mu bulumi bw’olutalo olunene. “Kaakano mbakuutira abooluganda,” bw’agamba, “mu Mukama waffe Yesu Kristo ne mu kwagala kw’Omwoyo, okufubiranga awamu nange, nga munsabira eri Katonda.” Yali munyiikivu nnyo okukwata ku mulimu gw’okusaba mu bwegendereza bw’ekyengera oba ng’ayambadde ggalavu. Yali agulimu ng’olutalo olw’obulumi, era yayagala baganda be babeere bannaabwe mu lutalo luno n’okumeggana kw’emmeeme ye. Epafula yali asaba mu ngeri y’emu eyo ku lw’Abakkolosaayi: “afuba bulijjo ku lwammwe okubasabira, mulyoke muyimirirenga nga munywedde mu kukkiriza era nga mutegeereranga ddala mu byonna Katonda by’ayagala.” Enkomerero esaanira okulwanirwa n’obulumi bulijjo. Okusaba kwa ngeri eno okwa basumba bano abaasooka ab’Ekkanisa ey’Abatume kwe kwali ekimu ku byama by’obulongoofu, era ensibuko emu ey’amaanyi g’Ekkanisa. Era kuno kwe kwali okusaba Keezeekiya kwe yasabanga.
Kuno kwali kusaba okwazaalibwa mu muliro gw’okwegomba okunene, era okwagobererwa okuyita mu bulumi obusingira ddala obw’olutalo n’okuziyizibwa okutuusa ku buwanguzi. Okwegomba kwaffe okw’omwoyo tekulina maanyi gamala okuwa obulamu entalo ez’amaanyi ez’okusaba? Tekutukwata kimala okuyimiriza emirimu, okukomya okunoonya eby’ensi, okutuzuukusa obudde nga tebunnakya, n’okutusindika mu kisenge eky’ekyama, mu kubeera ffekka, ne eri Katonda; okuwangula buli maanyi agatuziyiza n’okuwangula obuwanguzi bwaffe nga tubuggya mu mba za ggeyeena yennyini. Twetaaga ababuulizi, n’abasajja n’abakazi abayinza okulaga emigaso, amaanyi, omukisa, n’ensalo ez’enkomerero ez’okusaba.
Isaaya akungubaga nti tewaali n’omu eyeekubiriza okwekwata ku Katonda. Okusaba kungi kwakolebwanga, naye kwali kwangu nnyo, kwa butafaayo, kwa kwemalirira. Tewaaliwo kunyiga kwa maanyi okw’emmeeme nga kugenda eri Katonda, tewaaliwo kukuŋŋaanya maanyi gonna amatukuvu okutuuka n’okukwata Katonda n’okuggyayo eby’obugagga bye olw’emigaso egy’omwoyo. Okusaba okutaliimu maanyi tekulina buyinza kuwangula bizibu, tekulina buyinza kuleeta bibala bya lwatu, wadde okufuna obuwanguzi obujjuvu era obw’ekitalo.