Essuula 5 · eddakiika 8 ez’okusoma · eddakiika 10 ez’okuwuliriza
Musa, Omwegayirizi ow’Amaanyi
Okusaba okw’okwegayiririra abalala kkubo lya maanyi ery’ekisa eri omusajja asaba. Martyn agamba nti mu biseera eby’okukalira n’okunyiikaala munda mu ye, emirundi mingi yasanganga okuzzibwamu amaanyi okw’essanyu mu kikolwa eky’okusabira abalala, okukyuka kwabwe, oba okutukuzibwa kwabwe, oba okukulaakulana kwabwe mu mulimu gwa Mukama. Okukolagana kwe ne Katonda ku lwabwe ku birabo n’emikisa bino kwafuukanga gy’ali omukutu ogw’obutonde obuva eri Katonda, omuyita okulaba obuggya omugabo gwe n’ekitundu kye mu Kristo, n’okulaba Kristo ng’ekiwummulo kye n’amaanyi ge, n’okulaba “eddembe erituukiridde” ery’okwewaayo yenna eri Mukama we olw’omulimu gwe—Omulabirizi Handley C. G. Moule.
Okusaba kwegatta n’ebigendererwa bya Katonda era kwewaayo okukakasa ebigendererwa ebyo. Emirundi emeka okwagala kwa Katonda okw’amagezi era okw’ekisa bwe kwandiremereddwa okutuuka ku bigendererwa byakwo ebingi era ebirungi olw’ebibi by’abantu, singa okusaba tekwayingira okuziyiza obusungu n’okunyweza ekisuubizo! Isirayiri ng’eggwanga yandisanze okuzikirizibwa okubagwanira n’ebyo ebyabasaanira oluvannyuma lw’okuva ku Katonda kwabwe n’ennyana eya zaabu, singa tewaali kuyingira wakati n’okunyiikiriza okutakoowa okw’okusaba kwa Musa okw’ennaku amakumi ana emisana n’ekiro amakumi ana!
Kyali kya kitalo ekyo okusaba kwa Musa okw’ekitalo kye kwakola ku mpisa ye. Okukolagana kwe okw’okumpi era okw’ekitiibwa ne Katonda mu kuweebwa amateeka tekwakyusa mpisa ye ng’okusaba kwe okutakoowa okw’ennaku ezo amakumi ana mu kusaba ne Katonda. Bwe yakka okuva mu kulwana okwo okw’ebbanga eddene mu kusaba, amaaso ge ne galyoka gamasamasa n’ekitangaala ekyo ekyakaayakana. Ensozi zaffe ez’okufuusibwa n’okumasamasa okw’omu ggulu mu mpisa ne mu nneeyisa bizaalibwa mu biseera eby’okumeggana mu kusaba. Okusaba okumala ekiro kyonna kukyusizza ba Yakobo bangi, abakyusa ebigere by’abalala, okufuuka Isirayiri, omulangira, alina amaanyi ne Katonda era n’abantu.
Tewali mulimu gwali gwa kitiibwa mu kigendererwa ne mu bibala okusinga ogwa Musa, era tewali gwali gwa buvunaanyizibwa, gwa kunyiikira, era muzibu okusinga gwo. Mu gwo tuyigirizibwa obuweereza obw’ekitiibwa n’obufuzi bw’okusaba. Okusaba si kkubo lyokka erituleetera ebyetaago n’obuwagizi, naye era kkubo lya kisaasizi okuyitamu okugumiikiriza kwa Katonda okw’okusaasira okukulukutira. Okusaba kkubo lya kuziyiza busungu bwa Katonda, ekisa kiryoke kisanyuke nga kiwangula omusango.
Musa yennyini n’omulimu gwe byali bitonde by’okusaba. Kyawandiikibwa bwe kiti: “Yakobo bwe yabeera mu Misiri, bajjajjammwe ne bakaabirira Mukama; Mukama yatuma Musa ne Alooni, abaabaggya mu Misiri, n’abateeka mu kifo kino.” Eno ye ntandikwa y’omulimu omunene ogw’okununula Abaebbulaniya okuva mu buddu bw’e Misiri.
Emirimu emikulu egya Katonda gibadde gisibuka era ne gifuna amaanyi gaagyo mu kusaba kw’abantu, era gibumbiddwa okusaba okwo. Okusaba kukwatagana ne Katonda butereevu. Ebigendererwa ebirala, eby’ebbali n’ebigwawo obugwi, bituukirizibwa olw’okusaba, naye okusingira ddala, kumpi kwokka, okusaba kukwatagana ne Katonda. Asiima okuteekateeka enkola ye n’okusinziira ku kusaba kw’abatukuvu be mu by’akola. Okusaba kukwata nnyo ku Katonda. Musa tasobola kukola mulimu gwa Katonda omunene, wadde nga yatumibwa Katonda, nga tasabye nnyo. Musa tasobola kufuga bantu ba Katonda n’okutuukiriza enteekateeka za Katonda, ng’ekyoterezo kye tekijjuziddwa bubaane bwa kusaba. Omulimu gwa Katonda teguyinza kukolebwa okuggyako ng’omuliro n’akaloosa bulijjo byaka, nga birinnya, era nga biwunya bulungi.
Emirundi mingi tusanga okusaba kwa Musa nga kuwewula ekibonerezo eky’entiisa eky’obusungu bwa Katonda. Emirundi ena Falaawo yeegayirira Musa amusabire, amuggyeko ekibonerezo eky’entiisa eky’obusungu bwa Katonda. “Mwegayirire Mukama,” Falaawo bwe yeegayirira Musa n’amaanyi gonna, ebikere ebyenyinyalwa nga bimujjudde. Era “Musa ne yeegayirira Mukama olw’ebikere Mukama bye yali aleetedde Falaawo. Mukama n’akolera Musa kye yamusaba.” Ekibonyoobonyo eky’amaanyi eky’ensowera bwe kyali kimaze okwonoona ensi yonna, Falaawo n’addamu okukaabirira Musa mu ngeri ey’okusaasirwa nti, “Munsabire.” Musa n’ava ewa Falaawo n’asaba Mukama, era Mukama n’addamu okukola nga Musa bwe yamusaba. Okubwatuka okw’amaanyi n’omuzira, mu bukambwe bwabyo obw’entiisa era obuzikiriza, byawaliriza kabaka ono omubi okwegayirira Musa mu ngeri y’emu ennyiikivu nti, “Weegayirire Mukama.” Musa n’ava mu kibuga n’agenda mu kyama, era bwe yali yekka ne Katonda Ayinzabyonna, “n’awanika emikono gye eri Mukama ng’amusaba; okubwatuka n’omuzira ne bisirika, era n’enkuba n’ekya.”
Wadde nga Musa yali musajja wa mateeka, gy’ali okusaba kwalaga amaanyi gaakwo amangi. Gy’ali, nga bwe kiri mu nteekateeka esinga okuba ey’omwoyo, kyandiyogeddwa nti, “Ennyumba yange eneeyitibwanga nnyumba ya kusabirangamu.”
Musa akkiriza mu bujjuvu bwakwo omusingi gw’okusaba nti okusaba kukwatagana ne Katonda. Mu Ibulayimu twalaba nga kino kirangirirwa mu ngeri entegeerekeka era ey’amaanyi. Mu Musa kirabika bulungi n’amaanyi okusingawo, bwe kiba nga kisoboka. Kyalangirira nti okusaba kukwata ku Katonda, nti Katonda akyusibwa okusaba mu by’akola, era nti Katonda awulira era addamu okusaba ne bwe kiba nti okuwulira n’okuddamu okwo kuyinza okukyusa by’akola n’okwasa kye yali asazeewo. Okusinga amateeka amalala gonna, era okusinga ekiragiro ekirala kyonna obutakyuka, kye kiragiro kino nti, “Mumpite n’abayitaba.”
Musa yabeeranga kumpi ne Katonda, era yalina eddembe erisinga obunene, awatali kiziyiza, n’obuvumu obusinga bwonna okutuuka eri Katonda, naye kino, mu kifo ky’okukendeeza obwetaavu bw’okusaba, kwakufuula okwetaagisa ennyo, okweyoleka, era okw’amaanyi okusingawo. Okumanyagana ne Katonda n’okuba okumpi naye biwa okusaba obuwoomi, okuddiŋŋanwa, obusongovu n’amaanyi. Abo abasinga okumanya Katonda be basinga okuba abagagga n’ab’amaanyi mu kusaba. Okumanya Katonda akatono, n’okuba omugwira gy’ali n’okumunyogogera, bifuula okusaba ekintu ekitatera kubaawo era ekinafu.
Waaliwo embeera ez’obuzibu obw’amaanyi Musa ze yatuukamu okusaba ze kutaamuggyamu, naye tewali mbeera ya buzibu bwonna ekyusa Katonda magezi, okusaba bwe kuyingiza Katonda mu nsonga.
Omulimu gwa Musa gwali gwa Katonda. Gwalagirwa, ne gukulemberwa, ne guteekebwateekebwa Katonda. Katonda gy’akoma okubeera mu mulimu, okusaba gye kukoma okubeeramu, nga kweyoleka era nga kwe kufuga. Engeri Musa gye yafugamu ekkanisa ng’ayita mu kusaba eraga obwetaavu bw’obuvumu n’okunyiikiriza mu kusaba. Okumala ennaku amakumi ana emisana n’ekiro amakumi ana, Musa yali anyigiriza okusaba kwe olw’obulokozi bw’abantu ba Mukama. Okweraliikirira kwe ku lwabwe, okwali kugenda wamu n’ekiseera kye ekiwanvu eky’okusaba, kwali kwa maanyi nnyo ne kiba nti obunafu bw’omubiri n’okwegomba kwagwo byaggibwa ebbali. Engeri okusaba kw’omuntu omutuukirivu gye kukwata ku Katonda mu ngeri ey’ekitalo kyeyoleka mu bigambo Katonda bye yagamba Musa nti, “Kale, kaakano ndeka obusungu bwange bubabuubuukireko, mbazikirize; kyokka ggwe ndikufuula eggwanga ekkulu.” Okubaawo kw’obuyinza ng’obwo ku Katonda kutujjuza okwewuunya, okutya n’entiisa. Omwegayirizi ng’oyo ateekwa okuba ow’ekitiibwa wa kigero ki, omuvumu wa kigero ki, era eyeewaddeyo wa kigero ki!
Soma kino okuva mu byawandiikibwa bya Katonda:
“Bw’atyo Musa n’addayo eri Mukama, n’agamba nti, ‘Kitalo! Abantu bano nga boonoonye nnyo; bwe beekoledde bakatonda aba zaabu!
“Bw’oba osiima basonyiwe ekibi kyabwe; naye bwe kitaba kityo, nkwegayirira onsangule mu kitabo kyo ky’owandiise.’
“Naye Mukama n’agamba Musa nti, ‘Oyo yekka ankozeeko ekibi gwe ndisangula mu kitabo kyange.
“Kaakano genda otwale abantu mu kifo ekyo kye nakutegeeza; era, laba, malayika wange ajja kukukulembera.’”
Okujeema kwa Koola kwe kwaleetera obusungu bwa Katonda okubuubuukira ekibiina kyonna ekya Isirayiri, ekyali kiwagira abajeemu abo. Musa n’addamu okulabika ku mwanjo, ku mulundi guno nga ali ne Alooni okumwegattako mu kwegayirira ku lw’aboonoonyi bano abaayonoona eri Katonda. Naye kino kiraga bulazi nti mu kiseera eky’amaanyi nga kino Musa yali amanyi gw’alina okugendako okufuna obuyambi, era yazzibwamu amaanyi okusaba Katonda aziyize obusungu bwe asonyiwe Isirayiri. Bino bye byogerwa ku nsonga eyo:
“Mukama Katonda n’agamba Musa ne Alooni nti,
“‘Mweyawuleko muve mu kibiina kino ndyoke nkizikirize embagirawo.’
“Naye Musa ne Alooni ne bavuunama amaaso gaabwe wansi ne bagamba nti, ‘Ayi Katonda, Katonda ow’emyoyo egy’abantu bonna, omuntu omu bw’ayonoona, osunguwalira ekibiina kyonna?’”
Okwekulumbaza, amalala n’okujeema kwa Miryamu, mwannyina wa Musa, Alooni mwe yali naye era ng’amuwagira, byaleeta okusaba kwa Musa n’omwoyo gwe mu kitangaala ekisinga obulungi n’ekisinga okwagalibwa. Olw’ekibi kye Katonda n’amukuba ebigenge. Naye Musa n’amwegayiririra n’okwagala n’obunyiikivu, mwannyina eyali anyiizizza ennyo Katonda, era okusaba kwe ne kumuwonya obulwadde obwo obw’entiisa obutawonyezeka.
Ebyawandiikibwa binyuma nnyo, era biddirira wano:
“Obusungu bwa Mukama Katonda ne bubabuubuukira, n’abaviira. Ekire bwe kyasituka okuva ku Weema, era laba, Miryamu n’agengewala, n’atukula ng’omuzira. Alooni n’amukyukira n’alaba ng’agengewadde;
“n’agamba Musa nti, ‘Nkwegayirira, mukama wange, oleme kututeekako kibi kino kye tukoze mu busirusiru bwaffe.
“Tomuleka omubiri gwe okufaanana ng’ogw’omwana omuwere azaalibwa ng’ali ng’afudde, ng’omubiri gwe guweddemu ensa.’
“Musa n’akaabirira Mukama ng’agamba nti, ‘Ayi Katonda, nkwegayirira omuwonye.’
“Mukama Katonda n’addamu Musa nti, ‘Singa kitaawe amuwandidde amalusu mu maaso, teyandibadde muswavu okumala ennaku musanvu? Kale mumusibire ebweru w’olusiisira okumala ennaku musanvu; bwe zinaggwaako ayinza okukomezebwawo.’”
Okwemulugunya kw’abaana ba Isirayiri kwaleeta embeera ezaayita amaanyi gonna ag’okusaba. Kwoleka mu ngeri ekwata ku mutima ekitundu ky’okusaba eky’okwegayiririra abalala, era kulaga Musa mu bwami bwe obukulu ng’omwegayirizi mu maaso ga Katonda ku lw’abalala. Kyali e Mala, amazzi gye gaali gakaawa, abantu ne beemulugunyiza nnyo Musa ne Katonda.
Bino bye Byawandiikibwa bye bigamba:
“Bwe baatuuka e Mala, ne batasobola kunywa ku mazzi gaawo, kubanga gaali gakaawa: era eyo y’ensonga eyatuumisa ekifo ekyo Mala.
“Abantu ne beemulugunyiza Musa, ne bamubuuza nti, ‘Tunywe ki?’
“Musa ne yeegayirira Mukama; Mukama n’amulaga ekitundu ky’omuti. Bwe yakisuula mu mazzi, amazzi ne gaba malungi okunywa. Mu kifo kino Mukama we yabaweera ekiragiro kino n’etteeka, era n’abagezesa.”
Ebifo bimeka ebikaawa eby’ensi ebiwoomeddwa okusaba, ebyawandiikibwa eby’emirembe n’emirembe byokka bye birikyoleka.
Ate e Tabera abantu ne beemulugunya, Katonda n’abasunguwalira, Musa n’addamu okujja ku mwanjo n’ayimirira mu muwaatwa n’abasabira. Bino bye byawandiikibwa mu bufunze:
“Awo abantu ne beemulugunya olw’ebizibu byabwe nga ne Mukama awulira; bwe yabawulira obusungu bwe ne bubuubuuka. Omuliro ne guva eri Mukama ne gwakira mu bo, ne gwokya ebitundu ebimu ebyali bikomererayo eby’olusiisira lwabwe.
“Abantu ne bakaabirira Musa; Musa n’asaba Mukama, omuliro ne guzikira.”
Musa yafuna kye yasaba. Okusaba kwe kwali kutongole, era n’eky’okuddamu kya Katonda kyali kitongole. Bulijjo Katonda Ayinzabyonna yamuwuliranga bwe yasabanga, era bulijjo Katonda yamuddangamu. Omulundi gumu eky’okuddamu tekyali kitongole. Yali asabye okuyingira mu Kanani. Eky’okuddamu kyajja naye si kye yasaba. Yalagibwa Ensi Ensuubize, naye teyakkirizibwa kusomoka Yoludaani kuyingira mu nsi eyo ey’ekisuubizo. Kwali kusaba okufaanana n’okwa Pawulo bwe yasaba emirundi esatu eriggwa ery’omu mubiri liggibweko. Naye eriggwa teryaggibwako. Wabula yaweebwa ekisa ekyafuula eriggwa eryo omukisa.
Tekiteekwa kulowoozebwa nti olw’okuba Zabbuli 90 eteekeddwa mu ezo ezimanyiddwa nga “Zabbuli za Dawudi,” nti Dawudi ye yagiwandiika. Abantu bonna bakkiriziganya nti yawandiikibwa Musa, era etuwa ekyokulabirako eky’okusaba kw’omusajja ono eyaweereza abantu amateeka ga Katonda. Kusaba kugwana okusomebwa n’obwegendereza. Kutukuvu gye tuli kubanga kubadde kwe kusaba okwogerwa ku bafu baffe okumala emyaka mingi egyayita. Kuwadde omukisa entaana z’abatukuvu bangi abeebase. Naye okukumanya ennyo kwennyini kuyinza okutuleetera okubulwa amakulu gaakwo amajjuvu. Tunaaba ba magezi bwe tunaakufumiitirizaako, si ku lw’abafu, wabula ku lw’abalamu, kutuyigirize okubeera abalamu, okusaba nga tukyali balamu, n’okufa. “Otuyigirize okutegeeranga obulungi ennaku zaffe, tulyoke tubeere n’omutima ogw’amagezi. Otusobozesenga okutuukiriza obulungi emirimu gyaffe; weewaawo, otusobozesenga okutuukiriza obulungi emirimu gyaffe.”