Essuula 11 · eddakiika 7 ez’okusoma · eddakiika 9 ez’okuwuliriza
Danyeri, Omusibe Eyasabanga
Kintu kya kitalo mu byafaayo nti abasajja b’okusaba bulijjo be babadde abasajja ab’amaanyi mu nsi. Njagala okubakakasa kino. Abamu ku mmwe abasajja — era nsanyuse okulaba omuwendo omunene bwe guti ogw’abasajja wano ekiro kya leero — bw’oba ng’owakana ne mukwano gwo ku mulimu, tolema kumubuuza lwaki abasajja ab’amaanyi mu nsi babadde basajja ba kusaba. Twala ekyokulabirako kimu kyokka: Mu biseera bya Havelock, baagendanga wa okufuna abasajja ab’okulwana mu lutalo olw’akabi ennyo omutali ssuubi? Baagendanga mu lukuŋŋaana lwa Havelock olw’okusaba; eyo gye baasanganga abasajja abaalina obuvumu okwewaayo mu lutalo olwo olw’akabi.—Omulabirizi Winnington Ingram.
Kyali kintu kya kujjukirwa mu bulamu bwa Danyeri bwe yalagirwa kabaka bwe yali mu Babulooni obutasaba kintu kyonna eri katonda yenna oba kabaka yenna okumala ennaku amakumi asatu, bw’atakikola asuulibwe mu mpuku y’empologoma. Teyafaayo ku kiragiro ekyo, kubanga kyawandiikibwa nti, “Awo Danyeri bwe yamanya ng’etteeka liwandiikiddwa, n’agenda ewuwe mu nnyumba ye, n’ayambuka mu kisenge kye ekya waggulu ekyalina amadirisa nga goolekedde Yerusaalemi, n’afukamiranga emirundi esatu olunaku, n’asabanga era ne yeebazanga Katonda we nga bwe yakolanga bulijjo.” Tewerabira nti eno yali mpisa ye eya bulijjo ey’omusajja ono owa Katonda. “N’afukamiranga emirundi esatu olunaku, n’asabanga era ne yeebazanga Katonda we nga bwe yakolanga bulijjo.” Kiki ekyavaamu? Ekyo kyennyini ekyali kisuubirwa. Katonda yatuma malayika mu mpuku y’empologoma wamu ne Danyeri, n’aggala emimwa gyazo ne kiba nti tewali luviiri na lumu ku mutwe gwe olwakwatibwako, era n’awonyezebwa mu ngeri ey’ekitalo. Ne leero bwe kityo okununulibwa bulijjo kujjira abatukuvu ba Katonda abatambulira mu kkubo ly’okusaba nga abatukuvu ab’edda bwe baakola.
Danyeri teyeerabira Katonda we bwe yali mu nsi engwira, ewala okuva ku nnyumba ya Katonda n’okuweereza kwayo okw’eddiini, era ng’aggiddwako emikisa mingi egy’eddiini. Yali kyakulabirako kyeyoleka eky’omuvubuka eyali owa ddiini ddala mu mbeera embi ennyo. Yakakasa awatali kubuusabuusa nti omuntu ayinza okuba omuweereza wa Katonda ddala newaakubadde ng’embeera ze zonna si za ddiini. Yali mu bantu abatamanyi Katonda, nga tewali ggwanga litya Katonda. Tewaaliwo kusinza mu yeekaalu, tewaali Lunaku lwa Ssabbiiti, tewaali Kigambo kya Katonda kya kusoma. Naye yalina obuyambi bumu eyo obwasigala naye, era bwe yali tayinza kuggibwako, nga kwe kusaba kwe okw’ekyama.
Bwe yamalirira mu mutima gwe, awatali kuwakana ku nsonga eyo kaseera na kamu wadde okwekkiriranya ku kantu konna, nti teyandiridde ku mmere ya kabaka wadde okunywa ku wayini wa kabaka, yayimirira mu nsi eyo etaatya Katonda ng’ekyokulabirako ekyeyoleka eky’omuvubuka atya Katonda okusooka byonna, era eyamalirira okuba ow’eddiini, ka kibe kimufiiriza ki. Naye teyali wa kufuna kitanda kya bimuli kwe yandiwummulidde wadde ekkubo eriseeneekerevu kwe yanditambulidde. Kabaka omukyukakyuki, omukambwe era atali wa nsonga, Nebukadduneeza, yali wa kumugezesa, era empisa ze ez’okusaba zaali za kukakasibwa. Kabaka ono yaloota ekirooto eky’ekyewuunyo, ebyakirimu ne bimuvaako mu birowoozo, naye n’asigala ng’amanyi nti yaloota. Ekirooto kyamweraliikiriza nnyo n’okuyita n’ayita abalaguzi bonna, abalaguza emmunyeenye n’abafumu okumujjukiza ekirooto, omulimu ogutasoboka mu ndaba y’abantu, n’oluvannyuma okukivvuunula. Danyeri ne banne basatu, Saddulaaki, Mesaki ne Abeduneego, yababala wamu n’abasajja abo, newaakubadde nga ddala tewaali kye baafaanaganya n’ebibinja ebyo ebibiri eby’abasajja. Bwe baamugamba nti tekisoboka kuzuula kirooto ng’ekyo, era nti singa kabaka abategeeza ekirooto bandikivvuunudde, kabaka n’anyiiga nnyo, n’alagira battibwe. Ekibonerezo kino eky’okufa kyali kituukira ne ku Danyeri ne banne basatu.
Naye Danyeri n’ayingira mu nsonga. Ku bw’amagezi ge yawa, okutuukiriza ekiragiro ekyo eky’obwanguyirivu ne kuyimirizibwa, era amangu ago n’ayita banne basatu okuteesa awamu, n’abakubiriza okwegatta naye mu kusaba okw’awamu Katonda abikkulire Danyeri ekirooto n’amakulu gaakyo. Ng’eky’okuddamu eri okusaba kuno okw’awamu, kyawandiikibwa nti: “Mu kiro ekyo Danyeri n’afuna okwolesebwa ku kigambo ekyo, n’atendereza Katonda ow’eggulu.” Ng’ekyaddirira ekigambo kino eky’okusaba kw’abasajja bano abana, Danyeri n’abikkulira kabaka ekirooto kye n’amakulu gaakyo, era ku nkomerero kabaka n’akkiriza Katonda wa Danyeri era n’agulumiza Danyeri ne banne basatu mu bifo ebya waggulu. Era ebyo byonna byajja lwa kuba nti waaliwo omusajja eyasabanga mu kiseera ekizibu ennyo. Eggwanga lirina omukisa eririna abasajja abasaba abayinza okuyamba abafuzi abatabuddwa ennyo era abali mu bizibu ebinene, era abayinza okwesigibwa okusabira abafuzi b’eggwanga n’ab’Ekkanisa.
Emyaka mingi oluvannyuma, ng’akyali mu nsi engwira, yali tannerabira Katonda wa bajjajjaabe, era n’aweebwa okwolesebwa okwatiikirivu okw’“Endiga Ennume n’Embuzi Ennume.” Naye Danyeri teyategeera kwolesebwa kuno okw’ekyewuunyo, kyokka yamanya nti kwava eri Katonda era nti kwalina amakulu amazito ag’omu maaso agakwata ku mawanga n’abantu. N’olwekyo, kya lwatu, yagoberera omutima gwe ogw’eddiini n’akusabira.
“Awo nze Danyeri bwe namala okufuna okwolesebwa okwo nga nkyagezaako okutegeera amakulu gaakwo, laba ne wayimirira mu maaso gange ekifaananyi ng’eky’omusajja.
“Ne mpulira eddoboozi ly’omusajja emitala w’omugga Ulaayi, eryakoowoola, ne lyogera nti, ‘Gabulyeri, tegeeza omusajja oyo amakulu g’okwolesebwa okwo.’”
Bw’atyo Gabulyeri n’amutegeeza amakulu gonna ag’okwolesebwa kuno okw’ekitalo. Naye kwajja ng’eky’okuddamu eri okusaba kwa Danyeri. Bwe kityo ebibuuzo ebitabula emirundi mingi biyinza okufunira eky’okuddamu mu kisenge eky’ekyama. Era nga awalala, Katonda akozesa bamalayika ab’amagezi okutuusa amawulire agakwata ku by’okuddamu eri okusaba. Bamalayika balina kinene kye bakola mu kusaba. Abasajja abasaba ne bamalayika ab’omu ggulu bali ku lusegere wakati waabwe.
Emyaka egimu oluvannyuma, Danyeri yali asoma ebiwandiiko by’eggwanga, n’azuula nti ekiseera kyali kinaatera okutuuka emyaka nsanvu egy’obuwambe bw’abantu be okuggwaako. Bw’atyo ne yeewaayo eri okusaba:
“Awo ne nkyukira Mukama Katonda ne nnoonya okubeerwa okuva gyali nga nsaba era nga neegayirira, nga nsiiba era nga nyambadde ebibukutu nga neesiize evvu. Ne nsaba Mukama Katonda wange ne mwatulira.”
Awo ne kuddirira ebiwandiiko mu Byawandiikibwa ebyo eby’Endagaano Enkadde eby’okusaba kwa Danyeri, okujjudde amakulu, okwangu mu bigambo byakwo, okunyiikivu mu mwoyo gwakwo, okutereevu mu kwatula kwakwo ne mu bye kusaba, okusaanira okugobererwa.
Era bwe yali ng’akyayogera mu kusaba, malayika omukulu oyo yennyini Gabulyeri, eyalabika ng’afaayo butereevu ku kusaba kw’omusajja ono owa Katonda, “n’ajja gye ndi mu mbuyaga ey’amaanyi mu kiseera ekya ssaddaaka ey’akawungeezi,” n’ayogera naye, n’amuwa amawulire ge yali yeegomba ennyo ag’omugaso eri Danyeri.
Bamalayika ba Katonda bali kumpi naffe nnyo mu biseera byaffe eby’okusaba okusinga bwe tulowooza. Katonda akozesa ebitonde bino eby’ekitiibwa eby’omu ggulu ebirina amagezi mu mulimu ogw’omukisa ogw’okuwulira n’okuddamu okusaba, okusaba bwe kuba, nga mu nsonga ya Danyeri ku mulundi guno, kukwata ku bulungi bw’abantu be obwa kaakano n’obw’omu maaso.
Ekintu ekirala kimu ekikwata ku kusaba mu bulamu bw’omusibe ono mu Babulooni. Danyeri yabikkulirwa ekirala, naye ekiseera eky’okutuukirira kwakyo kyalabika nga kiri wala nnyo mu maaso. “Mu biro ebyo, nze Danyeri ne mmala wiiki ssatu nga nkungubaga. Saalya ku mmere ennungi, newaakubadde ennyama wadde okunywa ku wayini; era ne nsiwuukira ddala okumala wiiki ssatu.”
Awo n’alyoka afuna ekintu eky’ekyewuunyo ennyo, era n’abikkulirwa ekisingako okwewuunyisa okuva eri ekitonde eky’omu ggulu. Kisaanira okusoma Ebyawandiikibwa bye bigamba:
“Ne wabaawo omukono ogunkwatako, emikono gyange n’amaviivi gange ne bitanula okujugumira.
“N’aŋŋamba nti, ‘Danyeri, ggwe omusajja omwagalwa ennyo, tegeera era osseeyo omwoyo ku bigambo bye njogera naawe, era yimuka oyimirire kubanga ntumiddwa gy’oli.’ Awo bwe yayogera ebigambo ebyo gye ndi ne nnyimirira nga nkankana.
“N’alyoka aŋŋamba nti, ‘Totya Danyeri, kubanga okuva ku lunaku olwasooka lwe wamalirira okutegeera ne weetoowaza mu maaso ga Katonda wo, ebigambo byo byawulirwa, era nzize olw’ebigambo byo.
“Namala ennaku amakumi abiri mu lumu nga nkyalwana n’omulangira w’e Buperusi, naye Mikayiri omu ku balangira abakulu n’ajja n’annyamba, kubanga kabaka w’e Buperusi yali ankwatidde eyo.’”
Ebyo byonna kye bitegeeza kizibu okutegeera, naye ebyeyoleka bimala okutuleetera okukkiriza nti bamalayika mu ggulu bafaayo nnyo ku kusaba kwaffe, era batumibwa okututegeeza eby’okuddamu eri okusaba kwaffe. Ate era, kyeyoleka bulungi nti waliwo amaanyi agatalabika oba emyoyo egitalabika egikola okuziyiza eby’okuddamu eri okusaba kwaffe. Omulangira w’e Buperusi eyaziyiza ekitonde kino ekinene eky’omu ggulu ye ani, tekibikkulwa, naye ekibikkuliddwa kimala okumanya nti wateekwa okubaawo olutalo mu nsi etalabika etwetoolodde wakati w’emyoyo egyo egitumibwa okutuweereza ng’eky’okuddamu eri okusaba kwaffe, ne Setaani n’emyoyo gye emibi egigezaako okuwangula emyoyo gino emirungi.
Ate era ekitundu kino kitulaga katono ensonga lwaki eby’okuddamu eri okusaba birwawo. Okumala “wiiki ssatu” Danyeri yakungubaga n’asaba, era okumala “ennaku amakumi abiri mu lumu” malayika Katonda gwe yatuma yaziyizibwa “omulangira w’e Buperusi.”
Kyali kirungi eri Danyeri eyasabanga okuba n’obuvumu, obugumiikiriza n’okumalirira okunyiikira okusaba okumala wiiki ssatu, ng’olutalo olw’entiisa wakati w’emyoyo emirungi n’emibi lugenda mu maaso okumwetooloola, nga terulabibwa maaso ga bantu. Kijja kuba kirungi gye tuli bwe tutaggwaamu maanyi mu kusaba kwaffe ng’ate Katonda alabika ng’atawulira, era ng’eky’okuddamu tekijja mangu. Okusaba kwetaaga ebiseera, era okufuna eky’okuddamu eri okusaba kwetaaga ebiseera. Okulwawo kw’eky’okuddamu eri okusaba si kugaana. Obutafuna kya kuddamu mangu si bujulizi nti Katonda tawulira kusaba. Okusaba okuwangula tekwetaaga buvumu na bunyiikivu bwokka, wabula kwetaaga n’obugumiikiriza bungi. “Lindirira Mukama. Ddamu amaanyi, ogume omwoyo. Weewaawo, lindirira Mukama.”