Essuula 3 · eddakiika 4 ez’okusoma · eddakiika 6 ez’okuwuliriza
Gregory Omukulu — Omuweereza w’Abaweereza
Yali Ani
Gregory yazaalibwa nga mu 540 AD mu Rome mu emu ku nnyumba ez’ab’ekitiibwa ezisinga obumanyifu mu kibuga, era nga tannayitawo myaka amakumi asatu, yali amaze okulinnya okuba Prefect wa Rome — ekifo ekisinga obukulu mu bufuzi bw’ekibuga. Ku ntikko y’emirimu gye egy’obufuzi, yakyuka mu ngeri ey’ekitalo n’ayingira obulamu bw’abamonaki, ettaka ly’ab’ewaabwe ku Lusozi Caelian n’alifuula ekigo ky’abamonaki, era n’amala emyaka etaano mu bulamu obw’okufumiitiriza bwe yali ayagadde ebbanga lyonna. Nga si by’ayagala, Paapa Pelagius II yamuggya mu kigo ky’abamonaki okumutuma mu mirimu gy’obubaka, n’oluvannyuma, mu 590 AD, abaweereza b’ekkanisa n’abantu ba Rome ne balonda Gregory yennyini okuba paapa. Yakkiriza ng’alina ennaku ey’amazima — mu bbaluwa ze yeeyogerako ng’eyawalulwa okuva mu bulamu obw’okufumiitiriza n’asuulibwa mu “nnyanja y’ensi” — naye n’afuga Ekkanisa ey’Ebugwanjuba okumala emyaka kkumi n’ena egyaddirira n’obukugu n’amagezi g’obusumba ebyamufuula, mu ndaba y’ebyafaayo, si “Omukulu” kyokka, wabula ekyokulabirako ekikulu eky’obukulembeze bw’obusumba obw’Ekikristaayo okumala emyaka lukumi egyaddirira. Yeeyitanga “Omuweereza w’abaweereza ba Katonda,” ekitiibwa ba paapa kye bakyakozesa ne leero.
Okwolesebwa Kwe ku Kuyitibwa okw’Obusumba
Ekiwandiiko kya Gregory ku busumba, “Liber Regulae Pastoralis” (Ekitabo ky’Etteeka ly’Obusumba), kye yawandiika mu myezi egyasooka egy’obupaapa bwe, kiyinza okuba nga kye kitabo ekimu ekisinga okubaako kye kikoze ku buweereza obw’obusumba mu byafaayo by’Ekikristaayo. Kabaka Alfred Omukulu yakivvuunula mu Lungereza olw’edda. Kyabumba entegeera y’obuweereza mu Kkanisa yonna ey’omu mirembe egy’omu makkati. Ekirowoozo kyakyo ekikulu — nti omusumba alina okumanya buli ndiga mu ngeri yaayo, bw’atyo n’aweereza buli emu mu ngeri yaayo — kikyasoomooza era kikyali kya mazima leero nga bwe kyali Gregory we yakiwandiikira. Okulabirira okw’obusumba okulungi, bwe yagamba, si kukozesa nkola emu ku bantu bonna, wabula kwe kwawula buli muntu, mu mbeera ye, ky’asinga okwetaaga okuva eri Katonda.
Okukakasa okw’omusingi kwa Gregory ku busumba kwasimba emirandira mu kifaananyi ky’omusumba eky’abannabbi b’Abaebbulaniya, naddala essuula ya Ezeekyeri ennene ey’abasumba. Ekisuubizo kya Katonda mu Ezeekyeri 34 eri Gregory tekyali kunnyonnyola kwa bunnabbi okukwata ku Kristo kwokka, wabula kyali kifaananyi abasumba ba bantu abakola wansi we kye baalina okugoberera: “Ndinoonya ezaabula, ne nkomyawo ezaawaba. Ndigyanjaba ezaalumizibwa, ne ŋŋumya ennafu, naye ensava era ez’amaanyi ndizizikiriza. Ndirunda ekisibo mu bwenkanya.” (Ezeekyeri 34:16). Buli kikolwa mu lunyiriri luno eri Gregory kyali buvunaanyizibwa bwa busumba: okunoonya, okukomyawo, okujjanjaba, okuzaamu amaanyi, okukola eby’obwenkanya. Omusumba omulungi yali akola, so si wa kutuula butuuzi — ng’agenda eri ababuze mu kifo ky’okubalindirira okudda, ng’asiba ebiwundu mu kifo ky’okubibuusa amaaso, ng’azaamu ennafu amaanyi mu kifo ky’okujaguza ab’amaanyi bokka.
Ekitundu ky’enjigiriza ya Gregory ku busumba ekyasinga okukyusa ebintu mu bikolwa kwali kunywerera kwe ku kulabirira buli muntu mu ngeri ey’enjawulo. Omuntu atidde yeetaaga kuzzibwamu maanyi; omwenyumirizi yeetaaga kunenyezebwa. Omwavu yeetaaga kubudaabudibwa; omugagga yeetaaga kulabulwa. Omulamu yeetaaga kuyigirizibwa; omulwadde yeetaaga bugumiikiriza. Okukozesa engeri y’emu ey’obusumba ku bonna bano tekwali magezi ga busumba wabula bugayaavu bwa busumba. Ekyokulabirako ky’enjawulo eno yakisanga mu Pawulo bwe yannyonnyola obuweereza bwe: “Mu banafu nafuuka ng’omunafu ndyoke mbaleete eri Kristo. Eri abantu bonna nfuuse byonna, mu ngeri yonna ndyoke mbeeko beentusa ku kulokolebwa.” (1 Abakkolinso 9:22). Kino tekyali kukyukakyuka wadde okwegonza eri abantu — gaali magezi ga busumba, obukugu bw’okumanya eddagala lyetaagisa ku mbeera ki.
Enjigiriza ya Gregory ku bwetoowaze bw’omusumba yali ya buziba bwe bumu. Yalina ekifo ekisinga obukulu mu Kkanisa ey’Ebugwanjuba, naye n’alonda okweyita ebigambo ebyakyusa mu bugenderevu amagezi g’obuyinza bw’abantu: “Buli ayagala okubeera omukulu mu mmwe, abeerenga muweereza wa banne. Na buli ayagala okuba omwami mu mmwe aweerezenga banne ng’omuddu waabwe. Mube nga Omwana w’Omuntu atajja kuweerezebwa wabula okuweereza, n’okuwaayo obulamu bwe ng’omutango okununula abangi.” (Matayo 20:26–28). Gregory yakkiriza nti obuyinza bw’omusumba tebukendeezebwa buweereza obw’obwetoowaze, wabula bwe bubuzimba. Omulabirizi eyakozesanga ekifo kye okwekuŋŋaanyiza ebirungi teyali akozesa buyinza bwa busumba; yali abufuula bwereere. Omuweereza w’abaweereza ye, mu buweereza bwe bwennyini, yali asinga ddala okuba n’obuyinza obw’amazima mu kisenge.
Gregory era yategeera nti ekifo ky’omusumba kyetaaga obulamu bw’omwoyo obw’omutindo ogusinga obugulumivu. Omusumba yali tayinza kuyita kisibo kye kuyingira mu kwewaayo okw’obuziba ye kennyini mw’atayingiranga. Kino tekyali kya kwesigibwa kyokka, wabula kya busobozi: omuntu atamalanga biseera mu kusaba okw’okufumiitiriza tayinza kukulemberamu balala, era omuntu ataalwananga n’ekibi kye yekka tayinza kwogera n’obuyinza obw’amazima ku kibi ky’abalala. Kino Gregory yakisinziira ku kuyigiriza kwa Pawulo eri Timoseewo, kwe yatwala ng’okukubiriza okw’obusumba okusinga obukulu mu Ndagaano Empya: “Weekuumenga mu mpisa zo, ne mu by’oyigiriza era obinywerereko. Bw’onookola bw’otyo olyerokola ggwe wennyini, era n’abo abakuwulira.” (1 Timoseewo 4:16). Obulamu n’enjigiriza wamu: ekifo ky’omusumba kyetaaga obulungi obusukkulumu mu byombi, era tewali kimu ku byo kiyinza kudda mu kifo ky’ekirala.
Engeri ye ey’obusumba — ng’atuukikika, ng’afaayo, ng’agumiikiriza, era ng’alina obukugu obw’amaanyi — yali yennyini kuyigiriza. Yawandiika ebbaluwa ezisukka mu lunaana ezikyaliwo, nnyingi ku zo nga za busumba eri abantu ab’enjawulo mu bizibu eby’enjawulo. Yakola ku kawumpuli, yategeka okugaba emmere, yateesa n’Abalombard, yalongoosa enkola y’okusinza, era n’atuma abaminsani mu Bungereza — byonna ng’akuuma obulamu bwe obw’omwoyo, bwe yannyonnyola nti bwali butaataaganyizibwa bulijjo naye nga tebulekeddwawo n’akatono. Yatuukiriza okulaba kwa Peetero ku bukulembeze bw’obusumba: “Be mukulembera temubakambuwaliranga wabula mubakulemberenga nga mubalaga ekyokulabirako ekirungi.” (1 Peetero 5:3). Ye yali ekyokulabirako — mu buweereza, mu bwetoowaze, mu bukugu, ne mu kwagala okwewaayo ennyo ku lw’abo be yalabirira.
Essaala
Mukama, Ggwe Musumba anoonya, ajjanjaba, era azzaamu amaanyi. Tufuule abasumba mu kifaananyi kyo — si baweereza ba buweerero bwaffe wadde erinnya lyaffe, wabula abaweereza b’abaweereza bo. Tuwe amagezi ga Gregory ag’okwawula buli mmeeme ky’eyetaaga, obwetoowaze bwe obw’okukka wansi ku buli bwetaavu, n’obugumiikiriza bwe obw’okunyiikiranga okulabirira okuyita mu myaka emingi egy’obuweereza. Tubeere ekyokulabirako eri ekisibo nga tufuuka ddala kye tubuulira. Amiina.
Essuula 3 ewedde
Gregory Omukulu — Omuweereza w’Abaweereza