Ekibuuzo Kye Yalemwa Okuleka

Omungereza eyajja e Kampala okuwummula

Mu Ssebutemba 1929, omuminsani omusawo ayitibwa John Edward Church — buli muntu yamuyitanga Joe Church — yasala ensalo n’ayingira mu Uganda okuwummulako ennaku ntono.

Yali wa myaka abiri mu mwenda oba asatu, omusawo Omungereza owa Ruanda Mission, era emyaka ebiri egyali giyise yali agimaze ng’addukanya eddwaliro e Gahini mu buvanjuba bwa Rwanda mu biseera by’enjala n’endwadde. Ng’ayogera ye yennyini, yali atuuse ku nkomerero y’amaanyi ge: ng’akooye, ng’aweddemu omwoyo, era ng’abulwa ekyo kyennyini kye yali asaanidde okugabira abalala. Teyali ku lugendo lwa kubuulira. Yali asula ewa mikwano gye ku Lusozi Namirembe, olusozi oluli waggulu wa Kampala awayimiridde Lutikko ey’Abaanglikani, era yali eyo okuwummula addemu amaanyi.

Nsibambi n’amusanga eyo, n’amubuuza ekibuuzo.

Ekintu ekimu kye yali ayagala okumanya

Ebigambo byennyini bijjukirwa mu ngeri ezaawukanako katono okusinziira ku oyo abinyumya, naye amakulu bulijjo ge gamu: waliwo ekibulamu — mu nze, ne mu kkanisa ya Uganda. Osobola okumbuulira kye kiri?

Ekibuuzo ekyo kye kyava ekitabo kino kiwandiikibwa. Kumpi buli kirala kyonna ku Nsibambi kiwakanyizibwa, kitono, oba kizimbiddwa buggya okuva mu bitundutundu. Kino si bwe kiri. Kye kigambo kye yayogera ekisinga okukakasibwa, era byonna ebiddirira mu bulamu bwe bikyetooloolerako.

Church, nga bwe kyali, yalina eky’okwogera. Yali anywedde okuyigiriza okw’“obulamu obuwangula” okw’enkuŋŋaana za Keswick mu Bungereza — ekika ky’okubuulira ku butukuvu ekitaafaanga nnyo ku kusonyiyibwa wabula ku kujjula kw’Omwoyo Omutukuvu, n’obulamu obw’Ekikristaayo obutambulira mu maanyi so si mu kuwangulwa. Teyali nsonga gye yali amaze okukuguka. Yali nsonga ye kennyini gye yali alumwa enjala, era eyo y’oyinza okuba ensonga lwaki emboozi yagenda gye yagenda mu kifo ky’okukoma awo mu mpisa ennungi.

Weetegereze ky’ataabuuza

Teyasaba nkola. Teyabuuza nteekateeka ki abaminsani gye baali baddukanya, oba ky’ayinza okutegeka mu kkanisa ye ey’omu kitundu, oba engeri y’okukuza ekkanisa e Namirembe. Teyasaba lukodyo lwe yandisobodde okutwala n’alukozesa.

Era teyasaba kunnyonnyolwa bulwadde bwa muntu mulala. Kino kisaanidde okufumiitirizaako, kubanga kye kitundu ekisinga obutalabikalabika. Yagamba nti: waliwo ekibulamu mu nze, ne mu kkanisa. Yasooka kwogera ku ye yennyini. Omusajja ali mu kifo kye yandisobodde mangu ddala okubuuza ekyali kikyamu ku mulembe omuto, oba ku baami, oba ku baminsani, oba ku Bakristaayo ab’erinnya obwerinnya abaali bajjuza entebe. Wabula yeeteeka ku ntandikwa y’ebigambo bye.

Era yakibuuza omuntu gw’atamanyi. Ate nga mukoowu — si mubuulizi mututumufu, si mulabirizi, si muntu yenna eky’okuddamu kye kyandibadde n’obuzito mu Kampala. Nsibambi yali musajja ow’ekitiibwa ng’asaba omusawo eyali aweddemu amaanyi ali mu luwummula amubuulire ekyali kikyamu ku ye. Tewali ngeri ya kukikola ng’okuuma ekitiibwa kyo. Kirabika yasalawo nti ekitiibwa kye kye kyali kya muwendo omutono.

Ekibuuzo kye tubuuza mu kifo kyakyo

Abasinga obungi ku ffe tubuuza ebibuuzo ku kukkiriza kwaffe. Naye emirundi mingi biba bya ngeri ndala katono.

Tubuuza nti nsaanidde kukola ki? — ekibuuzo ekirungi, era ekitaliimu kabi, kubanga eky’okuddamu kijja ng’omulimu, era omulimu gusobola okumalirizibwa. Tubuuza nti lwaki ekkanisa eri bw’eti? — ekiteeka obuzibu ewala ewatuwewukira. Tubuuza nti nnyinza ntya okuwulira okusingawo? — ekizuuka nti kibuuzo ku ffe ffennyini ekyambadde engoye z’ekibuuzo ku Katonda.

Ekibuuzo kya Nsibambi kizibu okusinga ebyo byonna ebisatu kubanga tekyekuuma. Kikkiriza obwetaavu nga tekimanyi ddagala. Kiwa omuntu omulala okuzuula obulwadde. Kimuleka ng’ayimiridde awo nga talina ky’awaayo era nga tamanyi kigenda kwogerwa kiddako.

Eyo y’ensonga lwaki ekibuuzo ekyo tekitera kubuuzibwa, era y’ensonga lwaki kikola. Tosobola kukibuuza n’osigala ng’ofuga ekinaavaamu.

Okukibuuza mu lwatu

Waliwo enjawulo wakati w’okwekengera mu kyama nti olina ekikubulamu, n’okukibuulira omuntu omulala. Ekisooka tekikusaba kintu. Kisobola okumala emyaka amakumi, era emirundi mingi bwe kiba; obulumi obw’ekisirise obutafuuka sentensi.

Ekyokubiri kikyusa ebintu, era si lwakuba nti omuntu omulala ayinza okuba n’eky’okuddamu kyokka. Kikyusa ebintu kubanga okukyogera mu lwatu kye kiseera w’olekera awo okufuga ekizibu ku bubwo. Enjala bw’esigala munda mu ggwe, osobola okusalawo ky’etegeeza, ddi lw’onoogifaako, n’obukulu bw’onoogiwa. Bw’ogyogera, eba ekuvudde mu mikono.

Kirabika Nsibambi yali amaze emyaka ng’alumwa enjala. Tetumanyi; tewali yakiwandiika. Kye tumanyi kwe kuba nti mu Ssebutemba 1929 yalekera awo okukyekuumira yekka, era nti emyaka kkumi nga teginnaggwaako, ekibiina kyali kibuna Afirika ey’Obuvanjuba, abakugu mu byafaayo kye baali bagenda okulondoola okutuuka ku mboozi eyo.

Si lwakuba nti ekibuuzo kyali kya ddogo. Wabula kubanga ekibuuzo ng’ekyo mulyango, era ye yaguggulawo.

Kaakano ggwe

Waliwo omuntu gw’oyinza okubuuza? Si kibiina kya bawuliriza — omuntu omu, amanyi Katonda okukusinga, oba mu ngeri ndala, oba okumala ebbanga eriwanvu. Omuntu eky’okuddamu kye kiyinza okukusaba ekintu okukiwulira.

Era wandisobodde okukibuuza nga bwe yakibuuza: si nsaanidde kukola ki, si lwaki abalala bonna bali bwe batyo, wabula kiki ekibulamu mu nze?

Oyinza obutafuna ky’okuddamu kya mugaso. Joe Church, ng’ayogera ye yennyini, yali mu mbeera etaali ya kuba musomesa wa muntu yenna mu wiiki eyo. Naye yawaayo kye yalina. Bwe kityo bwe kitera okubeera.

Buuza ne bwe kiba bwe kityo. Omugaso tegukoma ku ky’okuddamu kyokka.

Okusaba

Mukama, nkuguse mu kubuuza ebibuuzo ebinkuuma nga siri mu kabi. Njigiriza okubuuza ekyo ekitankuuma: kiki ekibulamu mu nze? Mpa obwetoowaze okukibuuza omuntu ayinza okuddamu mu lwatu, n’obuvumu okusigala nga nkyayimiridde awo bw’anaddamu. Amiina.