Ebyafaayo
- 1483
- 1505
- 1517
- 1521
- 1525
- 1546
Nnyamba, Saint Anne, nange nnaafuuka omufulente!
Martin Luther yazaalibwa nga 10 November 1483 e Eisleben, mu nsi y'ebirombe eya Saxony, n'abatizibwa enkeera ku mbaga ya St Martin, gwe yaweebwa erinnya. Kitaawe, Hans, yali yeeyongedde olw'okukola ennyo okuva mu bantu abaavu okutuuka mu busuubuzi bw'ekikomo, era yali amaliridde nti omwana we omugezi ateekwa okweyongera waggulu okusinga — okuyingira mu by'amateeka, n'obulamu obw'emirembe era obw'obugagga. Martin yali mulenzi muwulize wansi w'okukangavvula okukalubu era oluusi okw'ekikambwe, era yakola nga bwe yalagirwa, n'afuna diguli ye eya masita mu University of Erfurt n'atandika okusoma amateeka. Yali aweza emyaka amakumi abiri mu gumu, nga muwulize, era ku ndabika ng'ali ku kkubo lye. Naye olwo, ku luguudo mu biseera by'ebbugumu, Katonda yamugwisa wansi.
Obweyamo mu Kibuyaga
Nga 2 July 1505, bwe yali akomawo e Erfurt oluvannyuma lw'okukyalira abazadde be, Luther yakwatibwa ekibuyaga eky'amaanyi eky'enkuba mu bbanga eryeru okumpi n'akyalo ka Stotternheim. Okumyansa kw'eggulu kwamukubira okumpi ennyo ne kumusuula wansi, era mu ntiisa enkambwe ey'okufa n'omusango, n'akaaba obweyamo eri omutukuvu omukuumi w'abasima b'ebirombe, kitaawe gwe yali amuyigirizza okukoowoola.
Nnyamba, Saint Anne, nange nnaafuuka omufulente!
— Martin Luther, mu kibuyaga eky'enkuba e Stotternheim, 1505
Yatuukiriza obweyamo bwe. Wabaddewo wiiki bbiri oluvannyuma, newaakubadde nga kitaawe yali asunguwadde nnyo, yatunda ebitabo bye eby'amateeka n'ayingira ennyumba y'abafulente eya Augustinian e Erfurt, era mu 1507 n'afuulibwa kabona. Yeewaayo mu bulamu bw'abafulente n'obunyiikivu obw'amaanyi ennyo. Yasiiba, yatunula ekiro, yasaba, era yaatula ebibi bye okumala essaawa nnyingi obutakoma okutuusa kabona we eyawuliriza okwatula kwe eyali akooye lwe yamugamba agende akomewo bw'anaaba akoze ekintu ekisaanira okwatulwa. Naye emirembe tegyajja. Luther yali anyigirizibwa ennyo olw'okutegeera obutuukirivu bwa Katonda obw'amaanyi — Katonda eyali ayagala obutuukiridde Luther bwe yamanya nti taasobola kutuukako — era gye yeeyongera okufuba okwesiimisa, gye yeeyongera okuggwaamu essuubi. Oluvannyuma yandigambye nti singa waaliwo omufulente eyatuuka mu ggulu olw'obufulente bwe, yandibadde ye, era kyali kumpi okumuzikiriza.
Omulyango gw'e Paradiso
Abakulu be, nga basuubira nti okusoma kunaamuteeka bulungi, ne bamuwaliriza eri diguli eya dokita n'entebe ey'okuyigiriza eby'okwononkola kwa Katonda mu Byawandiikibwa mu University of Wittenberg empya. Kyali kye kisinga obulungi kye baali bayinza okukola, kubanga kyateeka Luther okusomesa mpolampola ng'ayita mu Zabbuli n'ebbaluwa za Pawulo. Era eyo, ng'ameguza okusinga byonna n'ekigambo kimu ekiri mu Baruumi — Abatuukirivu banaabeeranga balamu lwa kukkiriza — ekizimbe kyonna eky'entiisa eky'okutya kwe ne kigwa. Yalaba oluvannyuma nti obutuukirivu bwa Katonda mu njiri si mutindo Katonda gw'atwetaagisa era gwe atusalirako omusango, wabula kirabo Katonda ky'atuwa, ekiweebwa olw'okukkiriza kwokka mu Kristo. Okuzuula kuno kwamubikkako ng'okuvaayo kw'enjuba.
Nawulira nti nzaalibwa buggya ddala era nti nnayingidde mu Paradiso yennyini nga mpita mu miryango egyaggule. Ekitundu kino ekya Pawulo kyandifuukira omulyango ogw'okuyingira mu ggulu.
— Martin Luther, ng'ajjukira bwe yazuula okuweebwa obutuukirivu olw'okukkiriza
Buli kimu kyava mu ekyo. Bwe kiba nti omwonoonyi atereezebwa ne Katonda olw'okukkiriza mu Kristo so si lwa mirimu oba nsimbi, kale enkola yonna ey'okwesobozesa — okutambula amakubo amatukuvu, okwebonereza, era okusingira ddala okutunda kw'empapula z'okusonyiyibwa, empapula eziyita nti zisobola okugula okununulibwa kw'emyoyo okuva mu purugatoli — bwali bulimba obwanyaga abantu ekisa kya Katonda eky'obwereere. Nga 31 October 1517, Luther yateeka ku luggi lw'ekkanisa ey'e Castle Church mu Wittenberg ensonga kyenda mu ttaano ez'okukubaganya ebirowoozo mu masomero, ng'awakanya okusuubula kw'empapula z'okusonyiyibwa. Yali ayagala kutandika mpaka za bagezigezi. Yatandika Okuzza Obuggya kw'Eddiini. Nga zisind'ikiddwa ne zibunyisibwa mu Bugirimaani mu wiiki ntono, ensonga ezo zaakoleeza omuliro gwe kitaali kisoboka muntu kuzikiza.
Wano We Nnyimiridde
Ruumu n'egolokoka okumulwanyisa. Nga ayitiddwa, ng'akeberebwa, era oluvannyuma ng'agobebwa mu Kkanisa n'ekiwandiiko kya Paapa kye yayokya mu lujjudde, Luther yayitibwa mu 1521 okuddamu mu maaso g'omukama omukulu Charles V n'abalangira abaali bakuŋŋaanye ab'Obwakabaka Obutukuvu obw'e Ruumu ku Lukiiko lwa Worms. Ebitabo bye byatuumibwa ku mmeeza era n'alagirwa okwegaana bye yali awandiise. Yasaba olunaku olumu okulowooza, n'akomawo akawungeezi akaddirira okuwa okuddamu okuwuliddwa okumala emyaka ebikumi bitaano. Yagamba nti taasobola kwegaana, okuggyako ng'akakasiddwa Byawandiikibwa n'amagezi amalambulukufu, kubanga teyasobola kwesiga bapaapa n'enkiiko ezaali zeewakanya emirundi mingi zokka ne zennyini.
Omwoyo gwange ogw'omunda musibe eri Ekigambo kya Katonda. Okukola ekivuganya omwoyo ogw'omunda si kituufu era si kya mirembe. Wano we nnyimiridde; sisobola kukola kirala. Katonda ambeere. Amiina.
— Martin Luther ku Lukiiko lwa Worms, 1521
Ekyo, mu butuufu, kyali kibonerezo ky'okufa; Etteeka lya Worms lyamulangirira ng'omumenyi w'amateeka gwe buli muntu yasobola okutta. Naye omulangira we, Frederick the Wise ow'e Saxony, yamuggyawo mu lukwe olwateekebwateekebwa n'amukweka mu Kigo kya Wartburg, gye yamala ekitundu ekisinga obunene eky'omwaka nga yeekwese ng'omuserikale omuzira ow'ekirevu, "Junker Jörg." Emirundi mingi yalwalanga era nga anyigirizibwa ennaku ey'omu mutima n'ebyo bye yalowooza okuba okulumbibwa okw'obutereevu okwa Setaani. Era yakola. Mu wiiki kkumi na lumu yavvuunula Endagaano Empya yonna okuva mu Luyonaani n'agifuula Olujerumaani olw'amaanyi era oluyimba abantu abaabulijjo lwe baasobola okwesomera bo bennyini — ekirabo ekyakola olulimi Olujerumaani lwennyini ne kiteeka Ekigambo ekiramu mu ngalo z'omulenzi alima n'omukyala ow'omu maka, mu ngeri yennyini gye yali ayagadde.
Amaka mu Black Cloister
Bwe yakomawo e Wittenberg, Luther yawa entambula eno enkula yaayo: okusinza mu Lujerumaani, ennyimba z'ekibiina ky'abakkiriza, ekatekisimu ez'okuyigiriza abaana okukkiriza, n'okuddamu okulaba obulamu obwa bulijjo — obufumbo, emirimu, obuzadde — ng'ekifo eky'okuwulira Katonda okutukuvu. Yali abulamu ekyo ye yennyini. Mu 1525 yawasa Katharina von Bora, omubiikira eyali adduse eyali, emyaka ebiri emabega, awonye mu nnyumba y'ababiikira ng'akwekeddwa mu bidebe by'ebyennyanja ku ggaali ly'omusuubuzi. Ekyo kyanyiiza ekitundu kya Bulaaya naye ne kisanyusa Luther. Katharina, gwe yayita "Katie wange" era gwe yasaaga ng'ayita "emmunyeenye ey'oku makya eya Wittenberg" olw'okugolokoka mu makya, yakwata obuvunaanyizibwa bw'amaka amanene ag'akavuyo ag'ennyumba enkadde ey'abafulente aba Augustinian — abaana, abayizi abaabeeranga eyo, abagenyi abatakoma — n'agafuga, era n'amufuga naye, n'omukono ogunywevu gwe yakkiriza n'essanyu, ng'asaaga nti mu nsonga z'awaka yagondera Katie, ate mu bulala yakulemberwa Omwoyo Omutukuvu.
Mu maka ago mwe mwava ebimu ku bitabo eby'okwewaayo eri Katonda ebisinga obubuguma mu kiseera ky'Okuzza Obuggya. Omusazi we ow'enviiri, Peter Beskendorf, bwe yamubuuza mu bwangu engeri y'okusaba, Luther yamuwandiikira akatabo akatono, A Simple Way to Pray, ng'amuwabula okufuula Essaala ya Mukama n'Amateeka essomero lye erya buli lunaku era obutaganya ssaala kufuuka ya kunnyogoga oba ey'okwanguyiriza. Era mu myaka gye gimu mwe mwava oluyimba olwafuuka oluyimba lwa ntambula yonna — Ein feste Burg ist unser Gott, "Katonda waffe kye kigo eky'amaanyi, bbugwe atagwa n'akatono" — nga kwe kunnyonnyola kwe okuzira okwa Zabbuli 46, olwayimbibwanga mu maaso g'akabi konna.
Okusabibwa Okuva mu Ntaana
Okusaba eri Luther tekwali mutindo gwa kusirika naye kwali kumeguza, era yasaba ng'omuntu eyakkiriza nti Katonda yali yeesibye ku ndagaano ze ye era nti asobola okumujjukiza zo. Ekyokulabirako ekisinga okumanyika kyajja mu biseera by'omusana mu 1540, mukwano gwe omwagalwa era mukozi munne Philip Melanchthon bwe yalwala nnyo e Weimar ng'alabika ng'afa dda, amaaso ge nga gazikira n'okwogera nga kumulemye. Luther yayanguwa okumusemberera, era n'akyukira ku ddirisa n'asaba n'obuvumu obwali kumpi okutiisa, ng'ajjukiza Katonda buli ndagaano eri mu Byawandiikibwa ey'okuwulira essaala era ng'agaana okukkiriza mukwano gwe okufa.
Obulamu bwa Luther ye, obwakoowa olw'emyaka mingi egy'okukola ennyo, obulwadde, n'okutegana, bwagenda bukendeera mpolampola mu myaka gye egisembayo. Mu biseera by'obunnyogovu mu 1546 yatambula, nga mulwadde, n'akomawo e Eisleben — ekibuga mwe yazaalibwa — okutabaganya oluyombo olwali wakati wa baganda babiri ab'ekitiibwa. Yamaliriza omulimu gw'okutabagana, oluvannyuma omutima gwe ne guggwaamu amaanyi. Ku ssaawa ez'oku makya enkya eza 18 February 1546, okufa bwe kwali kujja, mukwano gwe Justus Jonas n'amubuuza oba yali yeetegese okufa ng'yesiga Kristo n'enjiri gye yali abuulidde. Luther yaddamu, mu bulambulukufu, "Yee." Yafiira okumpi n'ekidiba ky'okubatiza mwe yabatizibwa emyaka nkaaga mu ebiri emabega.
Ku kapapula akaali okumpi naye baazuulako ebigambo bye ebisembayo bye yawandiika, sentensi ekuŋŋaanya obulamu bwe bwonna n'obubaka bwe mu mukka gumu. Omusajja eyafuba ennyo okulinnya okutuuka eri Katonda, ate eyazuula mu kifo ky'ekyo nti Katonda ye akka n'ekisa eky'obwereere eri oyo atalina kantu mu ngalo, yassa ekkalaamu ye mu kifo kyokka mwe yali awummuliddemu ddala.
Tuli basabiriza. Kino kya mazima.
— Martin Luther, ebigambo bye ebisembayo bye yawandiika, 1546
Okubuulira kwa Martin Luther (1)
Ebibuuzo n'Eby'okuddamu
Martin Luther yali ani?
Martin Luther (1483–1546) yali mufulente Omugirimaani eyazuula nate okuweebwa obutuukirivu olw'okukkiriza kwokka, era ekyo ne kikoleeza Okuzza Obuggya kw'Eddiini okw'Abapolotesitanti. Ng'asindikibwa entiisa mu kibuyaga eky'enkuba okuyingira mu nnyumba y'abafulente, n'oluvannyuma olunyiriri olumu mu Baruumi ne lumuleetera emirembe, yateeka ensonga ze kyenda mu ttaano ku luggi mu 1517, n'awakanya paapa n'omukama omukulu ku Lukiiko lwa Worms, n'avvuunula Endagaano Empya mu Lujerumaani ng'ali mu Wartburg, era n'awa ekkanisa ennyimba zaayo ne katekisimu. Ebigambo bye ebisembayo bye yawandiika byali: "Tuli basabiriza. Kino kya mazima."
Obweyamo bwe mu kibuyaga bwali butya?
Nga 2 July 1505, bwe yali akomawo e Erfurt oluvannyuma lw'okukyalira abazadde be, Luther — mu kiseera ekyo omuyizi w'amateeka omuwulize eyali agondera kitaawe eyali ayagala alinnye mu by'amateeka — yakwatibwa ekibuyaga eky'amaanyi eky'enkuba okumpi ne Stotternheim. Okumyansa kw'eggulu kwamukubira okumpi ennyo ne kumusuula wansi, era mu ntiisa enkambwe ey'okufa n'omusango n'akaaba nti: "Nnyamba, Saint Anne, nange nnaafuuka omufulente!" Wiiki bbiri oluvannyuma, kitaawe ng'asunguwadde nnyo ng'awakanya, yatunda ebitabo bye eby'amateeka n'ayingira ennyumba y'abafulente eya Augustinian e Erfurt.
Entiisa ye mu nnyumba y'abafulente yali etya?
Yeewaayo mu bulamu bw'abafulente n'obunyiikivu obw'amaanyi ennyo — ng'asiiba, ng'atunula ekiro, ng'asaba, era ng'ayatula ebibi bye okumala essaawa nnyingi okutuusa kabona we eyawuliriza okwatula kwe eyali akooye lwe yamugamba agende akomewo bw'anaaba akoze ekintu ekisaanira okwatulwa. Naye emirembe tegyajja. Yali anyigirizibwa ennyo olw'okutegeera obutuukirivu bwa Katonda obw'amaanyi, Katonda eyali ayagala obutuukiridde bwe yamanya nti tasobola kutuukako, era gye yeeyongera okufuba, gye yeeyongera okuggwaamu essuubi; singa waaliwo omufulente eyatuuka mu ggulu olw'obufulente bwe, bwe yagamba, yandibadde ye.
Okuzuula kwe okw'"omulyango gw'e Paradiso" kwali kutya?
Ng'ateekeddwa okusomesa Zabbuli n'ebbaluwa za Pawulo mu Wittenberg, era ng'ameguza okusinga byonna n'ekigambo "Abatuukirivu banaabeeranga balamu lwa kukkiriza," ekizimbe kyonna eky'entiisa ye ne kigwa. Yalaba nti obutuukirivu bwa Katonda mu njiri si mutindo Katonda gw'atwetaagisa era gw'atusalirako omusango, wabula kirabo Katonda ky'atuwa, ekiweebwa olw'okukkiriza kwokka mu Kristo: "Nawulira nti nzaalibwa buggya ddala era nti nnayingidde mu Paradiso yennyini nga mpita mu miryango egyaggule. Ekitundu kino ekya Pawulo kyafuuka gye ndi omulyango ogw'okuyingira mu ggulu."
Ensonga kyenda mu ttaano zaali ki?
Bwe kiba nti omwonoonyi atereezebwa ne Katonda olw'okukkiriza so si lwa mirimu oba nsimbi, kale enkola yonna ey'okwesobozesa — era okusingira ddala okutunda kw'empapula z'okusonyiyibwa, empapula eziyita nti zisobola okugula okununulibwa kw'emyoyo okuva mu purugatoli — bwali bulimba. Nga 31 October 1517 Luther yateeka ku luggi lw'ekkanisa ey'e Castle Church mu Wittenberg ensonga kyenda mu ttaano ez'okukubaganya ebirowoozo mu masomero, ng'awakanya okusuubula kw'empapula z'okusonyiyibwa. Yali ayagala kutandika mpaka za bagezigezi; nga zikubiddwa ne zibunyisibwa mu Bugirimaani mu wiiki ntono, yatandika Okuzza Obuggya kw'Eddiini.
Kiki ekyabaawo ku Lukiiko lwa Worms?
Ng'agobeddwa mu Kkanisa oluvannyuma lw'okwokya ekiwandiiko kya Paapa, Luther yayitibwa mu 1521 okuddamu mu maaso g'Omukama omukulu Charles V n'abalangira abaali bakuŋŋaanye e Worms, ebitabo bye nga bituumiddwa ku mmeeza, era n'alagirwa okwegaana bye yali awandiise. Yagaana, okuggyako ng'akakasiddwa Byawandiikibwa n'amagezi amalambulukufu: "Omwoyo gwange ogw'omunda musibe eri Ekigambo kya Katonda. Okukola ekivuganya omwoyo ogw'omunda si kituufu era si kya mirembe. Wano we nnyimiridde; sisobola kukola kirala. Katonda ambeere. Amiina." Etteeka lya Worms lyamulangirira ng'omumenyi w'amateeka gwe buli muntu yasobola okutta.
Yakola ki mu Wartburg?
Omulangira we, Frederick the Wise, yamuggyawo mu lukwe olwateekebwateekebwa n'amukweka mu Kigo kya Wartburg, Luther gye yamala ekitundu ekisinga obunene eky'omwaka nga yeekwese ng'omuserikale omuzira ow'ekirevu, "Junker Jörg," emirundi mingi ng'alwala era ng'anyigirizibwa ennaku ey'omu mutima. Era yakola: mu wiiki kkumi na lumu yavvuunula Endagaano Empya yonna okuva mu Luyonaani n'agifuula Olujerumaani olw'amaanyi era oluyimba abantu abaabulijjo lwe baasobola okusoma, ekirabo ekyakola olulimi Olujerumaani lwennyini era ekyateeka Ekigambo ekiramu mu ngalo z'omulenzi alima n'omukyala ow'omu maka.
Obulamu bwe obw'awaka bwali butya?
Mu 1525 yawasa Katharina von Bora, omubiikira eyali adduse okuva mu nnyumba y'ababiikira ng'akwekeddwa mu bidebe by'ebyennyanja ku ggaali ly'omusuubuzi; ekyo kyanyiiza ekitundu kya Bulaaya naye ne kimusanyusa. "Katie wange" yakwata obuvunaanyizibwa bw'amaka amanene ag'akavuyo ag'ennyumba enkadde ey'abafulente n'agafuga, era n'amufuga naye, n'omukono ogunywevu gwe yakkiriza n'essanyu. Okuva mu maka ago mwe mwava ebimu ku biwandiiko ebisinga obubuguma eby'Okuzza Obuggya — "A Simple Way to Pray", ekyawandiikirwa omusazi we ow'enviiri, n'oluyimba "Katonda waffe kye kigo eky'amaanyi."
Yasabira atya Melanchthon n'akomawo okuva mu kufa?
Mu biseera by'omusana mu 1540 mukwano gwe omwagalwa era mukozi munne Philip Melanchthon yalwala nnyo e Weimar n'okutuusa okulabika ng'afa dda. Luther yayanguwa okumusemberera, era n'akyukira ku ddirisa n'asaba n'obuvumu obwali kumpi okutiisa, ng'ajjukiza Katonda buli ndagaano eri mu Byawandiikibwa ey'okuwulira essaala era ng'agaana okuleka mukwano gwe okugenda. Melanchthon n'atandika okuddamu amaanyi, n'alya emmere, n'awona. "Katonda yankomezaawo muganda wange Melanchthon nga kye kyokuddamu eky'obutereevu ku ssaala," Luther bwe yagamba; Philip yawangaala n'akola emyaka emirala amakumi abiri.
Yafa atya?
Ng'akooye olw'emyaka mingi egy'okukola ennyo, mu biseera by'obunnyogovu mu 1546 yatambula, nga mulwadde, n'akomawo e Eisleben — ekibuga mwe yazaalibwa — okutabaganya baganda babiri ab'ekitiibwa abaali bayomba. Yamaliriza omulimu gw'okutabagana, oluvannyuma omutima gwe ne guggwaamu amaanyi. Ku ssaawa ez'oku makya ennyo eza 18 February 1546 mukwano gwe Justus Jonas yamubuuza oba yali yeetegese okufa ng'yesiga Kristo n'enjiri gye yali abuulidde, era n'addamu mu bulambulukufu nti, "Yee." Okumpi naye baazuula ebigambo bye ebisembayo bye yawandiika: "Tuli basabiriza. Kino kya mazima."
