የተለመዱ ተቃውሞዎች

«ኃጢአታችንን ሁሉ ይቅር የሚለው» እርሱ «በዚያው እውነትና በዚያው ሙላት» «ደዌያችንንም ሁሉ እንደሚፈውስ» በሚናገረው የምሥራች ላይ ከሚነሡት እጅግ ብርቱ ተቃውሞዎች አንዳንዶቹን አሁን እንመለከታለን።

1. የተአምራት ዘመን አልፏል፦ ይህ በተለምዶ እንደማይካድ መሠረታዊ እውነት ይታሰባል፤ እንዲያውም እንደ መጽሐፍ ቅዱስ ጥቅስ ሊጠቀስ ምንም አይቀረውም። ለዚህ መልስ እንዲሆን፣ እኛ ያለነው በየትኛው ዘመን ነው? ብለን እንጠይቅ። የተለያዩ ዘመናትና ሥርዓተ ዘመናት ነበሩ፤ ደግሞም ይኖራሉ፤ እነርሱም የገነት፣ ከጥፋት ውኃ በፊት የነበረው፣ የአበው፣ የሙሴ፣ የክርስትና፣ የሺህ ዓመቱና የዘላለም ዘመን ናቸው። እኛ በአበው ወይም በሙሴ ዘመን አይደለንም፤ በሺህ ዓመቱ ዘመንም አይደለንም፤ ስለዚህ በክርስትና ዘመን መሆን አለብን። ነገር ግን ምናልባት ሁለት ወይም ሦስት የክርስትና ዘመናት ይኖሩ ይሆናል፤ አንዱ ለክርስቶስና ለሐዋርያቱ፣ ሌላውም ለእኛ። ይሁን እንጂ ጳውሎስ የኖረው «በዚህ ዘመን መጨረሻ» እንደ ሆነ ይናገራል። ስለ ትውልዱ ሰዎችም «የዘመናት መጨረሻ የደረሰብን» ብሎ ይናገራል። ጴጥሮስም በበዓለ ኀምሳ ቀን ባደረገው ስብከት ኢዩኤል ስለ መጨረሻው ዘመን የተናገረውን ትንቢት ለራሱ ዘመን ይጠይቃል። እንግዲያስ እኛ ያለነው በክርስቶስና በክርስትና ዘመን ውስጥ መሆን አለበት፤ ያ የተአምራት ዘመን ካልነበረ ታዲያ ምንድር ነው? ነገር ግን ምናልባት በዚህ ዘመን የመጀመሪያና የመጨረሻ ክፍሎች መካከል ታላቅ ገደል ይኖር ይሆናል። ምናልባት የመለኮታዊ ኃይል ልዩ መገለጦች በመጀመሪያው ብቻ ታይተው ቀስ በቀስ ወደ ተራ የዕለት ኑሮ ይደበዝዙ ይሆናል። እንዲህ ከሆነ ኢዩኤል የመንፈስ ቅዱስ ታላቅ መፍሰስ «በመጨረሻው ቀን» እንደሚሆን፣ ለሴቶችና ለወንዶች ባሪያዎች የሚሰጡት የመንፈስ ልዩ ስጦታዎች፣ በምድርና በሰማይም ከተፈጥሮ በላይ የሆኑ ምልክቶችና ድንቆች በተለይ «ታላቅ የሆነ የተሰማም የጌታ ቀን ሳይመጣ» —ማለትም ወደ ክርስትና ዘመን ፍጻሜ፣ ከዳግም ምጽአቱም በፊት— እንደሚሆኑ ለምን ተናገረ? ጳውሎስስ በ1ኛ ቆሮንቶስ 12 የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን ሁለት ሳትሆን አንድ አካል እንደ ሆነች፣ የእያንዳንዱም ብልት ስጦታዎች የሙሉው አካል እንደ ሆኑ አጥብቆ ለምን ተናገረ? በሐዋርያት ዘመንና ከዚያ በኋላ በመጣው ዘመን መካከል መሠረታዊ ልዩነት ካለ፣ ቤተ ክርስቲያን አንድ አካል ሳትሆን ሁለት ናት ማለት ነው፤ የእነዚያም ብልቶች ስጦታዎች ወደ እኛ ብልቶች አይፈስሱም ማለት ነው፤ የዚያ ምዕራፍ የከበረ ምሳሌና ብርቱ አመክንዮም ሐሰትና አሳሳች ነው ማለት ነው። እኛ ያው አካል ከሆንን ያው ሕይወትና ያው ኃይል አለን።

ሐዋርያትን ከተራ ሰዎች ይበልጥ ኃያላን ያደረጋቸው ምን ነበር? ከኢየሱስ ጋር አብረው መኖራቸው አልነበረም፤ የመንፈስ ቅዱስ ስጦታ ነበር። እኛስ ያንኑ አልተቀበልንምን? ኃይላቸውን ልዩና ጊዜያዊ አድርገን ስንናገር፣ ሰዎቹን ከፍ እያደረግን እነርሱን እንዲያ ያደረጋቸውን መንፈስ ዝቅ አናደርግምን? እንደ ክርስቶስ ትንሣኤ ምስክሮችና በምድር ላይ እንደ ቤተ ክርስቲያን አደራጆች በእርግጥ የራሳቸው የሆነ ልዩ አገልግሎት ነበራቸው፤ ነገር ግን የቤተ ክርስቲያን ተአምራዊ ስጦታዎች በእነርሱ ብቻ የተወሰኑ እንዳልሆኑ ለሰዎች ለማሳየት፣ እነዚህ ስጦታዎች በ1ኛ ቆሮንቶስ 12 ከሐዋርያነት ተለይተው በግልጥ ተጠቅሰዋል። ፈጽሞ ሐዋርያት ላልነበሩት ለእስጢፋኖስ፣ ለፊልጶስና ለሌሎችም በላቀ መጠን ተሰጥተዋል፤ ያዕቆብም ለተራውና ለቋሚው የቤተ ክርስቲያን የሽማግሌዎች አገልግሎት አደራ ሰጣቸው። የለም፤ ውዱ ጌታ ከሐዋርያት በኋላ የሚመጣ የአቅመ ቢስነትና የውድቀት ገደል ፈጽሞ አላሰበም፤ አላቀደምም። ያንን ገደል የፈጠረው የሰው አለማመንና ኃጢአት ነው። ያመጣውም የቤተ ክርስቲያን የራሷ ብልሹነት ነው። እርሱ ግን ፈጽሞ አልፈለገውም፤ አላዘጋጀለትምም። በምድርና በሰማይ መካከል ቆሞ፣ ለመጀመሪያው ምዕተ ዓመት ባሳየው ያው ርኅሩኅ ፍቅርና ያው ሙሉና ብርቱ ጸጋ እስከ አሥራ ዘጠነኛው ምዕተ ዓመት ድረስ ወደ ታች እየተመለከተ፣ ከእኛ ፈጽሞ ለማይለየው ለእርሱ ሁላችንም እኩል ቅርብ እንደ ሆንን አድርጎ፣ በአሁን ጊዜ አነጋገር እንዲህ አለ፦ «ሥልጣን ሁሉ በሰማይና በምድር ተሰጠኝ፤ እነሆም፥ እኔ እስከ ዘመኑ ፍጻሜ ድረስ ዘመናቱን ሁሉ ከእናንተ ጋር ነኝ» (በግሪኩ)። ዘመኑ ሁለት ሳይሆን አንድ ሊሆን ነበር፤ ሥልጣኑም ሁሉ ፈጽሞ አልተወሰደም። እርሱ ዘወትር ያለ ሊሆን፣ በመጀመሪያው እንደ ነበረ በመጨረሻውም ያንኑ ያህል ቅርብ ሊሆን ነበር። በእርግጥም እኛ የምንሠራው ሥራ የእርሱን ሥራ ማሟያ ብቻ፣ እንዲያውም የገዛ ራሱ ሥራ ሊሆን ነበር፤ ሉቃስ «ኢየሱስ ያደርግና ያስተምር ዘንድ የጀመረውን» ይላልና። ስለዚህ ሥራውን ዛሬም እየፈጸመ መሆን አለበት። ሥራችን እንዲህ እንደሚሆን ራሱ የተናገረውም ይህንኑ ነው፦ «በእኔ የሚያምን እኔ የማደርገውን ሥራ እርሱ ደግሞ ያደርጋል» (ማለትም ሥራው የክርስቶስና የእኛ፣ በአንድነት የሚሠራ ሥራ ይሆናል)፤ በሚመስለው መራቁም ምንም አይቀንስም፤ «ከዚህም የሚበልጥ ያደርጋል፥ እኔ ወደ አብ እሄዳለሁና»።

በእርግጥም የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያዎቹን ቀናት እምነትና ቅድስና በጥቂቱም ቢሆን እስከ ያዘች ድረስ፣ ያው ሥራ ሳይጓደል ይገኝ ነበር። በሁለተኛው፣ በሦስተኛውና በአራተኛው ምዕተ ዓመት እንደ ኢሬኔዎስና ተርቱሊያን ያሉ ታዋቂ አባቶች ብዙ የማያጠራጥሩ የፈውስ ተአምራት፣ እንዲያውም በኢየሱስ ስም ሙታን መነሣታቸው በብዛት ይፈጸም እንደ ነበር ይመሰክራሉ። እስከ አምስተኛው ምዕተ ዓመት ድረስ እንኳ በብዙ የታወቁና በሕይወት በነበሩ ወንዶችና ሴቶች ላይ የተፈጸሙ ከተፈጥሮ በላይ የሆኑ ድርጊቶች እንደ ፕሮኮፒየስና ዮስጢኒያኖስ ባሉ ከፍተኛ ባለ ሥልጣናት ተረጋግጠዋል፤ ማስረጃውም እጅግ ብርቱ ከመሆኑ የተነሣ ሚዛናዊው የሞስሃይም መጽሐፍ አርታኢ ይህን የሚጠራጠር ሰው የታሪክን እውነታዎች ሁሉ ለመጠራጠር ዝግጁ መሆን አለበት ይላል። የተአምራት ዘመን አላለፈም። የእግዚአብሔር ቃል እንዲህ ያለውን ነገር በፍንጭ እንኳ አላመለከተም። በተቃራኒው ተአምራት ከመጨረሻው ቀን ምልክቶች መካከል ይሆናሉ፤ ጠላትም ራሱ ያስመስላቸዋል፤ በመጨረሻም ምልክት እያደረጉ የአጋንንት መናፍስትን ወደ ዓለም ሁሉ ነገሥታት ይልካል። ስለዚህ ከሐሰተኛ ተአምራት ብቸኛው መከላከያ እውነተኞቹ ይሆናሉ። እኛ ያለነው በተአምራት ዘመን፣ በክርስቶስ ዘመን፣ በሁለቱ ምጽአቶች መካከል ባለውና በማያቋርጥ መለኮታዊ መገኘት ዓይን ሥር ባለው ዘመን፣ በኃይል ዘመን፣ ከሌሎች የጊዜ ዘመናት ሁሉ ይበልጥ እጅግ ሕያው ሊሆን በሚገባው ዘመን ነው።

2. ለእምነት በደዌ ፈውስ የሚነገርላቸው ውጤቶች በመናፍስት ጠሪነት፣ በእንስሳዊ መግነጢሳዊነት፣ በሩቅ ተመልካችነት ጥንቆላና በመሳሰሉት ልማዶችም ይገኛሉ ይባላል። የመናፍስት ጠሪነት መገለጦች አንዳንዶቹ የማያጠራጥሩ ማጭበርበሮች ቢሆኑም፣ ብዙዎቹ ግን ያለ ጥርጥር ከተፈጥሮ በላይ እንደ ሆኑና የተፈጥሮ ሳይንስ ምንም ማብራሪያ በሌለው ኃይል እንደሚፈጸሙ አንክድም። ጆሴፍ ኩክ እንደሚለው፣ ምናልባት በእንግሊዝና በአሜሪካ የቅርቡ ዘመናችን ታላቅ አጠራጣሪ ጥያቄ የሆነውን ይህን አስፈሪ የመናፍስት ጠሪነት ጭራቅ እውነታዎቹን በችኮላና በላይ ላዩን በመካድ፣ ወይም የእጅ ብልጠት ማታለያዎች ናቸው ብሎ በማብራራት ለመቋቋም መሞከር ጥቅም የለውም። ብዙ ጊዜ ያለ ጥርጥር እውነተኞችና ከሰው በላይ ናቸው። ሰዎችን ለአርማጌዶን የሚሰበስቡ «ምልክት እያደረጉ የአጋንንት መናፍስት» ናቸው። እነርሱ የግብፅ ጠንቋዮች፣ የግሪክ የአማልክት ቃል ተናጋሪዎች፣ የሮም የእንስሳት አንጀት መርማሪ ሟርተኞችና የሕንዳውያን ባህላዊ ጠንቋዮች ዳግመኛ የተነሡ ኃይላት ናቸው። መለኮታዊ አይደሉም፤ ሁሉን ከሚችል ያንሳሉ፤ ከሰው ግን ይበልጣሉ። ጌታችን ስለ እነርሱ በግልጥ አስጠንቅቆናል፤ በኃይላቸው ሳይሆን በፍሬያቸው፣ በቅድስናቸው፣ በትሕትናቸውና ለኢየሱስ ስምና ለእግዚአብሔር ቃል በሚሰጡት ክብር እንድንፈትናቸው ነግሮናል፤ መኖራቸውም ራሱ በእነርሱ ላይ—የጠንቋዮቹን በትሮች እንደ ዋጠችውና በመጨረሻም ውሱን ኃይላቸውን ጸጥ እንዳሰኘችው እንደ ሙሴ በትር—በመንፈሳዊው ዓለም ብቻ ሳይሆን በሥጋዊውም ዓለም የቅድስት ክርስትናን ሕያው ኃይላት ማቅረብ እንድንችል ይበልጥ ግድ ያደርገዋል።

3. የክርስቶስና የሐዋርያቱ ተአምራት የተሰጡት የክርስትናን እውነታዎችና ትምህርቶች ለማጽናት ነበር፤ መቀጠላቸው አያስፈልገንም ይላሉ። እንዲህ ከሆነ ታዲያ ሐያስያን የእነዚህን እውነታዎች መኖርና የእነዚህን መጻሕፍት ታማኝነት ለምን ይጠራጠራሉ? የአዳዲስ አገሮች ነዋሪዎችስ የእነዚህን የእግዚአብሔር ቃላት መለኮታዊነት እንዴት ሊያውቁ ይችላሉ? እነርሱ፣ ወይም በየስፍራው ያለው ብዙኃኑ ሕዝብ፣ ወደ ትምህርት መዛግብት ወይም ወደ መጽሐፍ ቅዱስ ጥንታዊ ብራናዎች ምን መድረሻ አላቸው? የለም፤ ትውልድ ሁሉ ሕያው ክርስቶስ ያስፈልገዋል፤ አዲስ ማኅበረሰብም ሁሉ ጌታ «በሚከተሉትም ምልክቶች ቃሉን» እንዲያጸናለት ያስፈልገዋል። በምንም ምክንያት ሊረካ ያልቻለውን አንደበተ ርቱዕና ችክ ያለውን አግኖስቲክ አንዳንድ ጊዜ አይተናል፤ ከአንዲት ትሑት፣ ማንበብና መጻፍ ከማትችል ሴት ጋር ፊት ለፊት ሲገናኝ፣ እርሷም በኢየሱስ ቃልና ስም ብቻ ዕድሜ ልክ ከነበረባት አቅመ ቢስነት እንደ ተነሣች እርሱ በልቡ ጥልቅ ውስጥ በተሰማው በሚያበራ ቅንነት ስትነግረው፣ አፉ ተዘግቶ ግራ ተጋብቷል። እርሱ ዳግመኛ እስኪመጣ ድረስ ዓለም የኃይሉንና የመገኘቱን ንክኪ ከመሻት ፈጽሞ አያቋርጥም፤ «እግዚአብሔርም እርሱ ራሱ እንደ ፈቀደ በምልክትና በድንቅ ነገር በልዩ ልዩ ተአምራትም፥ መንፈስ ቅዱስንም በማደል አብሮ መሰከረለት።»

ደግሞም ስለ ክርስቶስ ተአምራት ሙሉ ዓላማ የውበታቸውንና የዋጋቸውን እኩሌታ የሚወስድ የተለመደ የተሳሳተ ግንዛቤ አለ። ተአምራቱ ለክርስቶስ ኃይልና መለኮትነት ልዩ ምስክርነቶች ብቻ ወይም በዋናነት እንደ ሆኑ ይታያሉ። ነገር ግን ይህ ብቻ ቢሆን ኖሮ ጥቂት ልዩና ጎልተው የሚታዩ ሁኔታዎች በበቁ ነበር። ያን ጊዜ በየዕለቱ ያጨናንቁት የነበሩትን ሺዎች ባልፈወሰ ነበር። ነገር ግን በተቃራኒው ተአምራቱ ተነጥለው አልፎ አልፎ የሚፈጸሙ ሳይሆኑ ብዙና ሁሉን የሚያዳርሱ ማለት ይቻል እንደ ነበሩ ተነግሮናል። «መፈወስ ያስፈለጋቸውንም ፈወሳቸው፤ ድውዮችን ሁሉ ፈወሰ»፤ ይህንም ያደረገው ኃይሉን ለማስረዳት ያህል ሳይሆን፣ አሁን እንዲያውቁት የፈለገውን—ወሰን የሌለውን ፍቅሩን—ለማሳየት፣ ስለ ተባረከው ክርስቶስ የተሣለውን የጥንቱን ትንቢታዊ ሥዕል ለመፈጸም፣ በነቢዩ በኢሳይያስ «እርሱ ድካማችንን ተቀበለ ደዌያችንንም ተሸከመ» ተብሎ የተነገረው ይፈጸም ዘንድ ነው። ነገር ግን ያን ጊዜ ያንን መልክ መፈጸም ለእርሱ አስፈላጊ ከነበረ፣ ዛሬም ያንኑ ያህል አስፈላጊ ነው፤ እግዚአብሔር ስለ እርሱ ለሣለው፣ እርሱም ስለ ራሱ ለሣለው ሥዕል ታማኝ መሆኑን ፈጽሞ እንዳያቋርጥ ዛሬም ያንኑ ያህል ያስፈልጋል። ይህ ዛሬም ለእኛ እውነት ካልሆነ፣ እንግዲያስ «ኢየሱስ ክርስቶስ» «ትናንትና ዛሬ እስከ ለዘላለምም ያው» አይደለም ማለት ነው። ይህ ዛሬም ለእኛ እውነት ካልሆነ፣ እንግዲያስ—ምናልባት—የቅዱሳት መጻሕፍት ሌሎቹ ተስፋዎችም ለእኛ እውነት አይደሉም፤ ደዌያችንንና ሥቃያችንን እንዳልተሸከመ ሁሉ ኃጢአታችንንም አልተሸከመም ማለት ነው። የለም፤ «ልቡ ዛሬም ያው ነው፦

ዘመድ፣ ወዳጅና ታላቅ ወንድም፣ ዘላለማዊ ስሙ ነው፤ ለእኔ አንተ ሁሉ በሁሉ ነህ፣ የቢታንያ ሕያው ሆይ።»

4. አንድ የተለመደ ተቃውሞ በዚህ መንገድ ይቀርባል፦ የክርስቶስ የመጨረሻ ተስፋ በማርቆስ ውስጥ ከፈውስ እጅግ የሚበልጥ ነገርን ያቅፋል፤ አንዱን ከጠየቅህ ሁሉንም መጠየቅ አለብህ ይላሉ። የሕሙማንን መፈወስ የምትጠብቅ ከሆነ፣ በልሳን የመናገርን ስጦታና አደገኛ መርዞችን የማሸነፍ ኃይልንም መጨመር አለብህ፤ በልሳን የመናገር ስጦታ ካቆመ፣ በደዌ ላይ ያለው ኃይልም በዚያው መንገድ አቁሟል ይላሉ። ይህን ጥብቅ አመክንዮ በደስታ እንቀበላለን፤ ከተስፋዎቹ አንዱን እንኳ ልንተው አንችልም። ፈዋሹ በበዓለ ኀምሳዋ ቤተ ክርስቲያን የጸጋ ስጦታዎች ሁሉ ውስጥ እንደሚገኝ እንደምናምን እንመሰክራለን። በጌታው ሥራ ላይ የተሰማራ አንድ ትሑት የክርስቶስ አገልጋይ ወባንና ሌሎች መርዞችን፣ አደገኛ ጥፋቶችንም የመቋቋም ኃይልን በቀላል እምነት የማይጠይቅበት ምክንያት አናይም፤ በልሳን የመናገር ስጦታም ከመጀመሪያይቱ ቤተ ክርስቲያን የተወሰደው ለከንቱ ትዕይንት አላግባብ በመዋሉ፣ ወይም ዓለም በፍጥነት ወንጌልን በመስማቱ ለተግባራዊ ጥቅም አስፈላጊ ባለመሆኑ ብቻ እንደ ሆነ እናምናለን፤ ቤተ ክርስቲያንም ወንጌል በዓለም ሁሉ እንዲሰራጭ በትሕትና እንደ ጠየቀችው ወዲያውኑ ዳግመኛ ይሰጣል። በእርግጥም በዛሬው ጊዜ በሕንድም በአፍሪካም በሚስዮናዊ ሥራዎች ውስጥ ይህ ስጦታ የተመለሰ የሚመስልባቸው ሁኔታዎች አልጠፉም።

5. ምናልባት በደዌ ጊዜ ለፈቃዱ በመገዛታችን ለእግዚአብሔር ከሚሆነው ክብርና ከተቀደሰ መከራ ከሚገኘው መልካም ፍሬ ይበልጥ አጥብቆ የሚቀርብ ተቃውሞ የለም። እንግዲህ ይህን አሳብ የሚያቀርቡና እንፈጽመዋለን የሚሉ ሰዎች ደዌያቸውን በእውነት ቢቀበሉና ሳይንቀሳቀሱ ከሥሩ ቢተኙ፣ ቢያንስ ወጥነት ያላቸው በሆኑ ነበር። ነገር ግን ሐኪም አያስጠሩምን? ከዚህ ጣፋጭ የእግዚአብሔር ፈቃድ ለመውጣትስ የቻሉትን ሁሉ አያደርጉምን? ይህ ለመከራው በየዋህነት መገዛት ነውን? መገዛቱስ አብዛኛውን ጊዜ የሚመጣው ውጤቱ የማይቀር መሆኑ ሲታወቅ አይደለምን? ብዙ የሚያሠቃዩ ደዌዎች ነፍስን ከተከለከለ መንገድ መልሰው ወደ ጥልቅ የእግዚአብሔር ልምምድ በመምራት ያስገኙትን መልካም ፍሬ አንክድም፤ ለፈውስ እግዚአብሔርን መታመን የማይችሉ የብዙ ሕሙማንን ጥልቅና ትጉህ እግዚአብሔርን መምሰልና መንፈሳዊ እድገትም አንጠራጠርም፤ ነገር ግን የክርስቲያን ተግሣጽ መርሆችን በተመለከተ እጅግ ብዙ ግልጽ ያልሆነና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ያልሆነ የተሳሳተ ግንዛቤ እንዳለ እርግጠኞች ነን። እግዚአብሔር የሚታዘዝን ልጅ መልካም እንዲሆን ብቻ ብሎ ይቀጣዋል ብለን አናምንም። «ስለዚህ በእናንተ ዘንድ የደከሙና የታመሙ ብዙዎች አሉ አያሌዎችም አንቀላፍተዋል። ራሳችንን ብንመረምር ግን ባልተፈረደብንም ነበር።» እግዚአብሔር ከውድ ልጆቹ ጋር ያለው አያያዝ የተወሰነና የማይለወጥ ሕግ ይህ ነው። ራሳችንን ስንመረምር አይፈረድብንም። ስንሰማና ስንታዘዝ «በግብፃውያን ላይ ካመጣው ደዌ ሁሉ አንዱን በእኛ ላይ አያመጣም»። ለታማኝ ልጆቹ ያዘጋጀው መደበኛ ሁኔታ የሥጋ፣ የነፍስና የመንፈስ ጤንነት ነው (1ኛ ተሰሎንቄ 5:23)። ስለ እነርሱ የሚጸልየው የገዛ ጸሎቱ ነፍሳቸው እንደሚከናወን ጤና እንዲኖራቸውና እንዲከናወንላቸው ነው። ለእነርሱ ያለው ፈቃዱ በእነዚህ ነገሮች እንደ ቃሉ መሥራት ነው። ይህም ሁልጊዜ «የበጎነቱ ፈቃድ» እና «የእግዚአብሔር ፈቃድ እርሱም በጎና ደስ የሚያሰኝ ፍጹምም የሆነው» ነው። እውነት ነው፤ «የጻድቃን መከራቸው ብዙ ነው»፤ ነገር ግን «እግዚአብሔርም ከሁሉ ያድናቸዋል። እግዚአብሔር አጥንቶቻቸውን ሁሉ ይጠብቃል፥ ከእነርሱም አንድ አይሰበርም።» መሆኑም እውነት ነው። በ«መከራ»ና በደዌ መካከልም እጅግ ግልጽ ልዩነት እንዳለ በሚገባ መታሰብ አለበት። በማራ የእስራኤል ልጆች መራራ ውኃ መጠጣት ነበረባቸው፤ ውኃውም የጣፈጠ እንጂ የተወገደ አልነበረም፤ ብዙ ፈተናም እንዲሁ ይቀደሳል፤ ይባረካልም። ነገር ግን በዚያው ስፍራ ሥርዓትንና የፈውስን ሥርዓት አደረገላቸው፤ ቢታዘዙትም እንደማይታመሙ፣ እርሱም ዘወትር ፈዋሻቸው እንደሚሆን ነገራቸው፤ በዚህም ማራ ደዌ እንዳልነበረ አሳያቸው። ልክ እንደዚሁም ያዕቆብ በቁጥር 13 እንዲህ ይለናል፦ «ከእናንተ መከራን የሚቀበል ማንም ቢኖር እርሱ ይጸልይ»፤ ይህም ስለ ጸጋና ስለ ብርታት ነው። ነገር ግን «ከእናንተ የታመመ ማንም ቢኖር የቤተ ክርስቲያንን ሽምግሌዎች ወደ እርሱ ይጥራ»፤ ይፈወስም። መከራ «ከክርስቶስ ጋር አብሮ መከራ መቀበል» ነው፤ እርሱም አልታመመም። «በዓለም ሳላችሁ መከራ አለባችሁ»፤ ስለዚህም ለመሸከምና ለማሸነፍ ጤናማና ብርቱ ልብ ይበልጥ ያስፈልገናል።

6. የደዌን መፈወስ ያለ ቅድመ ሁኔታ መጠየቅ ድፍረት ነው፤ የእውነተኛ ጸሎትም ሁሉ አብነት ክርስቶስ በአትክልቱ ስፍራ የተናገረው ቃል ነው ብለው ይቃወማሉ፦ «ቢቻልስ፥ ይህች ጽዋ ከእኔ ትለፍ፤ ነገር ግን የእኔ ፈቃድ አይሁን የአንተ እንጂ።» አዎን፤ ነገር ግን ይህች ጽዋ ታልፍ ዘንድ እንደማይቻል እርሱ ያውቅ እንደ ነበረ ዘንግተዋል፤ በዚህ ሁኔታ፣ በትንሹ ለመናገር፣ ተስፋ ወይም ፈቃድ ያልነበረውን ነገር እየለመነ እንደ ነበረና ወዲያውኑ እንደ ተወው ዘንግተዋል፤ እንዲህ ብሎአልና፦ «ከዚህ ሰዓት አድነኝ። ነገር ግን ስለዚህ ወደዚህ ሰዓት መጣሁ። አባት ሆይ፥ ስምህን አክብረው።» በእርግጥም እንዲህ ባለ ሁኔታ ሁሉ፣ በከባድ ጭንቀት ተገፋፍተን ግልጽ ፈቃድ፣ ተስፋ ወይም የመለኮታዊ ፈቃድ በጎ ፍንጭ የሌለንን ነገር ስንለምን፣ ጉዳዩን ሁልጊዜ ለዚያ ላልታወቀ ፈቃድ ውሳኔ መተው ይገባናል። ነገር ግን አንድ በረከት ከፈቃዱ ጋር የሚስማማ፣ የተዘጋጀ፣ በዋጋ የተገዛና ተስፋ የተሰጠበት መሆኑን ለእኛ ከተናገረው ከራሱ ቃል ስናውቅ፣ በጥርጣሬና በእርግጠኛ አለመሆን ወደ እርሱ መምጣት፣ ወይም ልመናችንን በአሻሚ ቋንቋ መጠቅለል በእርግጥ ማምለጥ፣ ቅንነት ማጣት፣ ማታለልና በእርግጥም ማስመሰል አይደለምን? ይህ በኮሌጅ ያለ ልጅ በመጀመሪያው ደብዳቤህ ሙሉ መመሪያ አስቀድመህ የጻፍክለትን ነገር እንደ ገና እየጻፈ ፈቃድህን ደጋግሞ እንደሚጠይቅ ያለ አይደለምን? ክርስቶስ ከእግዚአብሔር ፈቃድ ጋር የሚስማሙ መሆናቸውን ያወቃቸውን ነገሮች ሲለምን እንዲህ ጸለየን? በአንዱ ጸሎት እንደምንመስለው በሌላውም፣ በጌቴሴማኒ እንደምንመስለው በቢታንያም እርሱን መምሰል ለእኛ የተፈቀደ አይደለምን? በዚያስ ምን አለ? «አባት ሆይ፥ … ሁልጊዜም እንድትሰማኝ አወቅሁ»፤ ደግሞም «አባት ሆይ፥ … እነርሱ ደግሞ ከእኔ ጋር ይሆኑ ዘንድ እወዳለሁ»። ፈቃዱ በግልጥ በታወቀበት ስፍራ በስሙ እርሱ እንደ ጸለየ መጸለይ አንችልምን? «በእኔ ብትኖሩ ቃሎቼም በእናንተ ቢኖሩ የምትወዱትን ሁሉ ለምኑ ይሆንላችሁማል።» ይቅርታን ስንለምን ባልተወሰነ ሁኔታ እንጸልያለንን? እንቀበለዋለን፤ የእኛ እንደ ሆነም አጥብቀን እንይዘዋለን፤ በእምነትም በርትተን በዚህ መንገድ እግዚአብሔርን ከሁሉ በበለጠ እናከብራለን።

7. ብዙ ያልተሳኩ ሁኔታዎች አሉ ይሉናል፤ ጳውሎስና ባልደረቦቹም በመጀመሪያ ይቈጠራሉ። የማይቀረው የጳውሎስ መውጊያ የሚጠራጠሩ ክርስቲያኖችን ለማሠቃየት እንደ ውድ ቅርስ ተጠብቋል፤ ጥሮፊሞስና አፍሮዲጡም በየጥርጣሬ ምሽግ ሆስፒታል ያለውን ፈቃደኛ ሕመምተኛ ለማበረታታት በየአልጋቸው ላይ እንዳሉ ወደ ፊት ይጐተታሉ። ስለ ጳውሎስ መውጊያ እንዲህ ማለት አለብን፦ በመጀመሪያ፦ ደዌ ስለ መሆኑ እጅግ አጠራጣሪ ነው፤ የሚጎስመው የሰይጣን መልእክተኛ ነበረ፤ ማለትም አንዳች ውርደት—ምናልባትም መንተባተብ። ሁለተኛ፦ ምንም ይሁን ምን፣ ተፈውሶ፣ እንዲያውም ከመፈወስ በላይ ሆኖ ነበር፤ የክርስቶስ ኃይል በእርሱ ላይ እጅግ በብርታት እንዲያድር አደረገ፤ ስለዚህም ለድካሙና ለኃላፊነቱ ሁሉ በብዛት በቃ፤ እንዲህ ያሉትን የበረከት መቀስቀሻዎችም አብዝቶ ተመኘ። በዚህ ውስጥ ከሥራ የተገለለ ደካማ በሽተኛ የሚያይ ሰው መንፈሳዊ ሸውራራነት ይዞታል። ሦስተኛ፦ ሰዎች ደዌያቸው ከልክ በላይ እንዳይታበዩ የተሰጣቸው እንደ ጳውሎስ ያለ ሰማያዊ ጉብኝት ነው ብለው ከመናገራቸው በፊት፣ ከእርሱ ጋር ወደ ሦስተኛው ሰማይ ወጥተው ሰውም ሊናገር የማይገባውን ቃል ሰምተው መሆን ያስፈልጋቸዋል! አራተኛም፦ ጳውሎስ በሌላ ስፍራ የፈውሱን ታሪክ ይነግረናል (2ኛ ቆሮንቶስ 1:10)፤ ይህም ያለ ጥርጥር በሚያምን ጸሎትና ሙታንን በሚያነሣ በእግዚአብሔር እንኳ ባለ ብርቱ እምነት ነበረ። አፍሮዲጡ በእግዚአብሔር ምሕረት ተፈውሷል። ጥሮፊሞስም ቢዘገይም ያለ ጥርጥር ተፈውሷል። ፈውስ በእምነትም ቢሆን ሁልጊዜ ወዲያውኑ አይሆንም። «ተአምራት» እና «የመፈወስ ስጦታ» አሉ፤ አንዱ ድንገተኛና እጅግ አስደናቂ፣ ሌላው ቀላልና ምናልባትም ቀስ በቀስ የሚሆን ነው። ጥሮፊሞስ ለሕመሙ ወይም ለእምነቱ መዘግየት ራሱ ተጠያቂ መሆኑ የሚያስደንቅ አይደለም፤ በእነዚህ በመንፈስ ቅዱስ መሪነት በተጻፉ የግል ታሪኮች ሁሉ ውስጥ እንዲህ ያሉ ሁኔታዎች ሁለት ብቻ መሆናቸው ግን እጅግ የሚያስደንቅ ነው።

አሁንም ያልተሳኩ ሁኔታዎች አሉ፤ ነገር ግን ምናልባት በእውቀት ጕድለት ወይም በአለማመን፣ በሆነ መንገድ እግዚአብሔርን ባለመታዘዝ፣ የቃሉንና የመንፈስን ትምህርት በወጥነት ባለመከተል፣ ወይም ለጥልቅ መንፈሳዊ ተግሣጽ ሲባል እንደ ሆኑ ማስረዳት ይቻላል። በመንፈሳዊ ሕይወትም ከእነዚሁ ወይም ከተመሳሳይ ምክንያቶች የተነሣ ውድቀቶች አሉ፤ እነዚህም የመለኮታዊውን ተስፋ እውነተኛነት ወይም የክርስቶስን ጸጋ በቂነት በምንም መንገድ አያስተባብሉም። እንግዲህ «ሰው ሁሉ» «ውሸተኛ» ቢሆን እንኳ «እግዚአብሔር እውነተኛ ይሁን»።

8. ነገር ግን እነዚህ ነገሮች እንዲህ ከሆኑ ሰዎች ፈጽሞ ሊሞቱ አይገባም ነበር ይሉናል። ለምን? እምነት ከቃሉ አልፎ ለምን ይሄዳል? ከዚያ ያለፈ ማንኛውም ነገር ድፍረት ነው። ቃሉ ለሰው ሕይወት ወሰን ያበጃል፤ መጽሐፍ ቅዱሳዊ እምነት ሊጠይቅ የሚችለውም ለሕይወት ሥራችን የሚበቃ ጤናና ብርታት፣ ያውም በተገቢው ወሰን ውስጥ ብቻ ነው። ረጅም ወይም አጭር ሊሆን ይችላል፤ ነገር ግን እንደ ክፉዎች እኩሌታ ዘመኑን ሳይኖር መቅረት የለበትም። ሙሉ፣ የሚያረካና የሕይወት ሥራ ገና ሳይፈጸም እስካለ ድረስ የሚዘልቅ ሊሆን ይገባዋል። ከዚያም መጨረሻው ሲመጣ፣ የበሰበሰ ፖም በሰኔ ወር በደዌ ምክንያት፣ ሥሩም በትል ተበልቶ እንደሚወድቅ፣ በሚያሠቃይና በሚያደክም ደዌ ለምን መሆን ያስፈልገዋል? ያ የበሰለ ፖም በመስከረም ወር ጎምርቶ፣ ለስልሶና ያለ ትግል በአትክልተኛው እጅ ለመውደቅ ተዘጋጅቶ እንደሚወድቅ ለምን አይሆንም? ኢዮብም የደግ ሰውን ሕይወት ፍጻሜ «በጊዜው እንደሚሰበሰብ የእህል ነዶ» ሙሉ ብስለት አድርጎ ይሥለዋል።

9. አንዳንዶች እንዲህ ብለው ይጠይቁናል፦ እግዚአብሔር እነዚህን ሁሉ መንገዶች አልፈጠረምን? እንድንጠቀምባቸውስ አይፈልግምን? በእርግጥም ለራሳችን የምንችለውን ሁሉ ካላደረግን እርሱ አንዳች እንዲያደርግ መጠበቃችን ድፍረት አይደለምን? መልሳችን ይህ ነው፦ በመጀመሪያ፦ እግዚአብሔር የሕክምና መንገዶችን በየትም ስፍራ አላዘዘም፤ መድኃኒቶችም በተለምዶ የእርሱ መንገዶች ናቸው ብለን የመደምደም መብት የለንም። እንደ ምግብ ለእኛ ጥቅም አስፈላጊ እንደ ሆኑ ወይም እንድንጠቀምባቸው እንደ ታዘዘ ደጋግመው አልተጠቀሱም። በአበው ታሪክ ሁሉ እንዲህ ያሉ መንገዶች ጥቅም ላይ ስለ መዋላቸው አንዳች አለመጠቀሱ እጅግ ልዩና የማይመለስ እውነታ ነው። ሕያው በሆኑ ዝርዝሮች በተሞላው በኢዮብ ታሪክ ውስጥ ከሐኪሙ በቀር ሌላው ሰው ሁሉ፣ ከመድኃኒትም በቀር በዓለም ያለው ነገር ሁሉ ተገልጿል። በአጠገቡ ምንም ሐኪም የለም፤ ቢኖር ኖሮ በዚያ ክፍል ውስጥ በእርግጥ በጨረፍታ ባየነው ነበር፤ ኢዮብም ሲድን ሙሉ በሙሉ ከእግዚአብሔር ቀጥተኛ እጅ ነው፤ ይኸውም እርሱ ራሱ ለእግዚአብሔር ወደሚገባው የትሕትና ስፍራና ለሰው ወደሚገባው ፍቅር ሲወርድ ነው። ስለ ሰው ሕይወት ዝርዝሮች ሁሉ፣ የለምጽን ደዌ እንኳ ጨምሮ፣ በዘሌዋውያን መጽሐፍ ውስጥ በሰፊው በተዘረዘሩት ሕግጋት፣ ክልከላዎችና ድንጋጌዎች ውስጥ ስለ ሐኪም ወይም ስለ መድኃኒት ቤት የራቀ ፍንጭ እንኳ የለም። የመጀመሪያውን ግልጽ የሕክምና ሁኔታ የምናገኘው ከሰሎሞን ዘመን በኋላ፣ ያለ ጥርጥር እግዚአብሔርን የማይፈራው የግብፅ ባህልና ሳይንስ ከገባ በኋላ ነው፤ በዚያም ሕመምተኛው ይሞታል፤ ያውም በአለማመንና ከእግዚአብሔር በመራቅ ነውር ሥር ሆኖ ይሞታል። በአዲስ ኪዳንም የልብሱን ጫፍ የዳሰሰችው ሴት ስትገለጥ፣ እንዲህ ያሉ «መንገዶች» ከዚህ በተሻለ በሚያሞግስ ቃል አልተጠቀሱም። ሉቃስ ሐኪም ከነበረ፣ ከተጓዥ ሕይወቱ አጥብቆ መረዳት እንደሚቻል፣ ለወንጌል ሥራ ሲል ሙያውን ትቷል፤ በእንዲህ ያለ ሁኔታ ምንም ዓይነት የሕክምና ሥራ ሊቀጥል አይችልምና። ከዚህ በላይ ሳንሄድ ቢያንስ ይህ ያህል ግልጽ ነው፦

በመጀመሪያ፣ እግዚአብሔር መድኃኒትን አላዘዘም።

ሁለተኛ፣ በኢየሱስ ስም ሌላ መንገድ አዝዟል፤ በማስተስረያውም አዘጋጅቶለታል፤ ይገልጠውም ዘንድ ሥርዓትን ሠርቶለታል፤ በእርግጥም አዝዞታል፤ አጥብቆም ደንግጎታል።

ሦስተኛም፣ የጸጋ ዝግጅቶች ሁሉ በሥራ ሳይሆን በእምነት ናቸው። መድኃኒቶችን መጠቀም ቢሳካ እንኳ ብዙውን ጊዜ ክብሩን ለሰው ይሰጣል፤ እግዚአብሔርም እንዲህ አያደርግም። የደዌ መፈወስ ክርስቶስ በማስተስረያው ከገዛቸው ነገሮች አንዱ፣ እንደ ቤዛችንም ከመብቶቹ አንዱ ከሆነ፣ እርሱ ስለ እርሱ ይቀናል፤ እኛም እንቀናለን። የመዳን ዕቅድ አካል ከሆነ፣ ዕቅዱ በሙሉ «በእምነት ሕግ» መሠረት እንደ ተዘጋጀ እናውቃለን፤ የያዕቆብ ቃል ትእዛዝ ከሆነ፣ አንድን ሐኪም መቅጠር በዚያው ጊዜና ለዚያው ሕመም የሌላውን ሕክምና እንደሚያስቀር ሁሉ፣ እርሱም ደዌን በሰው መድኃኒቶች ማከምን ያስቀራል። የእግዚአብሔር የፈውስ መንገድ ከሆነ፣ ሌሎቹ ዘዴዎች የሰው መንገዶች መሆን አለባቸው፤ የመጀመሪያውን ሆን ብሎ ትቶ የኋለኛውን መምረጥም አንዳች አደጋ ሊኖረው ይገባል። በዚህ የሕክምና ሙያ ኃጢአት ነው፣ ወይም መንገዶችን መጠቀም ሁልጊዜ ስሕተት ነው ማለታችን አይደለም። እምነት የማይሠራባቸው ቍጥር የሌላቸው ሁኔታዎች ሊኖሩ ይችላሉ፤ ሁልጊዜም ይኖራሉ፤ ተፈጥሯዊ መንገዶችም እንዳላቸው ሁሉ የተወሰነ ጥቅም ካላቸው፣ በእነዚህ ሁኔታዎች ለመጠቀም ሰፊ ስፍራ አለ። ነገር ግን ለሚታመንና ለሚታዘዝ የእግዚአብሔር ልጅ ቃሉ በግልጥ ያዘዘው፣ ስሙም ዘወትር እንደ ገና የሚከብርበት፣ መንፈሳዊ ሕይወታችንም ያለማቋረጥ የሚታደስበት የሚበልጥ መንገድ አለ። ዘመኑ ምክንያታዊነት እየጨመረ የሚሄድበት ዘመን ነው፤ አለማመንም ቀጥተኛ ከተፈጥሮ በላይ የሆነ ሥራን አሻራ ሁሉ ከዓለም ለማጥፋትና ሁሉንም በሁለተኛ ምክንያቶችና በተፈጥሯዊ እድገት ለማብራራት ያለማቋረጥ ይጥራል፤ እግዚአብሔርም በዚሁ ምክንያት እምነታችን ዕድል በሰጠው ስፍራ ሁሉ ቀጥተኛ ሥራውን ማሳየት ይፈልጋል። ከፍተኛው ሂስ ተአምራዊውን ከመጽሐፍ ቅዱሳችን በትጋት እየነቀለ ነው፤ ዝቅ ያለ የክርስትና ሕይወት መለኪያም መለኮታዊውን ሁሉ ከሕይወታችን በማውጣት ተጠምዷል። በሕያው አምላክ የሚያምኑ ሁሉ ለሚያፌዘው ትውልድ ይህን ለማረጋገጥ ፈቃደኞች ይሁኑ፦ «ዘላለማዊው አምላክ፥ የምድር ዳርቻ ፈጣሪ፥ አይደክምም፥ አይታክትም»፤ «በእርሱ ሕያዋን ነንና እንንቀሳቀሳለን እንኖርማለን»፤ ዛሬም «ለእግዚአብሔር የሚሳነው ነገር» የለም።

10. በመጨረሻም እነዚህ የእውነት አመለካከቶች የሥጋን ሕይወት ከልክ በላይ ከፍ ያደርጋሉ፤ የሰዎችንም አእምሮ ከማትሞተው ነፍስ ከሁሉ የላቀ ጉዳይ ያርቃሉ፤ አክራሪነትን ያበረታታሉ፤ ወደ ሌሎች ክፋቶችም ይመራሉ የሚለውን ተቃውሞ ብቻ እንጠቅሳለን።

ይኸው ተቃውሞ የሥጋ መፈወስ ወደ ሰዎች ነፍስ የሚደረስበት መንገድ፣ ለመንፈሳዊ ትምህርቱም ምስክር በሆነበት በጌታችን አገልግሎት የመጀመሪያዎቹ ዓመታት ላይም ሊቀርብ ይችል ነበር። የክርስቶስ የመፈወስ ኃይል ትምህርት ከቅድስና አስፈላጊነትና ከመንፈሳዊ ሕይወት ጥልቅ እውነቶችና ልምምዶች ጋር እጅግ የተቈራኘ ስለ ሆነ፣ ንጽሕናንና ትጋትን በላቀ መጠን ያበረታታል። ሥጋን የሚፈውሰው ኃይል አብዛኛውን ጊዜ ለልብ እጅግ የበለጸገ የመንፈስ ቅዱስ ጥምቀትን ይሰጣል፤ ይህንን መለኮታዊ ሕይወትና ጤና ጠብቆ ማቆየትም ከእግዚአብሔር ጋር እንዲህ ያለ የማያቋርጥ ኅብረትንና ለጌታ እንዲህ ያለ የተቀደሰ አገልግሎትን ስለሚጠይቅ፣ መንፈሳዊው ፍሬ ከጊዜያዊው እጅግ ይበልጣል፤ በእውነት ለተቀበሉትም ሰዎች ሕይወት ከሁሉ ብርቱ ልጓምና ገፊ ኃይል አንዱ ነው። የሚወቀሱት ጥፋቶች ብዙውን ጊዜ ችኩል ወይም ሥልጣን ፈላጊ ሰዎች ለራሳቸው እግዚአብሔርን የማይፈራ ዓላማ ከሚያሰራጩት የሐሰት ትምህርትና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ያልሆነ ጠማማነት ጋር የተያያዙ ሆነው ይገኛሉ። በጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ በኩል የሚገኘው የፈውስ እውነተኛ ትምህርት ሰውን እጅግ ዝቅ የሚያደርግ፣ ቅዱስና ተግባራዊ ነው፤ ማንንም ከፍ አያደርግም፤ ለኃጢአት ምሕረት አያደርግም፤ ለማይታዘዙ ተስፋ አይሰጥም፤ ለራስ ወዳድ ምኞት ወይም ለዓለማዊ ዓላማ ብርታት አይሰጥም፤ ነገር ግን የኢየሱስን ስም ከፍ ያደርጋል፤ እግዚአብሔርን ያከብራል፤ ነፍስን በእምነትና በኃይል ያነሣሣል፤ ወደ ራስን መካድና ወደ ቅዱስ አገልግሎት ሕይወት ይጠራል፤ ያንቀላፋችውን ቤተ ክርስቲያንና የማያምነውን ዓለም በሕያው አምላክና በሚመለሰው ጌታ ጽኑ ምልክቶች ያነቃል።

ማለፊያ ጽንፎች፣ ጠማማነቶችና ሐሰተኛ ቅጂዎች እንዳሉ እናውቃለን፤ ሥልጣን ያልተሰጣቸውና ራሳቸውን የሾሙ ፈዋሾች፣ «እኔ ታላቅ ነኝ» እያሉ የሚያወሩ ገንዘብ ወዳድ አታላዮች፣ በድንቁርናቸውና በአለመጣጣማቸው በእውነት ላይ ነቀፋ ብቻ የሚያመጡ ሰዎችን በችኮላና ያለ ልዩነት መቀባት፣ እንዲሁም ለሩቅ ተመልካችነት ጥንቆላ የእጅ እንቅስቃሴዎች፣ ለመናፍስት ጠሪነት አስማትና ለእንስሳዊ መግነጢሳዊነት ትርዒቶች የኢየሱስን ስም የሚጠሩ የበግ ለምድ የለበሱ ተኵላዎች አሉ። ነገር ግን የእግዚአብሔር እውነት በሰው ስሕተት አይከሰስም፤ ሐሰተኛ ቅጂውም ብዙ ጊዜ ለእውነተኛው ከሁሉ የተሻለ ምስክር ነው። የጌታ ኢየሱስ አገልጋዮች በመንፈስ ቅዱስ ኃይል አንድ ጊዜ ለእነርሱ የተሰጡትን ስጦታዎችና አገልግሎቶች በመጠየቅና በመተግበር ለእነዚህ ክፋቶች መልስ ይስጡ፤ ያስወግዱአቸውም፤ የእግዚአብሔርም ሕዝብ በዚህ የሚያስጨንቅ ዘመን «በጻድቁና በኃጢአተኛው መካከል፥ እግዚአብሔርንም በሚያመልከውና በማያመልከው መካከል» ይለዩ።