ራስን መመርመር

«በሃይማኖት ብትኖሩ ራሳችሁን መርምሩ።» (2ኛ ቆሮንቶስ 13:5)

ከሃይማኖታዊ ሕይወት ጋር ከተያያዙ ጉዳዮች ሁሉ፣ ይህ ራስን የመመርመር ጉዳይ በስሱ ኅሊናዎች ላይ ያደረሰውን ያህል ምቾት ማጣትና ስቃይ ያደረሰ ሌላ ጉዳይ ምናልባት የለም፤ ባለፈው ምዕራፋችን ለመንፈሳዊ እድገት ሁሉ ታላቅ እንቅፋት እንደ ሆነ ያየነውን የ«እጅግ ያነሰ» ቋንቋንም ከእርሱ ይበልጥ ደጋግሞ ያስከተለ የለም። ሆኖም ራሳችንን መመርመር ግዴታችን እንደ ሆነ ዘወትር በአእምሮአችን ውስጥ ስለ ተቀረጸ፣ የአብዛኞቻችን ዓይኖች ያለማቋረጥ ወደ ውስጥ የዞሩ ናቸው። ትኩረታችን በገዛ ውስጣዊ ሁኔታዎቻችንና ስሜቶቻችን ላይ እጅግ ከመተከሉ የተነሣ፣ በመጨረሻ አድማሱን ሁሉ የሞላው ክርስቶስ ሳይሆን እኔነት ሆኖአል።

እዚህ ላይ እኔነት ስል፣ በዚህ በገዛ ታላቅ ግዙፍ «እኔ» ዙሪያ የሚሽከረከረውን ሁሉ ማለቴ ነው። መዝገበ ቃላቱ «እኔ»፣ «እኔን» እና «የእኔ» የሚሉትን ቃላት ዘወትር ይደጋግማል። ሁላችንም በሚገባ የምናውቀው መዝገበ ቃላት ነው። ራሳችንን በምንመረምርበት ጊዜ ለራሳችን የምናቀርባቸው ጥያቄዎች የዚህ ማስረጃ ናቸው፦ በቂ ትጋት አለኝን? በቂ ንስሐ ገብቻለሁን? ትክክለኛ ዓይነት ስሜቶች አሉኝን? ሃይማኖታዊውን እውነት እንደሚገባኝ አስተውዬዋለሁን? ጸሎቶቼ በቂ ግለት አላቸውን? ለመንፈሳዊ ነገሮች ያለኝ ፍላጎት የሚገባውን ያህል ታላቅ ነውን? እግዚአብሔርን በበቂ ፍቅር እወደዋለሁን? መጽሐፍ ቅዱስ ለሌሎች እንደሚሆነው ለእኔም ደስታ ነውን? እነዚህና ስለ ራሳችንና ስለ ተሞክሮዎቻችን የሚነሡ ሌሎች መቶ ጥያቄዎች አሳባችንን ሁሉ፣ አንዳንድ ጊዜም ራሳችንን የምንመረምርባቸውን ትናንሽ ደብተሮቻችንን ጭምር ይሞላሉ። ቀንና ሌሊት፣ ስለ ክርስቶስ አንዳች አሳብ፣ ወይም «እርሱ»፣ «የእርሱ» ወይም «እርሱን» የሚል አንዳች ቃል ፈጽሞ ሳይገባበት፣ «እኔ»፣ «እኔን» እና «የእኔ» በሚሉት ተውላጠ ስሞች ላይ እናተኵራለን።

ብዙዎቻችን የዚህን ጐስቋላነት ከሚገባው በላይ እናውቀዋለን። ነገር ግን መጽሐፍ ቅዱስ ራስን ስለ መመርመር በሚሰጡ ትእዛዛት የተሞላ ነው የሚለው አሳብ እጅግ የተለመደ ከመሆኑ የተነሣ፣ ልናደርገው ከምንችለው ሁሉ እጅግ እውነተኛ ሃይማኖታዊ ነገር መስሎ ይታየናል። ምንም ያህል ቢያጎሳቍለን፣ እየጨመረ የሚሄድ የተስፋ ቢስነትና የተስፋ መቍረጥ ስሜት ቢያድርብንም እንኳ፣ በእርሱ መቀጠል ግዴታችን እንደ ሆነ አሁንም ይሰማናል።

ከዚህ አሳብ አንጻር፣ በመላው መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ራስን ስለ መመርመር የሚናገሩት ጥቅሶች ሁለት ብቻ መሆናቸውን፣ ከሁለቱም አንዳቸውም ቢሆኑ ራስን መመርመር ብለን ከምንጠራው ልማድ ለሚመነጨው ጤና የጎደለው ራስን የመበርበር ተግባር ድጋፍ ሊሆኑ እንደማይችሉ ሲያውቁ ብዙዎች ይደነቁ ይሆናል።

ከእነዚህ ክፍሎች አንዱን በዚህ ምዕራፍ መጀመሪያ ላይ ጠቅሻለሁ፦ «በሃይማኖት ብትኖሩ ራሳችሁን መርምሩ።» ይህ በአሳዛኝ የኋሊት መንሸራተት ሁኔታ ላይ ለነበሩት ለቆሮንቶስ ሰዎች፣ አሁንም አማኞች መሆናቸውን ወይም አለመሆናቸውን በእርግጠኝነት እንዲለዩ የተሰጠ ማበረታቻ ብቻ ነው።

«በሃይማኖት ብትኖሩ ራሳችሁን መርምሩ።» በቂ ትጋት እንዳላችሁ፣ ወይም ትክክለኛ ስሜቶች እንዳሏችሁ፣ ወይም ዓላማዎቻችሁ ንጹሕ እንደ ሆኑ መርምሩ አይልም፤ የሚለው በቀላሉና በዚህ ብቻ፣ «በሃይማኖት» ብትኖሩ ነው። ባጭሩ፣ በክርስቶስ ታምናለህ ወይስ አታምንም? ቀላልና ቀጥተኛ መልስ ብቻ የሚፈልግ ቀላል ጥያቄ ነበር፦ አዎ ወይም አይደለም።

ያን ጊዜ ለቆሮንቶስ ሰዎች ትርጉሙ ይህ ነበር፤ ዛሬም ለእኛ ትርጉሙ ይኸው ነው።

ሌላው ክፍል እንዲህ ይላል፦ «ስለዚህ ሳይገባው ይህን እንጀራ የበላ ወይም የጌታን ጽዋ የጠጣ ሁሉ የጌታ ሥጋና ደም ዕዳ አለበት። ሰው ግን ራሱን ይፈትን፥ እንዲሁም ከእንጀራው ይብላ ከጽዋውም ይጠጣ።» ጳውሎስ እዚህ ላይ የሚጽፈው በጌታ እራት አከባበር ውስጥ ሾልከው ስለ ገቡት የሆዳምነትና የስካር በደሎች ነበር። ራሳቸውን እንዲመረምሩ በሰጣቸው በዚህ ማበረታቻ፣ ከእነዚህ ነገሮች አንዱንም እንዳያደርጉ፣ ይልቁንም ይህን ቅዱስ ማዕድ በጨዋነትና በሥርዓት እንዲካፈሉ ማሳሰቡ ብቻ ነበር።

ከእነዚህ ሁለት ክፍሎች በአንዱም ውስጥ ዛሬ ራስን መመርመር ተብሎ የሚጠራውን ያንን የራስን ስሜቶችና ተሞክሮዎች ጤና በጎደለው ሁኔታ መበርበር የሚጠቁም ፍንጭ እንኳ የለም። ከእንደዚህ ካሉ ሁለት ቀላል ክፍሎች፣ በትጉና ኅሊናቸውን በሚጠብቁ ነፍሳት ላይ ይህን ያህል ጐስቋላነት የሚያመጣ ትምህርት መፍለቁ እጅግ የሚያስደንቅ ነው።

እውነቱ ይህ ነው፤ ለዚህ የዘመናችን ሱስ መሰል ጭንቀት ምንም ዓይነት የመጽሐፍ ቅዱስ ሥልጣን የለውም፤ በእርሱ የሚሠቃዩትም እግዚአብሔር ከልጆቹ ጋር ስላለው አካሄድ የተሳሳቱ አሳቦች ሰለባዎች ናቸው።

ይሁን እንጂ ከአንባቢዎቼ አንዳንዶቹ «ትጉ» የሚሉንን ብዙ ክፍሎች ዘንግቼ እንደ ሆነ፣ እነዚህም ክፍሎች ራሳችንን መጠበቅን፣ በሌላ አነጋገር ራስን መመርመርን የሚያመለክቱ እንደ ሆነ ራሳቸውን እየጠየቁ ይሆናል። ትርጉማቸው በእውነት ምን እንደ ሆነ እናይ ዘንድ ከእነዚህ ክፍሎች አንዱን በምሳሌነት እጠቅሳለሁ፦ «ስለዚያች ቀን ወይም ስለዚያች ሰዓት ግን የሰማይ መላእክትም ቢሆኑ ልጅም ቢሆን ከአባት በቀር የሚያውቅ የለም። ጊዜው መቼ እንዲሆን አታውቁምና ተጠንቀቁ፤ ትጉ፤ ጸልዩም። ቤቱን ትቶ ወደ ሌላ አገር እንደ ሄደ ሰው ነው፥ ለባሮቹም ሥልጣን ለእያንዳንዱም ሥራውን ሰጥቶ በረኛውን እንዲተጋ አዘዘ።

እንግዲህ በማታ ቢሆን ወይም በእኩለ ሌሊት ወይም ዶሮ ሲጮኽ ወይም በማለዳ ቢሆን ባለቤቱ መቼ እንዲመጣ አታውቁምና ድንገት መጥቶ ተኝታችሁ እንዳያገኛችሁ ስለዚህ ትጉ። ለእናንተም የምነግራችሁ ለሁሉ እላለሁ፤ ትጉ።»

ይህን ክፍልና ሌሎች እንደ እርሱ ያሉትን በጥንቃቄ ብንመረምር፣ ራስን መመርመርን ከማስተማር ይልቅ ፍጹም ተቃራኒውን እንደሚያስተምሩ የምናይ ይመስለኛል። «ትጉ» ይሉናል፤ ይህ እውነት ነው፤ ነገር ግን ራሳችሁን ጠብቁ አይሉንም። ሌላውን አንዱን እየተጠባበቅን ራሳችንን እንድንረሳ የሚያዝዙ ግልጽ ትእዛዛት ናቸው። እንድንጠባበቀው የተባልነው የጌታ መመለስ ነው። ትኵረታችን ሊያርፍበት የሚገባው የእርሱ እየመጡ ያሉ ኮቴዎች እንጂ የራሳችን ያለፉ ኮቴዎች አይደሉም። በረኛ የቤቱን ባለቤት መመለስ እንደሚጠባበቅ እንጠባበቃለን፤ እንደ መልካም ዘብም በሚገለጥበት በማንኛውም ቅጽበት ልንቀበለውና ልናስተናግደው ዝግጁ ልንሆን ይገባናል።

«ጌታቸው በመጣ ጊዜ ሲተጉ የሚያገኛቸው እነዚያ ባሪያዎች ብፁዓን ናቸው።» (ሉቃስ 12:37) ምንን እየተጠባበቁ?

ራሳቸውን? አይደለም፤ እርሱን እየተጠባበቁ ነው እንጂ። አንድ በረኛ የጌታውን መመለስ ከመጠባበቅ ይልቅ ጊዜውን ያለፈውን የገዛ ምግባሩን ጤና በጎደለው ሁኔታ በመበርበር ሲያሳልፍ—በቂ ታማኝ ሆኖ እንደ ሆነ ለማወቅ ሲሞክር፣ በራሱ ምርመራም እጅግ ተውጦ የጌታውን ጥሪና የጌታውን መመለስ ሲያመልጠው—ብንገምት፣ ክርስቶስን ከመጠባበቅና ወደ እርሱ ከመመልከት ይልቅ እኔነትን የመጠበቅና ወደ እርሱ የመመልከት የተሳሳተ ልማድ አሳልፋ ለተሰጠች ነፍስ የሚሆነውን የሚያሳይ ሥዕል ይኖረናል።

ስለዚህ እነዚህ ክፍሎች ራስን መመርመርን ከማስተማር ይልቅ ፍጹም ተቃራኒውን ያስተምራሉ። እግዚአብሔር «ወደ እኔ ተመለሱ ትድኑማላችሁ» ይላል፤ ራሷን የምትበረብረው ነፍስ ግን «ለመዳን አንዳች ተስፋ እንዲኖረኝ ወደ ራሴ መመልከት አለብኝ፤ መዳን የሚመጣው ራሴን በማስተካከል ነው» ትላለች። ሆኖም «ኢየሱስን እየተመለከትን» የሚለው ሐረግ ከክርስትና ሃይማኖት መለያ ቃላት አንዱ እንደ ሆነ በአብዛኛው ይታመናል፤ በየስፍራው ያሉ ክርስቲያኖች ሁሉ ሁላችንም ልናደርገው የሚገባን አንዱ ነገር ይህ እንደ ሆነ ያለ ማመንታት ይናገራሉ። ይህን ከተናገሩ በኋላ ግን፣ በገዛ ውስጣዊ ሁኔታዎቻቸውና ስሜቶቻቸው ውስጥ፣ ወይም በገዛ የጽድቅ ሥራዎቻቸው ውስጥ አንዳች መዳን ለማግኘት እየሞከሩ፣ ፈጽሞ ስለማያገኙትም ዘወትር በተስፋ መቍረጥ ውስጥ እየተዘፈቁ፣ በቀድሞው የራስን ውስጥ የመበርበር መንገዳቸው ይቀጥላሉ።

የምንመለከተውን እንደምናይ፣ ፊታችንን ያዞርንበትን ግን ማየት እንደማንችል ግልጽ ሐቅ ነው፤ ወደ ራሳችን እየተመለከትን ወደ ኢየሱስ መመልከት አንችልም።

የድል ኃይልና የጽናት ኃይል የሚመጣው ወደ ኢየሱስ በመመልከትና እርሱን በማሰብ ነው እንጂ ወደ ራሳችን፣ ወደ ሁኔታዎቻችን፣ ወደ ኃጢአቶቻችን ወይም ወደ ፈተናዎቻችን በመመልከትና እነርሱን በማሰብ አይደለም። ወደ ራሳችን መመልከት ሁሉ ድካምንና ሽንፈትን ያመጣል። ምክንያቱም ወደ ራሳችን ስንመለከት ከራሳችን፣ ከገዛ ድካማችን፣ ድህነታችንና ኃጢአታችን በቀር ምንም አናይም።

ለእነዚህ የሚሆነውን መድኃኒትና አቅርቦት አናይም፤ ልናይም አንችልም፤ ስለዚህ መሸነፋችን የሚጠበቅ ነው።

መድኃኒቱና አቅርቦቱ ሁልጊዜ በዚያ አሉ፤ ነገር ግን እኛ በምንመለከትበት ስፍራ አይገኙም፤ ያሉት በክርስቶስ እንጂ በእኔነት ውስጥ አይደሉምና። ወደ ራሳችንና ወደ ክርስቶስ በአንድ ጊዜ መመልከት አንችልም። እንደ ገና እደግመዋለሁ፤ የምንመለከተውን ማየታችን የማይቀር የነገሮች ባሕርይ ነው። ጌታን ማየት ከፈለግን ወደ እኔነት ሳይሆን ወደ ጌታ መመልከት አለብን። «እኔ» ወይስ ክርስቶስ፣ ጀርባችንን ለክርስቶስ ሰጥተን ወደ ራሳችን እንመለከታለን ወይስ ጀርባችንን ለእኔነት ሰጥተን ወደ ክርስቶስ እንመለከታለን የሚለው ለእኛ ቀላል የምርጫ ጥያቄ ነው።

ከብዙ ዓመታት በፊት አደላይድ ፕሮክተር በጻፈችው መጽሐፍ ውስጥ ባለው በሚከተለው ዓረፍተ ነገር እጅግ ተረድቻለሁ፦ «ወደ እኔነት ለምትመለከተው ለእያንዳንዷ አንድ ጊዜ፣ ወደ ክርስቶስ አሥር ጊዜ ተመልከት።» ቀደም ብዬ ትክክል ነው ብዬ ካሰብሁት ሁሉ ፍጹም ተቃራኒ ነበር፤ ነገር ግን ነፍሴን አሳመናት፤ ለዓመታትም ሕይወቴን ካጐሳቈለው ጤና የጎደለው ራስን የመመርመርና የራስን ውስጥ የመበርበር ልማድ አዳነኝ። ሊነገር የማይችል መዳን ነበር። ከዚያ ወዲህ ያገኘሁት ተሞክሮም ከዚህ ይልቅ የተሻለ መሪ ቃል «ወደ እኔነት ፈጽሞ አትመልከት፤ ነገር ግን ወደ ክርስቶስ ብቻ ሁልጊዜም ተመልከት» የሚል እንደሚሆን እንዳምን ይመራኛል።

የእኔነትን ሕይወት በተመለከተ የመጽሐፍ ቅዱስ ሕግ፣ የእኔነት ሕይወት ሊጠበቅና ሊሻሻል ይገባዋል የሚል ሳይሆን «ሊወገድ» ይገባዋል የሚል ነው። ሐዋርያው የኤፌሶን ክርስቲያኖችን «በተጠራችሁበት መጠራታችሁ እንደሚገባ ትመላለሱ ዘንድ» ሲለምናቸው፦ «ፊተኛ ኑሮአችሁን እያሰባችሁ እንደሚያታልል ምኞት የሚጠፋውን አሮጌውን ሰው አስወግዱ» ይላቸዋል። «አሮጌው ሰው» እንግዲህ የእኔነት ሕይወት ነው፤ ይህም የእኔነት ሕይወት (በእርግጥ እንደሚያታልል ምኞት የሚጠፋ መሆኑን ከሚገባው በላይ እናውቃለን) ሊሻሻል ሳይሆን «ሊወገድ» ይገባዋል። ሊሰቀል ይገባዋል።

ጳውሎስ «አሮጌው ሰዋችን ከእርሱ ጋር እንደ ተሰቀለ»—ማለትም ከክርስቶስ ጋር እንደ ተገደለ—ይናገራል፤ ለቆላስይስ ሰዎችም «አሮጌውን ሰው ከሥራው ጋር ገፋችሁታልና» ከእንግዲህ ሊዋሹ እንደማይችሉ ይነግራቸዋል። የአንዳንድ ሰዎች «አሮጌውን ሰው» የመስቀል አሳብ እርሱን በመድረክ ላይ አቁመው በዙሪያው እየተመላለሱ እንዲጐሳቈል የሚያበሳጩ መርፌዎችን መውጋት፣ ነገር ግን በዚያ ሁሉ ጊዜ በሕይወት ማቆየት ነው። እኔ ቋንቋን የማስተውል ከሆንሁ ግን፣ መሰቀል ማለት ሞት ማለት ነው እንጂ አንድን ሰው ማጐሳቈል አይደለም፤ አሮጌውን ሰው መስቀልም ፈጽሞ መግደል፣ እባብም የሞተና የማይጠቅም ቆዳውን እንደሚገፍ እርሱን ገፍፎ ማስወገድ ማለት ነው።

እንግዲያስ እኔነትን ለማሻሻል በማሰብ መመርመራችንና መነካካታችን ምንም አይጠቅመንም፤ ጌታ በእርሱ እንድናደርግ የሚፈልገው ማስወገድ ነውና። ፌኔሎን «መንፈሳዊ ደብዳቤዎች» በተባለው መጽሐፉ ውስጥ፣ እኔነትን የምንይዝበት ብቸኛው መንገድ ከእርሱ ጋር ምንም ግንኙነት እንዳይኖረን እምቢ ማለት እንደ ሆነ ይናገራል። ለዚህ ለገዛ ታላቅ ግዙፍ «እኔ» ጀርባችንን ሰጥተን፦ «አላውቅህም፤ ስለ አንተም ግድ የለኝም፤ ምንም ዓይነት ትኩረት ልሰጥህ እምቢ እላለሁ» ልንለው እንደሚገባ ይናገራል። ነገር ግን እኔነት ትኩረት ለማግኘት ሁልጊዜ የቈረጠ ነው፤ ፈጽሞ ከመታሰብ ይልቅ በክፉ መታሰብን ይመርጣል። ራስን መመርመርም ከጐስቋላነቱ ሁሉ ጋር ብዙ ጊዜ በውስጣችን ላለው የእኔነት ሕይወት አንድ ዓይነት ጤና የጎደለው እርካታ ይሰጠዋል፤ እንዲያውም እኔነትን በእርግጥ እጅግ ትሑትና ጻድቅ እኔነት እንደ ሆነ እንዲያስብ ያታልለዋል።

ብቸኛው አስተማማኝና መጽሐፍ ቅዱሳዊ መንገድ ከእኔነት ጋር—ከመልካሙ እኔነትም ሆነ ከክፉው እኔነት ጋር—ምንም ግንኙነት አለማድረግ፣ ይልቁንም እኔነትን ፈጽሞ ቸል ማለት፣ ዓይኖቻችንንና አሳቦቻችንን፣ የምንጠብቀውንም ነገር ሁሉ በጌታ ላይ፣ በእርሱም ላይ ብቻ መትከል ነው። «እኔ»፣ «እኔን» እና «የእኔ» በሚሉት ተውላጠ ስሞች ፋንታ «እርሱ»፣ «እርሱን» እና «የእርሱ» የሚሉትን ተውላጠ ስሞች መተካት አለብን፤ ራሳችንንም «እኔ መልካም ነኝን?» ብለን ሳይሆን «እርሱ መልካም ነውን?» ብለን መጠየቅ አለብን።

ዘማሪው «ዓይኖቼ ሁልጊዜ ወደ እግዚአብሔር ናቸው፥ እርሱ እግሮቼን ከወጥመድ ያወጣልና» (መዝሙር 25:15) ይላል። ዓይኖቻችን ወደ ገዛ እግሮቻችንና እግሮቻችን ወደ ተጠላለፉበት ወጥመድ እስከ ተመለከቱ ድረስ፣ የባሰ መጠላለፍ ውስጥ ብቻ እንገባለን። ዓይኖቻችንን ወደ ጌታ ስናደርግ ግን እርሱ እግሮቻችንን ከወጥመዱ ያወጣል። ይህ በተግባራዊ ተሞክሮ በመቶ የሚቈጠሩ ጊዜያት የፈተንሁት ነጥብ ነው፤ ሐቅ እንደ ሆነም አውቃለሁ። ውስጣዊም ይሁን ውጫዊ፣ የቱንም ዓይነት ትብታብ ውስጥ ብገባ፣ ዓይኖቼን በትብታቡ ላይ አድርጌ ልፈታው ስሞክር ይበልጥ እየባሰ እንደ ሄደ ሁልጊዜ አግኝቻለሁ፤ ዓይኖቼን ከትብታቡ መልሼ በጌታ ላይ በተከልኋቸው ጊዜ ግን፣ እርሱ ሁልጊዜ፣ ቢዘገይም ቢፈጥንም፣ ፈታልኝ፤ አዳነኝም።

ገበሬ እርሻ ሲያርስ አይተህ ታውቃለህን? አይተህ ከሆነ፣ ቀጥ ያለ ትልም ለማውጣት ዓይኖቹን በእርሻው ማዶ ባለ ዛፍ፣ ወይም በአጥሩ ምሰሶ፣ ወይም በሌላ ነገር ላይ መትከልና ማረሻውን ሳያወላውል ወደዚያ ነገር መምራት ግድ እንደሚሆንበት አስተውለህ ይሆናል። ቀጥ ያለ ትልም አውጥቶ እንደ ሆነ ለማየት ከበስተኋላው ወዳለው ትልም ወደ ኋላ መመልከት ከጀመረ፣ ማረሻው ወዲያና ወዲህ መወዛወዝ ይጀምራል፤ የሚያወጣውም ትልም ጠማማ ይሆናል። ለእግሮቻችን ቀና መንገድ ልናደርግ ብንወድ፣ ሐዋርያው አደረግሁ ያለውን ማድረግ አለብን፤ «በኋላዬ ያለውን እየረሳሁ በፊቴ ያለውን ለመያዝ እዘረጋለሁ፤ በክርስቶስ ኢየሱስ ከፍ ከፍ ያለውን የእግዚአብሔርን መጥራት ዋጋ እንዳገኝ ምልክትን እፈጥናለሁ» (ፊልጵስዩስ 3:13-14)።

በኋላ ያለውን መርሳት ወደ ከፍተኛው መጠራታችን ዋጋ ወደ ፊት የመገስገስ አስፈላጊ ክፍል ነው፤ ለዚህ መርሳት ፈቃደኞች ካልሆንን በቀር ይህ ዋጋ ፈጽሞ ሊደረስበት እንደማይችልም እርግጠኛ ነኝ። በእርሱ በተስማማን ጊዜ ግን ራሳችንን የመመርመራችንን ሁሉ ፍጻሜ ልናደርስ እንቃረባለን፤ ያለፉትን ስሕተቶቻችንን መለስ ብለን መመልከት ካልተፈቀደልን፣ ራስን መለስ ብሎ ለመመልከት ድርጊቶች የምናገኘው ምግብ እጅግ ጥቂት ይሆናልና።

ስለ መንፈሳዊ ራብ እናማርራለን፤ ራባችን ለምን እንደማይጠግብ ለማወቅም ራሳችንን እናሠቃያለን።

ዘማሪው «የሁሉ ዓይን አንተን ይጠብቃል፤ አንተም ምግባቸውን በጊዜው ትሰጣቸዋለህ» (መዝሙር 145:15) ይላል። ዓይኖቻችንን በራሳችንና በገዛ ራባችን ላይ ማድረግ ፈጽሞ የመንፈሳዊ ምግብ አቅርቦት አያመጣም። የአንድ ሰው የምግብ ጓዳ ባዶ ሆኖ በራብ ሲሞት፣ ዓይኖቹ የጓዳውን ባዶነት በመመልከት አይጠመዱም፤ ይልቁንም የምግብ አቅርቦት ያገኝበታል ብሎ ተስፋ ወደሚያደርገው ወይም ወደሚጠብቀው ምንጭ ይዞራሉ። እኔነትን መመርመር ባዶ ጓዳውን ለመሙላት አቅርቦት ፍለጋ ወደ ገበያ ከመሄድ ይልቅ ጊዜውን ባዶ ጓዳውን በመመርመር የሚያሳልፍ ሰው መምሰል ነው። እንደዚህ ያሉ ክርስቲያኖች በክርስቶስ ውስጥ ለእነርሱ ካለው ሙላት ሁሉ መካከል በራብ እየሞቱ ቢመስሉ አያስደንቅም። ያን ሙላት ፈጽሞ አያዩትም፤ ፈጽሞ አይመለከቱትምና፤ እንደ ገናም እደግመዋለሁ፤ የምንመለከተው ነገር የምናየው ነገር ነው።

ይህን ግልጽ እውነት በበቂ ሁኔታ ልደግመው የማልችል ሆኖ ይሰማኛል፤ ሰዎች ወደ ሃይማኖት ጉዳይ ሲመጡ በሆነ መንገድ የጋራ ማስተዋላቸውን ወደ ጎን የሚያደርጉ፣ ሆን ብለው ጀርባቸውን የሰጡአቸውን ነገሮች ለማየት የሚጠብቁ ይመስላሉና። «ጌታ ሆይ፣ ራስህን ግለጥልኝ» ብለው ይጮኻሉ፤ ነገር ግን ወደ እርሱ ከመመልከት ይልቅ ወደ ራሳቸው ይመለከታሉ፤ ዓይናቸውንም በገዛ ውስጣዊ ስሜቶቻቸው ላይ ያለማቋረጥ ይተክላሉ፤ ከዚያም እግዚአብሔር ከግለት ከሞላው ጸሎታቸው ፊቱን በመሰወሩ «በሚያስገርመው አሠራሩ» ይደነቃሉ። ነገር ግን የማይመለከቱትን እንዴት ሊያዩ ይችላሉ?

ፊቱን ከእኛ የሚሰውር ከቶ እግዚአብሔር አይደለም፤ ሁልጊዜ «ፊታቸውን ሳይሆን ጀርባቸውን ወደ እኔ በመመለስ» (ኤርምያስ 32:33) ፊታችንን ከእርሱ የምንሰውር እኛ ነን። ነቢዩ የእስራኤልን ልጆች በዚህ ይወቅሳቸዋል፤ ደግሞም «በስሜ በተጠራው ቤት ውስጥ ርኵሰታቸውን አቆሙ» (ኤርምያስ 32:34) ብሎ ይጨምራል። ክርስቲያኖች ጊዜያቸውን የገዛ ሁኔታቸውን በመመርመር፣ ኃጢአቶቻቸውን ሁሉ በመቈፈር፣ ጉድለቶቻቸውንም በማልቀስ ሲያሳልፉ፣ ይህ የገዛ ኃጢአተኛ እኔነታቸውን «ርኵሰት» በልባቸው ዋና መድረክ ላይ ማቆምና የመላው ሃይማኖታዊ ሕይወታቸው፣ የጥንቃቄያቸውና የጥረታቸው ሁሉ ማዕከል ማድረግ ካልሆነ ምንድር ነው? ይህ ታላቅ፣ ግዙፍ፣ ጐስቋላ እኔነት አድማሳቸውን ሁሉ እስኪሞላ ድረስ ይመለከቱታል፤ ጌታም ፈጽሞ ከዓይናቸው እስኪሰወር ድረስ «ጀርባቸውን» ይሰጡታል።

ወደ ጌታ ለሚመለከቱት ለአንድ ጊዜ ወደ እኔነት አንድ ሺህ ጊዜ የሚመለከቱ፣ በእርሱ ደስ በመሰኘት ለሚያሳልፉት ለአንድ ሰዓት በራሳቸው ላይ በማልቀስ በመቶ የሚቈጠሩ ሰዓታትን የሚያሳልፉ ብዙ ክርስቲያኖች አሉ ብዬ ለመናገር እደፍራለሁ። ስሜቶቻችንን፣ ወይም ተሞክሮዎቻችንን፣ ወይም ኃጢአቶቻችንን እንኳ እንድንመለከት በየትም ስፍራ ታዝዘን አናውቅም፤ ነገር ግን ለእነዚህ ሁሉ ጀርባችንን እንድንሰጥና «እነሆ የዓለምን ኃጢአት የሚያስወግድ የእግዚአብሔር በግ» (ዮሐንስ 1:29) ወደሚለው እንድንመለከት ታዝዘናል። ወደ ክርስቶስ አንድ ጊዜ መመልከት ለመዳን ወደ እኔነት አንድ ሚሊዮን ጊዜ ከመመልከት ይበልጥ ዋጋ አለው፤ ሆኖም አሳቦቻችን እጅግ የተሳሳቱ ከመሆናቸው የተነሣ፣ ራስን ከመመርመር የሚመጣው ውርደት እጅግ ስለሚያጐሳቍለን በውስጡ አንዳች የማዳን ኃይል ሊኖረው ይገባል ከማሰብ መቆጠብ የማንችል እንመስላለን፤ በጐስቋላነት ውስጥ ምንም የማዳን ኃይል እንደሌለ፣ ደስተኛና በራስ የሚተማመን እምነትም ወደ ላይ ለምትናፍቅ ነፍስ ብቸኛው የሚሳካ አቋም እንደ ሆነ ፈጽመን ከመማራችን በፊት በሰማያዊ ጕዞአችን ረጅም መንገድ መጓዝ አለብንና።

በኢሳይያስ መጽሐፍ የእግዚአብሔር ሕዝብ እንደ ጾሙና እርሱ እንዳላየ፣ ነፍሳቸውን እንዳዋረዱና እርሱ እንዳላወቀ ሲያማርሩ እናያለን፤ እግዚአብሔርም ይህን ትርጉም ያለው መልስ ሰጣቸው፦ «እኔ የመረጥሁት ጾም ሰው ነፍሱን የሚያዋርድበት ቀን እንዲህ ያለው ነውን? ራሱን እንደ እንግጫ ዝቅ ያደርግ ዘንድ፥ ማቅና አመድ ያነጥፍ ዘንድ ነውን? በውኑ ይህን ጾም፥ በእግዚአብሔርም ዘንድ የተወደደ ቀን ትለዋለህን?» (ኢሳይያስ 58:5)። በራስ ምርመራችን ጐስቋላነት ሌላ ማንም ደስ ቢሰኝ፣ እግዚአብሔር ግን ደስ እንደማይሰኝ እጅግ የተረጋገጠ ነው። የጥንት ሕዝቡ ይህን እንዲያደርጉ እንዳልፈለገ ሁሉ፣ እኛም ራሳችንን እንደ እንግጫ ዝቅ እንድናደርግ አይፈልግም፤ ለእነርሱም እንዳደረገው፣ ጐስቋላ እኔነታችንን እንድንረሳና የሌሎችን ጐስቋላነት ለማቃለል ወደ ሥራ እንድንሰማራ ይጠራናል። «እኔ የመረጥሁት ጾም ይህ አይደለምን? የበደልን እስራት ትፈታ ዘንድ፥ የቀንበርንም ጠፍር ትለቅቅ ዘንድ፥ የተገፉትንም አርነት ትሰድድ ዘንድ፥ ቀንበሩንም ሁሉ ትሰብር ዘንድ አይደለምን? እንጀራህን ለተራበ ትቈርስ ዘንድ፥ ስደተኞችንም ድሆች ወደ ቤትህ ታገባ ዘንድ፥ የተራቈተውንም ብታይ ታለብሰው ዘንድ አይደለምን?» (ኢሳይያስ 58:6-7)።

ይህ ሌሎችን ማገልገል ከረጅሙ የራስ ምርመራና ራስን የማዋረድ ወቅት ይልቅ በጌታ ዘንድ እጅግ የላቀ ዋጋ አለው፤ የራስ ምርመራ ልማዶቻችን ከዘፈቁን የጐስቋላነት ማጥ የምንወጣበትን እጅግ አስተማማኝ መንገድ እዚህ እንዳሳየን እርግጠኛ ነኝ። ነፍሳችንን የማዋረዱንና ራሳችንን እንደ እንግጫ ዝቅ የማድረጉን የገዛ «ጾማችንን» ትተን እርሱ የሚቀበለውን ዓይነት «ጾም» ብቻ ብንጠብቅ፣ በምትኩም «ነፍስህንም ለተራበ ብታፈስስ፥ የተዋረደችውንም ነፍስ ብታጠግብ፥ ብርሃንህ በጨለማ ይወጣል፥ ጨለማህም እንደ ቀትር ይሆናል። እግዚአብሔርም ሁልጊዜ ይመራሃል፥ በመድረቅም ስፍራ ነፍስህን ያጠግባል፥ አጥንትህንም ያጠነክራል፤ አንተም እንደሚጠጣ ገነት፥ ውኃውም እንደማያቋርጥ ምንጭ ትሆናለህ» (ኢሳይያስ 58:10-11) ብሎ አጽንቶ ይናገራል።

ይህ ሁሉ በትክክል ለማግኘት ስንታገልለት የኖርነው ነው፤ ነገር ግን ትግላችን በእግዚአብሔር መንገድ ሳይሆን በገዛ መንገዳችን ነበር። የመረጥነው «ጾም» ነፍሳችንን ማዋረድ፣ ራሳችንን እንደ እንግጫ ዝቅ ማድረግና በማቅና በአመድ ላይ መቀመጥ ነበር፤ ስለዚህም አጥንቶቻችን ከመጠንከርና ነፍሳችን እንደሚጠጣ ገነት ከመታደስ ይልቅ ያገኘነው ክሳትን፣ ጥማትንና ጐስቋላነትን ብቻ ነው። የገዛ «ጾሞቻችን» ምንም ያህል በግለት ቢፈጸሙ፣ ምንም ያህል ጩኸትና እንባ ቢያጅባቸው፣ ከዚህ በቀር ሌላ ነገር ፈጽሞ ሊያመጡልን አይችሉም።

እንግዲህ የእግዚአብሔርን «ጾም» እንሞክር። ስለ ራሳችን መጨነቃችንን ሁሉ ትተን በምትኩ ለተቸገሩ ወንድሞቻችንና እኅቶቻችን እንጨነቅ። ለገዛ ምስኪንና ጐስቋላ የእኔነት ሕይወታችን አንዳች ለማድረግ መሞከራችንን አቁመን የሌሎችን መንፈሳዊ ሕይወት ለመርዳት አንዳች ለማድረግ መሞከር እንጀምር። በራሳችን ውስጥ ደስ የምንሰኝበትን አንዳች ነገር ለማግኘት የምናደርገውን ተስፋ ቢስ ጥረት ትተን በጌታና በአገልግሎቱ ብቻ ደስ እንሰኝ። ይህን ብቻ ብናደርግ፣ የጐስቋላነታችን ዘመን ሁሉ ያበቃል።

ነገር ግን አንዳንዶች፣ ምን እንደ ተበላሸና ምን መጠገን እንደሚያስፈልገው ለማወቅ ራሳችንን መመርመር አስፈላጊ አይደለምን ብለው ይጠይቁ ይሆናል። የገዛ እጃችን ሥራ ብንሆን ኖሮ ይህ በእርግጥ አስፈላጊ በሆነ ነበር፤ ነገር ግን የራሳችን ሳንሆን የእግዚአብሔር እጅ ሥራ ስለ ሆንን—«እኛ ፍጥረቱ ነንና»—የሚመረምረን እርሱ ነው፤ የተበላሸውን ሊናገር የሚችል እርሱ ብቻ ነውና። ሰዓት ሲበላሽ መርምሮ የሚያስተካክለው ሰዓት ሠሪው ነው። በሰዓቶቻችን ላይ ጣልቃ ላለመግባት በቂ ማስተዋል አለን፤ ታዲያ በራሳችን ላይ ጣልቃ መግባታችንን ለመተው በቂ ማስተዋል የሌለን ለምንድር ነው? የጌታ ምርመራ ብቻ አንዳች ጥቅም ያለው ምርመራ መሆኑን በእርግጥ ማየት አለብን። የእርሱ ምርመራ ለመፈወስ እንደሚመረምር ሐኪም ምርመራ ነው፤ የእኛ ራስን መመርመር ግን የበሽታውን ምልክቶች ባጤነ ቍጥር ይበልጥ በበሽታ ፍርሃት እንደሚዋጥ ሕመምተኛ ምርመራ ነው።

ነገር ግን በእርግጥ ኃጢአት በተሠራ ጊዜ፣ ቢያንስ ለጊዜው፣ ራስን መመርመርና ራስን መውቀስ ሊኖር አይገባምን የሚል ጥያቄ ሊነሣ ይችላል። ይህ ብዙዎችን የሚያታልል የተሳሳተ አስተሳሰብ ነው። በመጀመሪያ የራስ ወቀሳ ወቅት ሳናልፍ ይቅር ልንባል እንደምንችል ማመን እጅግ የበዛ ይመስላል። ነገር ግን መጽሐፍ ቅዱስ የሚያስተምረው ምንድር ነው? ዮሐንስ በ1ኛ ዮሐንስ 1:9 ላይ፦ «በኃጢአታችን ብንናዘዝ ኃጢአታችንን ይቅር ሊለን ከዓመፃም ሁሉ ሊያነጻን የታመነና ጻድቅ ነው» ይለናል።

እግዚአብሔር የሚፈልገው ሁሉ ወዲያውኑ ወደ እርሱ እንድንመለስ፣ ኃጢአታችንን እንድንናዘዝና ይቅርታውን እንድናምን ነው፤ ጊዜውን ራስን በመመርመርና ራስን በመውቀስ ለማሳለፍ ብለን ይህን ከማድረግ የምንዘገይባት እያንዳንዷ ደቂቃ ቀድሞ በሠራነው ኃጢአት ላይ ሌላ ኃጢአት መጨመር ብቻ ናት። ዓይኖቻችንን ከእኔነት መልሰን ወደ ጌታ ማዞር የሚያስፈልገን ጊዜ ካለ፣ በእርሱ ላይ ኃጢአት እንደ ሠራን የምናውቅበት ያ ጊዜ ነው። የጠላቶቻችን ብዛት በበዛ መጠን፣ የእግዚአብሔር ፍላጎታችን ይበልጥ ታላቅና አስቸኳይ ይሆናል።

በመላው መጽሐፍ ቅዱስ ይህ ለእኔነት የመሞትና በክርስቶስ ብቻ የመኖር ትምህርት ይሰጠናል። «እኔም አሁን ሕያው ሆኜ አልኖርም ክርስቶስ ግን በእኔ ይኖራል» (ገላትያ 2:20) የሚለው ቃል ለቅዱስ ጳውሎስ ብቻ የተለየ ተሞክሮ እንዲሆን የታሰበ አልነበረም፤ ይልቁንም የእያንዳንዱ ክርስቲያን ተሞክሮ ምን ሊሆን እንደሚገባው የሚገልጥ አዋጅ ብቻ ነበር። አንዳንድ ጊዜ «ክርስቶስ ሆይ፣ የምሻው አንተ ብቻ ነህ» ብለን እንዘምራለን፤ በእውነቱ ግን ሌሎች ብዙ ነገሮችን እንሻለን። መልካም የአእምሮ ሁኔታዎችንና ስሜቶችን እንሻለን፤ ግለትንና ትጋትን እንሻለን፤ ጥልቅ ግንዛቤዎችንና የሚያረኩ ተሞክሮዎችን እንሻለን፤ እነዚህ ነገሮች ለምን እንደሌሉን ለማወቅ በመሞከርም ራሳችንን ያለማቋረጥ እንመረምራለን።

የምንወድቅባቸውን ነጥቦች ብቻ ብናገኝ ኖሮ ልናስተካክላቸው እንችል ነበር ብለን እናስባለን።

ነገር ግን ውድቀቶቻችንን አትኵሮ በመመልከት ውስጥ ምንም የመፈወስ ወይም የመለወጥ ኃይል የለም። ክርስቶስን ወደ መምሰል የሚወስደው ብቸኛው መንገድ የገዛ አስጸያፊነታችንን ሳይሆን የእርሱን ቸርነትና ውበት መመልከት ነው። የምንመለከተውን እንመስላለን፤ ሕይወታችንን አስጸያፊውን እኔነታችንን በመመልከት ብናሳልፍ፣ ይበልጥ ይበልጥ አስጸያፊዎች እንሆናለን።

ራስን መመርመር የተሻልን ከማድረግ ይልቅ ሁልጊዜ የባሰ የሚያደርገን መስሎ በሐቅ አናገኘውምን? እኔነትን በመመልከት ይበልጥ ይበልጥ ወደ እኔነት መልክ እንለወጣለን። በአንጻሩ ግን ጊዜያችንን የጌታን ክብር በመመልከት ብናሳልፍ—ማለትም አእምሮአችን በቸርነቱና በፍቅሩ ላይ እንዲያሰላስል በማድረግ፣ መንፈሱንም ለመጠጣት በመሞከር—የማይቀረው ውጤት፣ ምናልባት በዝግታ ቢሆንም በእርግጠኝነት፣ ትኩር ብለን የምንመለከተውን የጌታን መልክ እንድንመስል መለወጣችን ይሆናል።

ፌኔሎን በውድቀቶቻችን ላይ የሚሰማንን ውርደትም ሆነ በስኬቶቻችን ላይ የምናቀርበውን የራስ ሙገሳ፣ ማንኛውንም ራስን መለስ ብሎ የመመልከት ድርጊት ፈጽሞ ልንፈቅድለት እንደማይገባ ይናገራል። ይልቁንም እኔነትንና የእኔነትን ሥራዎች ሁሉ ዘወትር ለመርሳት አሳልፈን ልንሰጥ፣ ውስጣዊ ዓይኖቻችንንም በጌታ ላይ ብቻ ልናደርግ ይገባናል። ራሳችንን በምንመረምርበት ጊዜ ለጥፋቶቻችን ሰበብ ላለመፈለግ መሞከር እጅግ ከባድ ነው፤ ራስን መለስ ብሎ የመመልከት ድርጊቶቻችንም ብዙ ጊዜ ወደ ራስ መመካት ድርጊቶች የመለወጥ አደጋ ላይ ናቸው። ብቸኛው መንገድ እኔነትን ፈጽሞ ቸል ማለትና እንዲህ ያለ ፍጡር በሕልውና መኖሩን መርሳት ነው።

ይህን የማያስተውል ማንም ሰው ከእኔነትና ከራስን መለስ ብሎ የመመልከት ድርጊቶች ሁሉ መገላገል ምን ያህል መጽናናትና እፎይታ እንደ ሆነ ሊገነዘብ አይችልም። በእነዚህ ድርጊቶች ምክንያት ሕይወታቸው አንድ ረጅም ስቃይ የሆነባቸውን የክርስቲያን አገልጋዮች አውቃለሁ፤ ብዙ ቀሳውስት የሚያማርሩባቸው «ጥቁር ሰኞዎች» በቀደመው ቀን በቤተ ክርስቲያን ስላከናወኑት አገልግሎት ራስን መለስ ብሎ የመመልከት ድርጊቶች ውስጥ በመግባታቸው የሚመጡ ውጤቶች እንጂ ሌላ እንዳልሆኑ እርግጠኛ ነኝ።

የቱንም ዓይነት ቢሆኑ፣ ራስን መለስ ብሎ የመመልከትን ድርጊቶች ሁሉ የምንይዝበት ብቸኛው መንገድ በቀላሉ መተው ነው። ሁልጊዜ ጉዳት እንጂ ፈጽሞ ጥቅም አያመጡም። ከሁለት ነገሮች አንዱን ማስከተላቸው የማይቀር ነው፤ ወይ በራስ ሙገሳና በራስ እርካታ ይሞሉናል፤ ወይም ወደ ጥልቅ ተስፋ መቍረጥና ተስፋ ቢስነት ይዘፍቁናል። የትኛውም ቢሆን፣ ነፍስ እግዚአብሔርንና ማዳኑን ከማየት መከልከልዋ የማይቀር ነው።

ይህን ልማድ ለማሸነፍ ከሚረዱ እጅግ ውጤታማ መንገዶች አንዱ፣ ራሳችንን ለመመርመር በተፈተንን ቍጥር በምትኩ ወዲያውኑ ጌታን መመርመር እንድንጀምር ሕግ ማድረግ ነው። የፍቅሩና የሁሉን በቂነቱ አሳቦች ስለ ገዛ አለመገባታችን ወይም ስለ ገዛ ረዳት ማጣታችን ያሉትን አሳቦች ሁሉ ጠራርገው እንዲያስወጡ ልንፈቅድላቸው ይገባል።

በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ጌታን በባሕርዩና በመንገዶቹ ውበት ሁሉ በዓይኖቻችን ፊት ለማቅረብ ስሞክር ቆይቻለሁ፤ ዕይታው እጅግ ልብን የሚማርክ ሆኖ ዓይኖቻችንን ከሌላው ነገር ሁሉ ላይ እንዲያነሣ በማሰብ ነው። ነገር ግን ልንመለከተው ካልፈለግን፣ ይልቁንም ለተገለጠው ጀርባችንን ሰጥተን ገዛ ውስጣዊ ተሞክሮዎቻችንን አትኵሮ በመመልከት ከጸናን፣ የእግዚአብሔር መገለጥ ምንም አይጠቅመንም። እንደ ገና መድገም አለብኝ፤ እኔነትንና ጌታን በአንድ ጊዜ ማየት አንችልም፤ እኔነትን እየመረመርንም ወደ እርሱ መመልከት አንችልም።

ፌኔሎን ስለ ራስ ምርመራ እንዲህ ይላል፦ «በሚያስከትለው ስቃይ ውስጥ እጅግ የተሰወረና እጅግ አታላይ የሆነ አንዳች ነገር አለ፤ በእግዚአብሔር ክብር ብቻ ፈጽመህ የተያዝህ መስሎ ለራስህ ሲታይህ፣ በውስጠኛው ነፍስህ ግን ችግርህን ሁሉ የሚያመጣው እኔነት ብቻ ነውና። እግዚአብሔር እንዲከበር በእርግጥ ትመኛለህ፤ ነገር ግን ይህ በአንተ ፍጽምና አማካይነት እንዲሆን ትወዳለህ፤ በዚህም የራስ ፍቅር ስሜቶችን ትንከባከባለህ። ይህ በእኔነት ውስጥ ለመኖር የሚቀርብ የረቀቀ ሰበብ ብቻ ነው... መልካም እያደረግን እንደ ሆነ ዘወትር ለመረጋገጥ ስንመኝ፣ ይህ ለቀላል እምነት የሚደረግ አንድ ዓይነት ታማኝነት ማጣት ነው። በእርግጥ ፈጽሞ የማናውቀውንና እግዚአብሔርም እንዳናውቀው የፈቀደውን፣ የምናደርገውን ለማወቅ የመመኘት ምኞት ነው። ስለ መንገዱ ለመከራከር በመንገድ ላይ መዘግየት ነው። እጅግ አስተማማኙና አጭሩ መንገድ እኔነትን መካድ፣ መርሳትና መተው፣ ለእግዚአብሔርም ባለ ታማኝነት ዳግመኛ ስለ እርሱ አለማሰብ ነው። ሃይማኖት ሁሉ ይህ ነው—ወደ እግዚአብሔር ለመግባት ከእኔነትና ከራስ ፍቅር መውጣት።»

እንግዲህ ልናደርገው የሚገባን ለእኔነትና ለእኔነት ተሞክሮዎች ሁሉ፣ መልካምም ይሁኑ ክፉ፣ በሩን በቍርጥነትና በጽናት፣ አንድ ጊዜ ለሁልጊዜ መዝጋት ነው። ከዘማሪው ጋር እንዲህ ልንል ይገባናል፦ «እግዚአብሔርን ሁልጊዜ በፊቴ አደረግሁት፤ በቀኜ ነውና አልናወጥም።

ስለዚህ ልቤ ደስ አለው፥ ነፍሴም ሐሤት አደረገች፤ ሥጋዬም ደግሞ ተማምኖ ያድራል» (መዝሙር 16:8-9)።