የተረፉትና ዘሮቻቸው

ወይዘሮ ዌስሊ በሞት አልጋ ላይ ሳለች በዙሪያዋ የተሰበሰቡት የቤተ ሰብ አባላት ሴቶች ልጆቿ ኤሚሊያ፣ ሱዛና፣ ሄቲ፣ አንና ማርታ፣ እንዲሁም ልጇ ጆን ነበሩ። ኤሚሊያ — ወይዘሮ ሃርፐር — በዚህ ጊዜ የኀምሳ ዓመት ሴት፣ ባሏ የሞተባትና ልጅ የሌላት ነበረች፤ ሕፃን ተወልዶላት የነበረ ቢሆንም ብዙም ሳይቆይ ሞቶ ነበርና። ሳታገባም ሆነ ካገባች በኋላ ያየችው መጽናናት እጅግ ጥቂት ነበር፤ ጠባይዋ ብዙ የሚጠይቅና ያን ያህል ጣፋጭ ያልሆነ ነበረ፤ ችሎታ እንዳላት ታውቅ ነበር፤ ያንን ችሎታ የምታሳይበት ዕድል እንዳላገኘችም በሚያሠቃይ ሁኔታ ይሰማት ነበር። በወጣትነቷ አቶ ሌቦርን ከሚባል ሰው ጋር ታጭታ ነበር፤ ወይዘሮ ዌስሊና ሳሙኤል ግን ስላልወደዱት ጋብቻው ቢፈርስም፣ ኤሚሊያ የምትረሳ ወይም በቀላሉ እንደ ገና የምታፈቅር ሴት አልነበረችም። ይህ ተስፋ መቍረጥ ሕይወቷን በሙሉ አመረረው። እናቷን እጅግ ትወድድ ነበር፤ ከእርሷ በአሥራ አንድ ዓመት ለሚያንሰው ለጆን የነበራት ፍቅርም ብዙ የእናትነት ስሜት የተቀላቀለበት ነበረ፤ ሄቲ በተሰናከለች ጊዜ ግን በእርሷ ላይ ጨከነች። ድህነት ከሴት ተፈጥሮ ብዙውን ጣፋጭነት ይወስዳል፤ እርሷም ካገባች በኋላ በልጅነቷ በኤፕወርዝ ገንዘብና ልብስ እጥረት በነበረበት ጊዜ ከደረሰባት ይልቅ በዚህ ምክንያት እጅግ የባሰ መከራ ተቀበለች። አቶ ሃርፐር ራሱን እንኳ ለማስተዳደር የሚቸገር ነበረ፤ ከትምህርት ቤቷ የምታገኘው ትርፍ ብዙም አልራቀም፤ ሕመም ያዛት፤ ምግብ ለማግኘት ልብሶቿን ለመሸጥ ተገደደች፤ የቤት ኪራይ ውዝፍ ስለ ነበረባትም የምትተኛበት አልጋ እንኳ የሚወረስበትን ሰዓት በየሰዓቱ እስከ መጠበቅ ደረሰች። ያ መከራ በእርግጥ ደርሶባት እንደ ሆነ ወይም እንዳልሆነ እርግጠኛ አይደለም፤ ያም ሆነ ይህ የባሏ ሞት በጌንስብሮ የነበራትን ጉዳይ ጨርሳ ከአንዲት አሮጊት አገልጋይ ጋር ወደ ለንደን እንድትመጣ ነጻ አደረጋት። ከዚያ ጊዜ ጀምሮ ጆን ይረዳት ነበር፤ እርሷም ብዙ ጊዜዋን በፋውንድሪ — በለንደን የሜቶዲስቶች ማዕከል በነበረው ቤት — ታሳልፍ ነበር፤ ይሁን እንጂ ሙሉ በሙሉ በዚያ የኖረች አትመስልም። ለጆን ከጻፈችው ከሚከተለው ደብዳቤ እንደሚታየው የኤፕወርዙ መንፈስ ፈጽሞ አልተዋትም ነበር፦ «ውድ ወንድሜ፦ ፌብሩዋሪ 16 ቀን 1750።»

«እንደ ቀድሞው ጊዜ አንተን ለማየትና ከአንተ ጋር ለተወሰኑ ሰዓታት ለመነጋገር እጅግ ናፍቄአለሁ። አንዳንድ ነገሮች ይከብዱኛል፤ እነዚህን እንድትፈታልኝ እፈልጋለሁ። ከትምህርቶችህና ከብዙ ሌሎች ሰዎች ትምህርቶች አንዱ፣ ይኸውም በዚህ ዓለም ባለ በማናቸውም ነገር ወይም በነገሮች ሁሉ ደስታ ሊገኝ አይችልም የሚለው፣ ከራሴ ልምድ ያገኘኋቸው የአሥራ ስድስት ዓመታት ማስረጃዎች በግልጽ ስለሚቃወሙት፣ ስለ እርሱ ከአንተ ጋር መነጋገር እፈልጋለሁ። ሌላው ነገር ደግሞ እኛ ‹ጄፍሪ› ብለን የምንጠራው ያ አስደናቂ ነገር ነው። ያ አንድ ነገር ማናቸውም ያልተለመደ አዲስ መከራ ሊደርስብኝ ሲል ምን ያህል በእርግጠኝነት እንደሚጐበኘኝ ብነግርህ በአጉል እምነት ተይዘሻል ብለህ አትስቅብኝም፤ ነገር ግን ስለ ማይታየው ዓለም የሚታወቀው እጅግ ጥቂት ስለ ሆነ፣ ቢያንስ እኔ ወዳጅ መንፈስ ወይም ክፉ መንፈስ መሆኑን ለመፍረድ አልችልም። የት እንደምትኖርና የት ልትገኝ እንደምትችል ብታሳውቀኝ ደስ ይለኛል። በፋውንድሪ ከሆነ በእግሬም ሆነ በሠረገላ ውድ ወንድሜን በእርግጥ እጐበኛለሁ፤ ለተወሰኑ ሰዓታትም በመነጋገር የሚገኘውን እጅግ ታላቅ በረከት እደሰታለሁ።»

«በእውነት ባለ ውለታህ የሆንኩ ወዳጅህና አፍቃሪ እኅትህ፣ ኤሚሊያ ሃርፐር።»

በዚህ ማስታወሻ ጀርባ ላይ በጆን ዌስሊ በራሱ እጅ የተጻፈ አንድ ማስታወሻ ደብዳቤው በ18ኛው ቀን መልስ እንደ ተሰጠው ያረጋግጣል፤ ያ መልስ ግን አልተጠበቀም። «ጄፍሪ» ብዙውን ጊዜ መኖሩን በኳኳታና በድምፅ የሚያሳውቅ ነገር ነበረ፤ ደብዳቤው ከተጻፈበት ቀን አንድ ሳምንት ያህል አስቀድሞ፣ በፌብሩዋሪ 8 ቀን፣ ለንደን በብርቱ የመሬት መንቀጥቀጥ ተደናግጣና ተሸብራ ስለ ነበረ፣ ከተፈጥሮ በላይ በሆኑ ነገሮች ላይ ያላቸው እምነት ያን ያህል ብርቱ ያልሆነ ሰዎች ወይዘሮ ሃርፐር በዚያ የተፈጥሮ መናወጥ የተፈጠሩትን ድምፆች የኤፕወርዙ መንፈስ መኖሩን ያሳውቅባቸው ከነበሩት ድምፆች ጋር አሳስታቸው ይሆናል ብለው ቢገምቱ ይቅርታ ሊደረግላቸው ይገባል።

የዌስሊ ተከታዮች ማኅበር በዌስት ስትሪት የሚገኘውን ያንን የታወቀ የጸሎት ቤት በያዘ ጊዜ ወይዘሮ ሃርፐርና አሮጊቷ አገልጋይ ከእርሱ ጋር ወደ ተያያዘው ቤት ተዛወሩ፤ ከመድረኩ በስተ ኋላ ባለ ሰገነትና በተከፈተ ጊዜ ነዋሪዎቹ ራሳቸው ሳይታዩ በአገልግሎቱ እንዲካፈሉ በሚያስችል መስኮት አማካይነት ከጸሎት ቤቱ ጋር በሚገናኙ ክፍሎችም መኖር ጀመሩ። ወይዘሮ ሃርፐር የማስታወስ ችሎታዋን ባጣች ጊዜ ደግና እጅግ የለዘበች አሮጊት ሆነች፤ በ1771 ዕድሜዋ ወደ ሰማንያ ዓመት ገደማ ሲደርስ በአጠቃላይ የሰውነት መድከም ምክንያት ሞተች።

የኤፕወርዝ ቤተ ሰብ ሁለተኛ ሴት ልጅ የሆነችው ሱዛና ዌስሊ በ1721 ሪቻርድ ኤሊሰንን እንዳገባች፣ እርሱም ኑሮው በአንጻራዊነት የተደላደለ ቢሆንም ሁልጊዜ የማይወደድ አማች ተደርጎ ይቆጠር እንደ ነበረ ይታወሳል። ከዚህ ጋብቻ የተወለዱት አራት ልጆች ባደጉ ወይም በማደግ ላይ በነበሩ ጊዜ በአቶ ኤሊሰን ቤት እሳት ተነሣ፤ ከዚያ ጊዜ ጀምሮ ሚስቱ ከእርሱ ጋር ለመኖር እምቢ አለች፤ በለንደን ከወንዶችና ከሴቶች ልጆቿ ከአንዱ ወደ ሌላው እየተዘዋወረች ኖረች። የተተወው ባል እንድትመለስለት የሚችለውን ሁሉ ሞከረ፤ እርሷ ግን ልታየውም ሆነ ለደብዳቤዎቹ መልስ ልትሰጥ አልፈለገችም። በመጨረሻም መሞቱን የሚገልጽ ወሬ እንዲናፈስ አደረገ፤ እርሷም ወዲያውኑ ቀብሩ ላይ ለመገኘት ወደ ሊንከንሻየር ወረደች። ይህ እርሷን ለመመለስ የተሸረበ ዘዴ ብቻ መሆኑን ባወቀች ጊዜ ወዲያውኑ ወደ ለንደን ተመለሰች፤ ከባሏ ጋር እንድትታረቅም ማንም ሊያግባባት አልቻለም። አቶ ኤሊሰንን በኋለኛው ዕድሜው መከራ ደረሰበት። በፌን አገር — በረግረጋማው ምድር — ታላላቆቹን የውኃ ማስወገጃ ቦዮች ክፍት አድርጎ መጠበቅ የፍሳሽ ቦዮች ኮሚሽነሮች ሥራ ነበረ፤ ይህ ቸል በመባሉ ውኃው ፈስሶ መሬቱን ለሁለት ዓመታት ያህል አጥለቀለቀው። ከብቶቹና ፈረሶቹ ሞቱ፤ ምንም ሰብል ማብቀል አልቻለም፤ ካሳም አላገኘም፤ ስለዚህም እስከዚህ ድረስ ደኸየ፣ ወደ ፋውንድሪ ሄዶ ራሱን ለአማቹ ለጆን ዌስሊ ምጽዋት አሳልፎ ሰጠ፤ ጆንም አንዳንድ የአደራ ገንዘቦችን የማከፋፈል ኃላፊነት ለነበረው ለአንድ ሀብታም ባለ ባንክ «ትንሹም ቢሆን፣ ከዚህ ይበልጥ ጊዜውን የጠበቀ ርዳታ ሊኖር ከቶ አይችልም» ብሎ መከረው። የዚህ ምስኪን ሰው ሚስት ራቅ ብላ ብትቆይም ጆንና ቻርልስ እጅግ ደግ ሆኑለት፤ ፈጽሞ የተለወጠ ሰው እንደ ሆነም ቈጠሩት። በ1760 በኤፕሪል መጀመሪያ በለንደን ሞተ፤ ቻርልስ ዌስሊም በአስከሬኑ ላይ የቀብሩን ሥርዓት አነበበ።

የዚህ ያልተስማማ ጥንድ ልጆች ጆን፣ አን፣ ዲቦራና ሪቻርድ አኔስሊ ኤሊሰን ነበሩ። ታላቁ በብሪስቶል ኖረ፤ በዚያም ሞተ፤ ከዘሮቹም አንዳንዶቹ እስከ ዛሬ በዚያች ከተማ ይኖራሉ። አን ፒየር ለ ሊየቭር የሚባል አንድ ፈረንሳዊ ስደተኛ አገባች፤ እርሱም አንድ ወንድ ልጅ ትቶላት ሞተ፤ ከዚያም በኋላ አቶ ጋውንት የሚባል ሰው አገባች። እርሷ ንቁ፣ ብልህና ውብ የሆነች አጭር ሴት ነበረች፤ ወይዘሮ ኤሊሰንም በአብዛኛው ከእርሷ ጋር ትኖር ነበር፤ በ1764 በዲሴምበር መጀመሪያም በስድሳ ዘጠኝ ዓመቷ በእርሷ ቤት ሞተች። ጆን ዌስሊ በ7ኛው ቀን ለቻርልስ እንዲህ ብሎ ጻፈ፦ «እኅታችን ሱኪ ለአምስት ቀናት እጅግ ታላቅ ሥቃይ ውስጥ ነበረች፤ ከዚያም በሙሉ የእምነት ማረጋገጫ ሞተች። ለተወሰነ ጊዜ መናገር ተስኗት ከቆየች በኋላ ከተናገረቻቸው የመጨረሻ ቃላት አንዳንዶቹ ‹ኢየሱስ እዚህ አለ፤ ሰማይ ፍቅር ነው!› የሚሉ ነበሩ።»

ወይዘሮ ጋውንት ከመጀመሪያ ጋብቻዋ የወለደችው ልጅ በአባቱ ስም ፒየር ተብሎ ተሰየመ፤ ዌስሊዎች በብሪስቶል አቅራቢያ በመሠረቱት በኪንግስውድ ታላቁ ትምህርት ቤትም ተማረ። የክርስትና ስሙን ወደ እንግሊዝኛው ፒተር ለወጠው፤ ከአባት ስሙ በፊት የነበረውንም ‹ለ› የሚለውን ቅጥያ ተወው። ወደ ቤተ ክርስቲያን አገልግሎት ገባ፤ የለተርወርዝ ሰዋስው ትምህርት ቤት ዋና መምህር፣ እንዲሁም ብዙ ደብሮችን በአንድ ጊዜ መያዝ በተለመደበት በዚያ ዘመን የለተርወርዝ የደብሩ ቄስና የክሌብሩክ ቄስ ለነበረው ለአቶ ጆንሰን ረዳት ቄስና ረዳት ሆነ። በክሌብሩክ አቶ ጆንሰን እጅግ ያማረ ቤትና ቅጥር ግቢ ነበረው፤ ተማሪዎችንም ይቀበል ነበር፤ ከእነርሱም መካከል ሟቹ ሎርድ ማኮሊ ይገኝበት ነበር። አቶ ሊየቭር ሚስ ስተርጅስ የምትባል ሴት አግብቶ ስድስት ልጆችን አሳደገ። ከእነርሱ የመጨረሻው ዊልያም የሞተው ከሃያ ዓመት ገደማ በፊት በሌስተርሻየር በምትገኘው በብራንቲንግቶርፕ ነበር፤ በዚያም አሁን ኮሚሽነሮቹ እንደ ገና ካደራጇቸው ወይም በሌሎች የትምህርት ተቋማት ከተዋጡት በስጦታ ገንዘብ ከሚተዳደሩት ትንንሽ ትምህርት ቤቶች የአንዱ መምህር ሳይሆን አይቀርም። ራሱን ከሰው የሚያገልል፣ ጥናት የሚወድድ ሰው ነበረ፤ የእውነተኛ ገጣሚ ነፍስና ቃላትን በሚያምር ሁኔታ የመምረጥ ብዙ ችሎታ ነበረው፤ ዕጣው በሥነ ጽሑፍ ክበቦች መካከል ቢወድቅ ኖሮ ለራሱ ስምና ቦታ እንደሚያገኝ ጥርጥር የለውም። ነገር ግን እንዲያው በግጥም ፍቅሩ ቤተ ሰቡ ይስቁበት ነበር፤ እውነተኛ ጥሪያቸውን ባጡ ሰዎች ዘንድ ብዙ ጊዜ የሚታየው ግዴለሽነትና ደካማነትም ውስጥ ወደቀ። ይሁን እንጂ የደርቢሻየርና የሌስተርሻየር ጋዜጦች ግጥሞቹን ለገጣሚዎች ዓምዳቸው በደስታ ይቀበሉ ነበር። ከእነርሱ ብዙዎቹ እጅግ ያማሩ ናቸው፤ እንደ ገና ቢታተሙም በብዙዎች ዘንድ ተወዳጅነትን ያገኙ ነበር።

ዲቦራ ኤሊሰንም እንዲሁ ፒየር ኮሌት የሚባል የሐር ሸማኔ የሆነ አንድ ፈረንሳዊ ስደተኛ አገባች፤ ከሴቶች ልጆቿም አንዷ ዶክተር ባያም የሚባል የታወቀ የዌስሊ ተከታይ ሚስት ሆነች።

ሪቻርድ አኔስሊ ኤሊሰን ገና የሃያ ሰባት ዓመት ወጣት ሳለ ሁለት ሴቶች ልጆችን ትቶ ሞተ። ከእነርሱ ታላቂቱ የሳሊስበሪውን ‹ኪንግስ ሃውስ› ነዋሪ አቶ ቮይዚን አገባች፤ የሁለት ወንዶችና የሁለት ሴቶች ልጆችም እናት ሆነች። ታላቁ ወንድ ልጅ ሳያገባ ሞተ፤ ታላቂቱ ሴት ልጅ ደግሞ በዚህች አገር በስደት ሳለ የሰር ዎልተር ስኮትን ልብ ወለዶች ሁሉ ወደ ፈረንሳይኛ የተረጎመውን እጅግ የታወቀውን ፈረንሳዊ ምሁር ኮንት ደ ፎኮንፕሬ ደ ቱሉስን አገባች። በ1830 ሉዊ ፊሊፕ ዙፋን በወጣ ጊዜ ከሚስቱ ጋር ወደ ፈረንሳይ ተመለሰ፤ በዚያም በፓሪስ ዩኒቨርሲቲ ከፍ ያለ ቦታ ያዘ። መኖሪያቸው በፎንቴንብሎ ነበረ፤ በዚያም የዘመኑን ምርጥ አእምሮዎች በዙሪያቸው ሰበሰቡ፤ ሙሴ ደ ፎኮንፕሬም በዚያ በ1842 ሞተ። ባልቴቲቱ በ1868 በበጋ ወራት በሃክኒ ሞተች። ታናሽ እኅቷ ሁለት ጊዜ አገባች፤ በመጀመሪያ አቶ ኤድሊንን፣ በሁለተኛ ደረጃ አቶ ብሪስቶውን። ከመጀመሪያ ባሏ የወለደቻቸው ከወንዶች ልጆቿ ሁለቱና ሦስቱ ሴቶች ልጆቿ ሁሉም በሕይወት አሉ፤ እርሷ ራሷ ግን ይህ መጽሐፍ በማተሚያ ቤት ላይ ሳለ ሞታለች። የወይዘሮ ኤሊሰን ታናሽ የልጅ ልጅ አኔስሊ ቮይዚ አግብቶ የታወቀ አርክቴክት የነበረው የሄንሪ ቮይዚ፣ በእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን የክህነት ማዕረግ የተቀበለው የሪቻርድ ቮይዚና የሕይወት ጉዞው በደንብ የሚታወቀው የቄስ ቻርልስ ቮይዚ አባት ሆነ። በዚህ የቤተ ሰቡ ቅርንጫፍ ውስጥ የአእምሮ ኃይል ወይም የራሱን ወይም የራሷን አስተያየት ለመጠበቅ የሚያስፈልገው ድፍረት የጎደለው ማንም ከቶ አልነበረም።

ሄቲ ዌስሊ — ወይዘሮ ራይት — እናቷ በሞተችበት ጊዜ ጤናዋ እጅግ ደካማ ነበረ፤ በሰካራሙ ባሏ እጅ በተቀበለችው መከራ ደክማ ነበር፤ እርሱም ቢሆን ለእርሷ አንድ ዓይነት ፍቅር እንደ ጠበቀ ይመስላል። ብዙ ልጆች ነበሯት፤ እነርሱም በሕፃንነታቸው ሞቱ፤ ይህም እጅግ አሳዘናት፤ ነገር ግን አሚሊያ የምትባል አንዲት ሴት ልጅ፣ እናቷን አልፋ ባትኖርም፣ ለተወሰኑ ዓመታት እንደ ኖረች ይገመታል። ሄቲ የወጣትነት ውበቷን ምልክቶች እስከ እርጅና ዘመኗ ድረስ እንደ ጠበቀች ይነገራል። የአጎቷ የማቲው ታማኝ ወዳጅ፣ በኋለኞቹ ቀኖቹም አስታማሚው ነበረች፤ እርሱም በገንዘብ ረገድ እጅግ መልካም አደረገላት። በ1743 በሚድልሴክስ በስታንሞር ትኖር ነበር፤ ብዙም ሳይቆይ ሜቶዲስት ሆነች፤ ወንድሞቿንም ብዙ ጊዜ ታያቸው ነበር። እነርሱም የክሊፍተን ፍል ውኃዎች በትክክል ጥቅም ላይ ከዋሉ አብዛኞቹን የሰውነት ደዌዎች እንደሚፈውሱ አምነው ነበር፤ ስለዚህም ወደዚያ ላኳት። በብሪስቶልና በአካባቢዋ ብዙ ወዳጆች ነበሯቸው፤ እኅታቸውንም ወይዘሮ ቪገር የምትባል ሴት ተቀበለቻት፤ ከእርሷም ጋር ለብዙ ወራት ቆየች። በ1745 በመከር ወራት እንደ ገና ቤቷ ነበረች፤ ለቻርልስም ደብዳቤ ጻፈች፤ በዚያም ስለ ባሏ በፍቅር ተናገረች፦ «ለንደን፣ ፍሪዝ ጎዳና፤ እጅግ ውድ ወንድሜ፦ ኦክቶበር 4 ቀን 1745።»

«ሁለቱንም ደግ ደብዳቤዎችህን ተቀብያለሁ፤ ስለ እነርሱም አመሰግንሃለሁ፤ ነገር ግን እኔ ራሴ መጻፍ ባልችልም፣ ከአንተ ጋር የሚጻጻፉ መሆናቸውን የማውቃቸው ብዙ ሰዎች ስላዩኝ፣ ከእነርሱም አንዳንዶቹ — በተለይም እኅት ኔይለርና ወይዘሮ ዊጊንተን — በቅርቡ ወደ ባዝ ወይም ወደ ብሪስቶል ስለ ሄዱ፣ ጤናዬ መሻሻሉን የሚገልጽ ምንም ወሬ አለመስማትህ ያስደንቀኛል። በእርግጥ እጅግ ደካማ እንደ ሆንኩ ነኝ፤ አልጋዬ እንዲነጠፍ ስነሣ ካልሆነ በቀር ከአልጋዬ አልወርድም፤ ምን ያህል አጽም ብቻ እንደ ሆንኩ ለማመን የሚያዳግት ነው፤ አጥንቶቼ ቆዳዬን ቀድደው ሊወጡ የተዘጋጁ ይመስላሉ።»

«ነገር ግን በምሕረቱ ወዲያውኑ ያሰጋኝ የነበረው ትኩሳት (ከብርቱ ሳልና ከአንዳንድ ገዳይ ምልክቶች ጋር) ለቅቆኛል፤ ከመቼውም ይልቅ የመዳን ዕድሌ ሰፍቷል፤ እንዲያውም ብርታቴን አንድ ጊዜ ባገኝ በዚህ አልጠራጠርም ነበር። ይህ የሥጋ እረፍትና ታላቅ የአእምሮ ጸጥታ የእምነት ጸሎት ውጤት እንደ ሆነ አጥብቄ አምናለሁ። ይህ ድጋፍ የበለጠ አስደናቂ ነው ብዬ የማስበው አልጋ ላይ ከወደቅሁበት ጊዜ ጀምሮ የእግዚአብሔር መገኘት ስለማይሰማኝ ነው፤ በታላቅ ሥቃይና በሞት ፍርሃት ውስጥ ለራሳችን ስንተው ምን እንደምንሆን ታውቃለህ። ይሁን እንጂ አሁንም የተተውሁ ሆኜ ሳለሁ፣ ጠላትም እጅግ እየተሯሯጠ ሳለ፣ በእውነት ከተፈጥሮ በላይ የሆነ እጅግ ታላቅ ጸጥታና ምስጋና አግኝቻለሁ። ሃሌ ሉያ! የሞት ምሬት ያለፈም ሆነ ያላለፈ፣ ይህንን ከውዱ ዊል መንፈሳዊ ደኅንነትና ከሌሎች ነገሮች ሁሉ ጋር የነፍሳትና የሥጋዎች ሉዓላዊ ሐኪም ለሆነው አሳልፌ ስለ ሰጠሁ ፍጹም ተረጋግቼና ራሴን አስገዝቼ አለሁ።»

«እጅግ ውድ ወንድሜ፣ በዚህ እጅግ አደገኛና ዲያብሎሳዊ ዓለም ውስጥ እንድትቆይ እንድመኝ ምንም የራስ ወዳድነት አሳብ ሊያደርገኝ ከቶ አይችልም፤ ይሁን እንጂ ሁልጊዜ ‹ፈቃድህ ትሁን› ማለት ይገባናል፤ እንደ ገና እንድንገናኝ እግዚአብሔር እንደሚፈቅድ አሁንም ማሰቤ ደስ ያሰኘኛል፤ በዚህ ሁኔታም ቢሆን ሕይወት ለአንዲት ደቂቃ እንኳ እንዲረዝምልኝ እመኛለሁ ማለት ባልችልም። ዊሊ ፍቅሩን ይልክልሃል፤ ቢያይህም ከልቡ ደስ ይለዋል። እባክህ በጽናት እንዲቆም አሁንም ከእኔ ጋር በጸሎት ተባበር። ማቲም አክብሮቷን ትልካለች፤ ጸሎትህንም ትለምናለች። የሁለቱም ነፍሳት እኔ በምመኘው መጠን አልበለጸጉም። መቀደስ ቀስ በቀስ የሚፈጸም ሥራ መሆኑን እያወቅን ባልንጀሮቻችን ከእኛ ይልቅ ፈጥነው እንዲሄዱ መፈለጋችን እንግዳ ነገር ነው፤ ምስኪኑ ዊሊ ግን የሚጠብቀው የመጀመሪያውን ስጦታ ብቻ ነው። በእውነት ከልባቸው ለሚጥሩት ምንም ፍርሃት የለኝም።»

«ሕዝቡ በፖለቲካ ፈጽሞ ቢያብድ፣ በዚህም ቅንጣት ያህል ጥበብ ወይም ቅድስና ባይጨምር፣ በመጨረሻው ደብዳቤህ የጠቀስካት ሰው በዚያ ብትሞላ አያስደንቅም፤ ምንም እንኳ ልኳን ጠብቃ ብትኖርና የምታስበው ምንም ቢሆን የአገር ክሕደት ቃል ባትናገርም። የማውቃቸው አማኞች በአሁኑ ጉዳዮች ረገድ ወደ ምንም ጽንፍ የሚሄዱ አለመምሰላቸው ደስ ያሰኘኛል፤ ይኸውም ብዙ በመናገር ወይም ጥቂት በመጸለይ የሚያስፈልገውን አንድ ነገር እንዳያጡ ማለት ነው። ጌታ በነገር ሁሉ ትክክለኛ ፍርድ ይስጠን።»

«ጸሎቴ፣ ፍቅሬና መልካም ምኞቴ ቍጥር የሌለው ውለታ ለዋሉልኝ በብሪስቶል ላሉ ውድ ወዳጆች ሁሉ ይድረስ፤ ከሁሉም በላይ ግን እኔን በማገልገልና ፍላጎቴን በመፈጸም የማይደክም ፍቅር ላሳዩኝ ለወይዘሮ ቪገርና ለቤተ ሰቧ። …»

«ለሁሉም መጻፍ አለመቻሌ ከከበዱኝ መስቀሎች አንዱ ሆኖብኛል፤ ነገር ግን ከዳንሁ፣ ከአንዲት ጀማሪ የሚመጣ ደብዳቤ ተቀባይነት ካለው፣ ገና እንደማደርገው ተስፋ አልቈርጥም። ምናልባት ለአንተ እንደምጽፍ ሁሉ ለእነርሱም ልጽፍ እችላለሁ ብለህ ታስብ ይሆናል፤ ነገር ግን ውድ ቻርልስ፣ አሁን የምጽፈው በአልጋ ላይ ሆኜ ነው፤ ምን ያህል እንደሚያስከፍለኝም ልታምን አትችልም። ከመሞቴ በፊት ገና ብዙ ጊዜ እንደማስታውስህና እንደምመርቅህ እታመናለሁ፤ ከዚያ በፊትም የሚሻል ከሆነ ሌላ አስደሳች መገናኘት እንዲኖረን እመኛለሁ። ስለዚህ ለዓለም አቀፍ ቤተ ክርስቲያን፣ ለአገልጋዮች፣ ለረዳቶችና ለሰው ዘር ሁሉ እየጸለይሁ፣ እጅግ ባለ ውለታህና አፍቃሪ እኅትህ ሆኜ ስሜን እፈርማለሁ፣ መሄጣብኤል ራይት።»

ወይዘሮ ራይት ከዚህ ሕመም በከፊል ያገገመች ትመስላለች፤ ከዚያ በኋላ ግን ፈጽሞ ብርቱ አልሆነችም፤ በ1750 በጃንዋሪና በፌብሩዋሪ ወራት ግን ፍጻሜዋ እንደ ቀረበ ግልጽ ሆነ። በቀደሙት ሜቶዲስቶች ዘንድ እጅግ የተለመደውን የተጋነነና የስሜት መናወጥ የቀረበውን ስሜት ትጋራ ነበር፤ ሊጠይቃት ለሄደ አንድ ወዳጇም «እኛ ሜቶዲስቶች ሁልጊዜ በታላቅ የደስታ ስሜት እንደምንሞት ታውቃለህና ሞትን አጥብቄ ተመኝቻለሁ» አለችው። በዚያን ጊዜ በለንደን የነበረው ወንድም ቻርልስ ብቻ ይመስላል፤ እርሱም በማርች 14 እና 18 ቀን «ወደ ወደቡ እጅግ ተቃርባለች» ብሎ ስለ እርሷ ይናገራል፤ በ21ኛው ቀን ሊጠይቃት በሄደ ጊዜ ግን ነፍሷ ገና መለየቷ ነበር። በ26ኛው ቀን እንዲህ ሲል ይጨምራል፦ «ወደ ጸጥተኛው መቃብሯ ተከተልኋት፤ ከሚያለቅሱም ጋር አለቀስሁ።» ዕድሜዋ ኀምሳ ሦስት ዓመት ነበረ።

አቶ ራይት መጽናናት የማይችል ሆነ፤ እኅቱ ብትሞትም እንዳይተወው ቻርልስ ዌስሊን ለመነው። ከእርሷ በኋላ ለብዙ ዓመታት ኖረ፤ እንደ ገና አገባ፤ ከሁለተኛ ሚስቱም ጋር ሁልጊዜ በሰላም አልኖረም። ለብዙ ዓመታት ዌስሊዎችን ምንም አላያቸውም ነበር፤ በሽባነት በተመታ ጊዜ ግን ቻርልስን አስጠራው፤ በማየቱም እጅግ ደስ አለው። ያ ተስፈኛ ወንጌላዊ በፍጻሜው ተስፋ የሚሆን ምክንያት አየ፤ ምናልባትም ከሁሉ በኋላ የእርሱ ጥፋቶች ከልብ ይልቅ የአእምሮ ጥፋቶች ነበሩ።

ዶክተር አዳም ክላርክ ከወይዘሮ ራይት ግጥሞች አሥሩን ሰብስቦ አሳተመ፤ እነዚህም አብራቸው ትኖር ከነበሩት ሰዎች አስተሳሰብ ጋር የሚስማሙና ሕይወቷን ባጨለመው ኀዘን የተነከሩ ነበሩ፤ ነገር ግን ይህን ዓለም ወሰን በሌለው ሁኔታ መሰልቸትና የማይታወቀውንና ሊታወቅ የማይችለውን መጪ ዘመን በታላቅ የስሜት ግለት መናፈቅ ሁልጊዜ ጤናማ ያልሆነና የታመመ ነው። እዚህ ሊጠቀስ የሚገባው ብቸኛ ስንኝ ልጆቿ ለሞቱባት አንዲት እናት ከተጻፈች ትንሽ ግጥም የተወሰደው ነው፦ «ልጆችሽ ሲወለዱ ከደረሰብሽ ምጥ ይልቅ፣ ሞታቸው የከፋ ኀዘን ቢያመጣብሽም፤»

«ሌሎች ለምድር ሲወልዱ አትዘኚ፤ አንቺ ሰማይን በሰው ሞልተሻልና።» ከእናታቸው ቀብር በኋላ በባንሂል ፊልድስ ከተገኙበት ጊዜ ወዲህ አን ዌስሊን — ወይዘሮ ላምበርትን — እና ባሏን ዳግመኛ አናያቸውም፤ ስለ ልጃቸውም የሕይወት ጉዞ የሚታወቅ ምንም ነገር የለም።

ማርታ ዌስሊ — ወይዘሮ ሆል — በመልክ ወንድሟን ጆንን እጅግ ስለምትመስል፣ ዶክተር አዳም ክላርክ ሁለቱ አንድ ዓይነት ልብስ ብቻ ቢለብሱ ማንም ማን ማን እንደ ሆነ ለይቶ ሊያውቅ አይችልም ነበር ብሎ ተናግሯል። የእጅ ጽሑፏም ከእርሱ ጋር እጅግ ይመሳሰል ነበር፤ ይህም የሆነው አሥራ ዘጠኝ ዓመት ገደማ ሲሆናት፣ የራሷን አገላለጽ ለመጥቀስ፣ «እጅግ በሚያሳዝን ሁኔታ» ትጽፍ ስለ ነበረና ከኤሚሊያና ከሄቲ እጅግ ያነሰች እንደ ሆነች ስለ ተሰማት ነው። ስለዚህ ጆን የምትገለብጣቸውን ናሙናዎች ጻፈላት፤ እርሷም በታላቅ ጥንቃቄ ተከተለቻቸው፤ በዚህም የእጅ ጽሑፏን በእርሱ አምሳል ቀረጸችው።

ከባሏ ጋር በሳሊስበሪ እንደ ኖረች፣ ወይዘሮ ዌስሊም ወደ ፋውንድሪ ከመዛወሯ በፊት ብዙ ጊዜዋን ከእነርሱ ጋር እንዳሳለፈች አስቀድመን አይተናል። በዚያች ከተማ በኖረችበት ጊዜ ወይዘሮ ሆል አሥር ልጆችን ወለደች፤ ከእነርሱም ከሕፃንነት ዕድሜ አልፎ የኖረው አንዱ ብቻ ነበረ። አቶ ሆል እንግዳ፣ በኋላም እንደ ተገለጠው ሥነ ምግባር የጎደለው ሰው ነበረ። ለሞርሞን ሽማግሌነት የሚያስፈልጉት ብቃቶች ሁሉ ነበሩት፤ በዚህ ዘመን ቢኖር ኖሮ ያንን ማኅበር ሳይቀላቀል አይቀርም ነበር። ከጉድለቶቹ ብዙዎቹ በወጣትነቱ ከነበረው የሃይማኖት ግለት ውጥረትና ጫና በኋላ የመጡ የአጸፋ ውጤቶች ነበሩ፤ ለራሱ ማሰብ ጀመረ፤ ዛሬ የተለመዱ ቢሆኑም በዚያን ጊዜ በፍርሃት ይታዩ የነበሩ ጥርጣሬዎችንም ያስተናግድ ጀመረ። በአጭሩ አቶ ሆል ከቀናው እምነት ወጣ፤ ዛሬ እጅግ ቀናተኛ ከሆኑ የሃይማኖት ሰዎች በቀር በዝምታ የሚታለፉትን ብዙ ትምህርቶች ለማመን እምቢ አለ። በብዙዎቹ የጆንና የቻርልስ ዌስሊ የሥራ ባልደረቦች ዓይን የበደሉ ዋናውና ትክክለኛው ነገር ይህ ነበረ፤ እነርሱም ወንድማማቾቹ ራሳቸው ከነቀፉት ይልቅ በብርቱ ቃላት ነቀፉት። የሰው ተፈጥሮ ወደ እንደዚህ ያሉ ጽንፎች ያዘነብላል።

ጆን እናታቸው ከተቀበረች በኋላ ብዙም ሳይቆይ ለወይዘሮ ሆል በጻፈው በሚከተለው ደብዳቤ ውስጥ አንድ ዓይነት ድርቅና ይታያል። አንዲት እናት ለልጆቿ ተፈጥሯዊ ግዴታዋን በመፈጸም የምታሳልፈው ጊዜ የራሷን መንፈሳዊ እድገት ለማስፋፋት ሊውል ከሚገባው ጊዜ የተቀነሰ ነው ብሎ በዘዴ ሊያመለክት የፈለገ ይመስላል፤ እንደዚያ ከሆነም ይህ እጅግ የራስ ወዳድነት የሆነ እምነት አንቀጽ ነው። ደስ የሚለው ግን አብዛኞቻችን የወላጅነትንና ሌሎች ግዴታዎቻችንን በትክክልና በቅን ኅሊና በመፈጸማችን የተፈጠርንበትን ዓላማ በተሻለ ሁኔታ እንደምንፈጽም እናምናለን። የራሱ ልጅ ከቶ ያልነበረውና ጋብቻውም በትክክል የነፍሳት ኅብረት ያልነበረው ጆን ዌስሊ ጉዳዩን የተመለከተው ከፍጹም ሌላ አቅጣጫ ነበረ፦ «ኒውካስል አፖን ታይን፤ ውድ እኅቴ፦ ኖቬምበር 17 ቀን 1742።»

«የልጆችሽ ሞት እግዚአብሔር ለአንቺ ያለው ቸርነት ታላቅ ምሳሌ እንደ ሆነ አምናለሁ። ምን ያህል ጊዜሽን ይወስዱብሽ እንደ ነበሩ ብዙ ጊዜ ነግረሽኛል። አሁን ያ ጊዜ ተመልሶልሻል፤ በሥጋሽ፣ በነፍስሽና በመንፈስሽ እስክትቀደሺ ድረስ ያለ ጭንቀትና ሳትባክኚ ጌታችንን ከማገልገል በቀር ሌላ የምትሠሪው ነገር የለሽም። አቶ ሆልን እንዳየሁት በፋውንድሪ እንዲያርፍ ጋበዝኩት፤ እርሱ ግን እንዳስቀረው ለመነኝ። እኔን በሚመለከት በጠባዩና በአስተሳሰቡ ውስጥ እንግዳ የሆነ አለመጣጣም አለ። ‹ጸጥተኞቹ ወንድሞች› በእኔና በወንድሜ ላይ ያላቸውን ንቀት፣ ከእነርሱ አካሄድ ብርሃን ከጨለማ እንደሚለይ የሚለየውን አጠቃላይ የአሠራራችንን ዘዴ መጥላታቸውንም የቻሉትን ያህል ቀስ በቀስ በውስጡ አስርጸውበታል። እንዲያውም በሞኝነት ቤተ ሰቤንም ሆነ ማኅበሬን በምመራበት በአስተዳደሬና በውጫዊ አያያዜ እንኳ ስሕተት እንዲፈልግ አስተምረውታል። እኔ ግን እግዚአብሔር የሰጠኝ ልዩ ችሎታ ይህ እንደ ሆነ፣ በዚህም (በጸጋው) ከዋነኞቻቸው በምንም እንደማላንስ አውቃለሁ። ይህ ሁሉ ቢሆንም በኦክስፎርድ ለእኔ ከነበረው የቀድሞ አክብሮት አንዳች ነገር አሁንም በውስጡ ቀርቷል፤ ውሎ አድሮም ያሸንፋል። እነዚህን ምስኪን ሰዎች ይደርስባቸዋል፤ ደመናዎቹም ይበተናሉ።»

«እኔ የማምነው በአሁኑ ጊዜ የእግዚአብሔር ዓላማ ምስኪኒቱንና የተፈታችውን የእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን መጐብኘት እንደ ሆነ ነው፤ ስለዚህም የተታለለው አቶ ጋምቦልድም ሆነ እርሷን የሚተዋት ማንም አይከናወንለትም። ኦ! የኢየሩሳሌምን ሰላም ለምኚ። ‹የሚወድዱሽ ይከናወንላቸዋል።› አቶ ሆል የመጻሕፍቱን ዋጋ ከፍሎኛል። ከአንቺ ምንም ገንዘብ አልፈልግም፤ ፍቅርሽ ይበቃኛል። ነገር ግን የምትችዪውን ያህል ብዙ ጊዜና ሰፋ አድርገሽ ለአፍቃሪ ወዳጅሽና ወንድምሽ ጻፊልኝ፤ ጄ. ዌስሊ።»

ይህ ደብዳቤ ከእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን መለየት ከጆን ዌስሊ የራሱ አሳብ ምን ያህል የራቀ እንደ ነበረ ያረጋግጣል፤ የማደራጀት ስጦታ እንዳለውም በሚገባ ያውቅ እንደ ነበረ ያሳያል።

ወይዘሮ ሆል የባሏን ምንዝርና ለዘመዶቿ እስከ መግለጥ ድረስ የተማመነችባቸው ለብዙ ዓመታት በዚህ ከተዋረደች በኋላ ብቻ እንደ ሆነ እጅግ እርግጠኛ አይደለም። እርሷ ከፍተኛውና ብርቁ ዓይነት ሴት ነበረች፤ ተፈጥሯዊ የራስ ወዳድነትን ሁሉ በቁርጥ ሐሳብ ስለ ደፈጠጠች የሌሎችን ልጆች የራሷ እንደ ሆኑ ያህል በፍጹም ትጋት ታሳድግ ነበር፤ ለወለዷቸው ምስኪን ‹አጋሮች› ደግሞ ባሏ ከእርሷ ይልቅ ያልመረጣቸው ያህል ርኅራኄና ሐዘኔታ ታሳያቸው ነበር። አቶ ሆል በተሻለ ጊዜያቱ ስለ አካሄዷ ታላቅ አድናቆት ይሰማውና ያሳይ ነበር፤ ነገር ግን ደካማ ሟች ሰው ነበረ፤ ራሱንም መግዛት አይችልም ነበር። አንድ ጊዜ እናቱ አንድን ‹እስማኤል› ስታስታምም አባቱ በቤተ ሰቡ ‹ይስሐቅ› ላይ ተቈጥቶ እጅግ ለማትረባ ጥፋት በጨለማ ቁም ሣጥን ውስጥ ቈልፎበት ሕፃኑን እጅግ እንዳስፈራው ይነገራል። ይህ እርሷ ልትታገሠው ከምትችለው በላይ ሊሆን ምንም አልቀረውም ነበር፤ ይሁን እንጂ ባሏ በልጁ ላይ ያለው ሥልጣን እንዳይጎዳ ቁርጥ ሐሳብ አድርጋ ነበር። ቅጣቱ ከጥፋቱ ጋር ፈጽሞ የማይመጣጠን ነበረ፤ እርሷ ግን ይህን ልታሳምነው አልቻለችም። በመጨረሻም በልጇ ላይ ያለ ምክንያት ቢቈጣም እርሷ የእርሱን ልጅ ከአልጋው አውጥታ እንዳልጣለችው አሳሰበችው፤ የተሸበረውን ትንሽ ልጅ ፈትቶ ይቅር ካላለው ግን ይህንኑ እንደምታደርግ አስታወቀች። ጆንና ቻርልስ በመጨረሻ የወንድማቸውን ልጅ ከአባቱ ቤት አውጥተው በራሳቸው ወጪ አስተማሩት፤ ነገር ግን አሥራ አራት ዓመት ገደማ ሲሆነው በትምህርት ቤት ፈንጣጣ ያዘው፤ እናቱም ሳትደርስለት ሞተ። ይህ ይገድላታል ተብሎ የተፈራ ኀዘን ነበረ፤ እርሷ ግን ታጋሽና ራሷን ያስገዛች ነበረች፤ ታላቁ ፈዋሽ ጊዜም መጽናናትን አመጣላት።

ቻርልስ ዌስሊ አንድ ጊዜ እኅቱን ቦታዋን ለወሰደች ሴት በችግሯ ሰዓት እንዴት ምቾትን፣ ገንዘብንም እንኳ ልታቀርብላት እንደ ቻለች ጠየቃት። እርሷም፦ «አየህ፣ የምፈልገውን ከብዙ ሰዎች ማግኘት እንደምችል አውቅ ነበር፤ እርሷ ግን፣ ምስኪኒቱ፣ ልታገኝ አትችልም ነበር፤ ብዙዎች ራሷ ባመጣችው ጭንቀት ውስጥ እርሷን መተውን እንደ በጎ ሥራ ይቈጥሩት ነበርና። … ያደረግሁት እንደ ሴት ሳይሆን እንደ ክርስቲያን ነው» አለችው። ይህ ልዕልና ያለው ክርስትና ነበረ፤ መግደላዊትንም ከእግሩ ያልገፋትን ያንን ጌታ የሚገባው ነበረ። ክርስቲያን ነን ከሚሉት መካከል ወደዚህ የሚቀርብ ነገር የሚደርሱት በእርግጥ ጥቂቶች ናቸው።

ወይዘሮ ሆል በድህነት ውስጥ በወደቀች ጊዜ እንኳ እጅግ ለጋስ ስለ ነበረች ወንድሟ ቻርልስ፦ «ለፓቲ ምቾቷን የሚጨምርላት ምንም ነገር መስጠት ከንቱ ነው፤ ሁልጊዜ ከእርሷ ለደኸየ ለሌላ ሰው ትሰጠዋለችና» አለ።

በ1747 ጆን ወደ ሳሊስበሪ ካደረገው ጉብኝት በአንዱ ጊዜ፣ ምናልባትም በተግሣጹ ምክንያት፣ አቶ ሆል እጅግ ተቈጥቶ እርሱንና ማርታን ከቤት አስወጣቸው። ብዙም ሳይቆይ ወይዘሮ ሆል ትታው ሄደች፤ ምክንያቱንም ለማስረዳት እንዲህ ብላ ጻፈችለት፦ «በምናገረውም ሆነ በማደርገው ምንም ነገር ከእንግዲህ ደስ ላሰኝህ እንደማልችል በመጨረሻ ስለ ተረዳሁ፣ እግዚአብሔር ዕድሉን እንደ ሰጠኝ ወዲያውኑ ከዚህ የማይጠቅም ሸክም ልገላግልህ ለተወሰነ ጊዜ ቁርጥ ሐሳብ አድርጌ ነበር። ከአንተ ጋር ይህን ያህል ዓመታት ለኖረች ሚስት ለኑሮዋ አንዳች ነገር ለመስጠት የሚያስችል ሰብአዊነት ገና ከቀረልህ አመሰግንሃለሁ።» ከዚህ በኋላ ይቅር ብላው ወደ እርሱ እንደ ተመለሰች ይታሰባል፤ ነገር ግን እንደ ገና ትታው በፋውንድሪ የጆንን ጥበቃ ለመሻት ብቻ ነበረ። ለከዳት ባሏ ምንም ክፉ ስሜት እንዳላሳደረችና መለያየታቸውንም እንደ ጊዜያዊ ብቻ እንደ ቈጠረችው በሌላ ደብዳቤ ይታያል።

«ከአንተ ብሰማ እጅግ ደስ ይለኝ የነበረ ቢሆንም፣ ለሁለተኛ ጊዜ ትቼህ መሄዴ ብቻ ሳይሆን፣ ልትፈቅዳቸው ፈጽሞ ፈቃደኛ እንዳልሆንክ የምፈራቸውን ቅድመ ሁኔታዎች መጠየቄን ስመለከት ለደብዳቤዬ መልስ አለመስጠትህ አያስደንቀኝም። በእርግጥም በክሱ ጥፋተኛ መሆኔን ለማመን እገደዳለሁ፤ አንተንም ብቸኛ ዳኛ አድርጌ ስለምቈጥርህ ከዚያ ፍርድ ይግባኝ አልልም፤ ፍርዱን ከመስጠትህ በፊት ግን ጥቂት ቃላት እንድናገር ብቻ ፈቃድ እለምናለሁ። እንድተውህ እስከምናገር ድረስ በተቈጣሁ ቍጥር፣ ከቶ አልመለስም እስከማለት ድረስ ልታስቈጣኝ ፈጽሞ እንዳልቻልክ ታስታውስ ይሆናል።»

ክፉ ከተደረገባቸው ከአብዛኞቹ ሴቶች በተለየ፣ ወይዘሮ ሆል ስለ ባሏ ክፉ ከቶ አልተናገረችም፤ በልቧ እውነተኛ ፍቅር ያላት ሚስት እንዲህ ማድረግ እንደማይቻላት ትናገር ነበር።

ቻርልስ በደቡብ ዌልስ በጋርዝ ሚስ ሳራ ግዊንን ባገባ ጊዜ እርሷ በፋውንድሪ ትኖር ነበር፤ ለሙሽሪቱም የፍቅር የደስታ መግለጫዋን ጻፈችላት። ጥንዶቹ ለተወሰነ ጊዜ የራሳቸውን ቤት ስላልያዙ በለንደን እነርሱን ለመቀበል በደስታ ታዘጋጅ ነበር፤ እነርሱ ግን በብሪስቶል መኖርን መረጡ። አቶ ሆልም ወደዚያች ከተማ ሄደ፤ ሚስቱንም ወደ እርሱ እንድትመጣ አስጠራት፤ ነገር ግን ለቤተ ሰቧ ያለው ስሜት ወዳጃዊ ስላልነበረ፣ በስቶክስ ክሮፍት ከሚኖሩት ከቻርልስ ወይም ከወጣት ሚስቱ ጋር እንዳልተገናኘች ግልጽ ነው። ቻርልስ ወደሚሰብክበት አዳራሽ ሲሄድ በመንገድ ላይ በአጋጣሚ አገኛት፤ ከእርሱም ጋር ወሰዳት፤ በስብከቱ መካከል ግን አቶ ሆል ገብቶ ይዟት ሄደ። በማግሥቱም ቻርልስን በስሙ እየጠራ እንደ ገና ገባ። መሸሽ ከሁሉ የተሻለ ጥበብ መሰለ፤ አቶ ሆልም ተከተለ፤ ነገር ግን አማቹ የተደበቀበትን ስፍራ ማግኘት አልቻለም። ጉዳዩ ወይዘሮ ሆል ወደ ለንደን፣ በደለኛው ባሏም ወደ አየርላንድ በመሄዳቸው ተጠናቀቀ፤ እርሱም ከዚያ በመጨረሻ ወደ ምዕራብ ሕንድ ደሴቶች ሄደ፤ ነገር ግን ብቻውን አልነበረም። አብራው የነበረችው ሴት በሞተች ጊዜ በንስሐ ተሞልቶ ወደ እንግሊዝ ተመለሰ፤ ታጋሿ ሚስቱም በሞቅታ ተቀበለችው፤ ከእርሱም ጋር ቆይታ እስከ ሞቱ ድረስ አስታመመችው፤ ሞቱም ከተጋቡ ከአርባ ዓመት በኋላ በ1776 በጃንዋሪ በብሪስቶል ሆነ። በመጨረሻ ሰዓታቱ፦ «አንድን መልአክ በደልሁ፤ ከቶ ያልነቀፈኝን መልአክ» ብሎ ጮኸ። እነዚህ ቃላት ያደረሰባትን ኀዘን ሁሉ ለወይዘሮ ሆል ካሱላት።

በቻርልስ ዌስሊ ጋብቻና በአቶ ሆል ሞት መካከል በነበረው ረጅም ጊዜ ወይዘሮ ሆል ዌልሳዊቷን የወንድሟን ሚስት፣ እንዲሁም ወዳጆቿን የፎንመን ምሽግ ጆንሶችን በደንብ ለማወቅ በቅታ ነበር፤ ከእነርሱም ጋር እጅግ ስለ ተቀራረበች ለተወሰነ ጊዜ በሳሊስበሪ አብረው ኖሩ። ለአቶና ለወይዘሮ ቻርልስ ዌስሊ ልጆችም የእናትነት የሚመስል ልዩ ትኩረት ትሰጥ ነበር፤ እነርሱም አንዲት ትንሽ ልጅ በስሟ ሰየሙ። ከተወለዱላቸው ከብዙ ሌሎች ሕፃናት እንደ አንዱ እርሷም ሞተች፤ ነገር ግን ትንሹ ቻርልስ፣ ሳሊና ሳሙኤል በተከታታይ በተወለዱ ጊዜ እጅግ በሞቀ ደስታ ተደሰተችባቸው። ሳሊ አድጋ የምትወድዳት ባልንጀራዋና ወዳጇ ሆነች፤ በመካከላቸው የነበረው ቅርበት ባይኖር ኖሮ አሁን ስለ ዌስሊ ቤተ ሰብ የምናውቀው ብዙው ነገር በጠፋ ነበር።

ወይዘሮ ሆል በአብዛኛው በለንደን ባሳለፈችው በኋለኛው የሕይወቷ ክፍል እጅግ ጸጥ ያለ ደስታ የነበራት ትመስላለች። ሥርዓት የምትወድድ፣ በእርጋታ የምትሠራ ሰው ነበረች፤ የነገሮችንና የሰዎችን ሁሉ መልካም ጎን የምትመለከት፣ አሳዛኝ ርዕሶችንም ሁሉ የምትሸሽ ነበረች። ብዙ ጊዜዋን ከዶክተር ጆንሰን ጋር ታሳልፍ ነበር፤ እርሱም ሕያው ጨዋታዋን ይወድድ ነበር፤ በብርቱና ትክክለኛ የማስታወስ ችሎታዋም ይመካ ነበር። በቤቱ ውስጥ አብራው እንድትኖር ሊያግባባት በደስታ ይፈልግ ነበር፤ ነገር ግን ወይዘሮ ዊልያምስና ወይዘሮ ዱ ሙላን የተባሉ ሁለት አሮጊቶች አስቀድመው ከእርሱ ጋር ይኖሩ ስለ ነበሩ፣ አልፎ አልፎ ከምትጐበኝ እንግዳ በቀር የእርሷ እዚያ መኖር አስፈላጊ እንዳልሆነ አሰበች።

ጆን ዌስሊ ያንን አዛውንት የመዝገበ ቃላት ደራሲ እጅግ ያከብረው ነበር፤ «በብሉይና በአዲስ ኪዳን ላይ የተሰጡ ማብራሪያዎች» የተሰኘውን መጽሐፉንም በወይዘሮ ሆል በኩል ላከለት። እርሷም ሁለቱን በአካል የማስተዋወቅ ደስታ አግኝታ ነበር፤ ዶክተር ጆንሰንም ያንን ቀናተኛ ምሁር እጅግ ወደደው፤ ደጋግሞም ሊያየው ተመኘ። ከረጅም ጊዜ በፊት ከእረፍት ጋር ተሰናብቶ የነበረው ጆን ከእርሱና ከክበቡ ጋር ወዳጅነትን የሚያዳብርበት ጊዜ ስላልነበረው እጅግ ተበሳጨ፤ አንድ ቀንም ለቦዝዌል እንዲህ አለው፦

«ጆን ዌስሊን ማግኘት እጠላለሁ፤ ያ ውሻ በጨዋታው ያስደምምሃል፤ ከዚያም ተነሥቶ አንዲትን አሮጊት ሊጠይቅ ይሄዳል።» ደግሞም እንዲህ አለ፦

«የጆን ዌስሊ ጨዋታ መልካም ነው፤ ነገር ግን ከቶ ፋታ የለውም። ሁልጊዜ በተወሰነ ሰዓት መሄድ ግድ ይሆንበታል። ይህ ደግሞ እንደ እኔ እግሩን አጣምሮ ተቀምጦ ወሬውን እስከ መጨረሻው መጫወት ለሚወድድ ሰው እጅግ የማያስደስት ነው።» ዶክተር ጆንሰን ለባቡርና ለእንፋሎት መርከብ ዘመን በእርግጥ እንዳልተፈጠረ፣ ጆን ዌስሊ ግን በደስታ እንደሚቀበላቸው ይሰማናል።

የሚገርመው ወይዘሮ ሆል ራሷ ቀልደኛ አልነበረችም፤ በሌሎችም ቀልድን አታደንቅም ነበር። በልጅነቷም እንኳ ቁም ነገረኛና ረጋ ያለች ነበረች፤ እናቷ አንድ ጊዜ ልጆቿ ሲቦርቁና ሲስቁ አግኝታ፦ «አያችሁ! ሁላችሁም አንድ ቀን ቁም ነገረኞች ትሆናላችሁ» ስትል፣ ማርታ ቀና ብላ ፊቷን እያየች፦ «እኔም ከዚህ የበለጠ ቁም ነገረኛ እሆናለሁ?» ብላ ጠየቀች፤ ወይዘሮ ዌስሊም ይህ የማይቻል ነገር እንደ ሆነ ያህል በአጽንዖት «አይ!» ብላ መለሰችላት። ቻርልስ፦ «እኅቴ ፓቲ ቀልደኛ ለመሆን እጅግ ጠቢብ ነበረች» አለ፤ እንዲሁም አንድ ጊዜ ዶክተር ጆንሰን በሐዘን ስሜት ተውጦ በእርሷ ፊት ስለ ሟቾች መከራ ሲሰብክ እርሷ እንዲህ እንዳለችው ተመዝግቧል፦ «ዶክተር፣ አንተ ሁልጊዜ የኖርከው ከቅዱሳን ጋር ሳይሆን ከቀልደኞች ጋር ነው፤ እነርሱ ደግሞ እውነተኛ ደስታን ለመሻት ወይም ዋጋዋ እጅግ የበዛውን ዕንቁ ለማግኘት ከሁሉ ይልቅ የማይመስሉ የሰዎች ወገን ናቸው።» ወንድሞቿና እኅቶቿ የሚወድዷቸውን የስዊፍትን ሥራዎች ለማድነቅ እምቢ አለች፤ በተለይም «የገንዳው ተረት» የተባለውን መጽሐፍ እጅግ ትጠላው ነበር፤ ከልክ በላይ አክብሮት የጎደለው እንደ ሆነ ትቈጥረው ነበርና።

ቻርልስ ዌስሊና ሚስቱ ሃያ ያህል የትዳር ዓመታትን በብሪስቶል ካሳለፉ በኋላ ከልጆቻቸው ጋር ወደ ለንደን ተዛወሩ፤ በዚያም ወይዘሮ ሆል የወንድሟን ልጅ ሳሊን ከወፍራሙ ዶክተር ጋር የማስተዋወቅና አልፎ አልፎ የምትጽፋቸውን ግጥሞች የማሳየት ደስታ አገኘች። ጠቢቡ ሰው ራሷን በደግነት እየዳበሰ አክስቷን፦ «እመቤቴ፣ ትበቃለች፤ ትበቃለች» ይላት ነበር። ጄምስ ቦዝዌል በጆንሰን የሕይወት ታሪክ ውስጥ በ1781 በፋሲካ እሑድ ወይዘሮ ሆል፣ አቶ አለን የተባለ ሰውና እርሱ ራሱ ከዶክተሩና በእርሱ ድጎማ ይኖሩ ከነበሩት ሁለት አሮጊቶች ጋር እንዴት ምሳ እንደ በሉ ይተርካል። ዕለቱ በተፈጥሮው ለጨዋታው ቃናውን ሰጠ፤ ቦዝዌልም «በየእሑዱ ምሽት በሠረገላ ሠሪዎች አዳራሽ ለነጻ ክርክር ይሰበሰብ ስለ ነበረ አንድ ዓይነት ሃይማኖታዊ ‹የሮቢን ሁድ ማኅበር› ተናገረ፤ የዚያች ምሽት ርዕስም በአዳኛችን ሞት ጊዜ የሆነውን የሚተርከው ጥቅስ እንደ ሆነ ነገረ፦ ‹መቃብሮችም ተከፈቱ፥ ተኝተው ከነበሩትም ከቅዱሳን ብዙ ሥጋዎች ተነሡ፤ ከትንሣኤውም በኋላ ከመቃብሮች ወጥተው ወደ ቅድስት ከተማ ገቡና ለብዙዎች ታዩ።› ወይዘሮ ሆል ይህ እጅግ የሚያስገርም ርዕስ እንደ ሆነና ሲብራራ ብትሰማው እጅግ እንደምትወድድ ተናገረች። ጆንሰን በተወሰነ ግለት፦ ‹ሰው ይህን ለመስማት ወደ እንደዚያ ያለ ስፍራ አይሄድም› ብሎ መለሰ። እኔ ግን ልሄድ ቁርጥ ሐሳብ አደረግሁ። እርሷም ጆንሰንን፦ ‹ነገር ግን ጌታዬ፣ አንተ ስታብራራው ብሰማ ደስ ይለኛል› አለችው። እርሱ ግን ወደዚያ ለመግባት ያመነታ ይመስል ነበር። እርሷ በአጠቃላይ ስለ ሰው ዘር ትንሣኤ ተናገረች፤ በዚያው ሥጋ እንደምንነሣም አጥብቃ ተከራከረች። ጆንሰን፦ ‹አይደለም፣ እመቤቴ፤ መጽሐፍ ቅዱስ የተዘራ ቅንጣትን ምሳሌ ስለሚጠቀም ያው ሥጋ እንደማይሆን እናያለን። በታመመ ሥጋ እንደምንነሣ ልታስቢ አትችዪም፤ የአካልን ማንነት ለመለየት የሚያስችል ተመሳሳይነት ቢኖር ይበቃል።› ዶክተሩ በኦክስፎርድ በነበረ ጊዜ አንድ ቀን የእናቱ ድምፅ ሲጠራው እንደ ሰማ ታሪኩን ነገረ። እርሷ ይበልጥ ለማወቅ የፈለገች ትመስል ነበር፤ እርሱ ግን ጥያቄውን በጨለማ ውስጥ ተወው።» በዚህ አጋጣሚ ወይዘሮ ዊልያምስና ወይዘሮ ሆል አስተናጋጃቸውን ያለ ማቋረጥ በንግግራቸው ስለ ወጠሩት በመጨረሻ «ከለማኞች ኦፔራ» የተወሰደውን የታወቀውን ስንኝ በመጥቀስ ዝም አሰኛቸው፦ ሁለት በአንድ ጊዜ ሲናገሩ ግን የሚችል ሟች የለም።

ዶክተር ጆንሰን ዋናው ተናጋሪ የመሆን ትንሽ ድክመት ነበረበት፤ ደግሞም እርሱ «መሰበክ» ብሎ የሚጠራውን ነገር በአንዲት ሴት እንዲደረግበት የሚወድድ ወንድ የለም። ይሁን እንጂ የወይዘሮ ሆል ስብከት ምናልባት የዋህ ዓይነት ሳይሆን አይቀርም፤ ከሰዎች ይልቅ በሐሳቦች ላይ ያተኮረ ነበረ። ስለ እያንዳንዱ ሰው የምትናገረው መልካም ነገር ነበራት፤ ስሕተቶች መጠቀስ ግድ ቢሆንም ሁልጊዜ ጥፋቱን የሚያቃልሉትን ሁኔታዎች ታስታውስ ነበር።

እስከ መጨረሻው ጤናማና ብርቱ ሆና ረጅም መንገድ በእግሯ መሄድ ትችል ነበር፤ ዕድሜዋ ከሰማንያ ባለፈ ጊዜ ሳሊ ዌስሊ በሞቷ ሰዓት አብራት እንድትሆን ቃል ልታስገባት ሞከረች። አክስቷም፦ «እሺ፣ ልትችዪው ከቻልሽ፤ ነገር ግን ከግማሽ ሰዓት በላይ እንዳታዝኚልኝ አደራ እልሻለሁ» ብላ መለሰችላት።

ጆን ዌስሊ በማርች 1791 ሞተ፤ ወይዘሮ ሆልም ከኤፕወርዝ ቤተ ሰብ ብቻዋን በሕይወት የቀረች ሆነች፤ ሞቱም ጥልቅ ኀዘን አሳደረባት። በዚያን ጊዜ የሰማንያ አምስት ዓመት ሴት ነበረች፤ ከእርሱም በኋላ የኖረችው አራት ወር ያህል ብቻ ነበር። በጁላይ መጀመሪያ ቀስ በቀስ እየደከመች እንደ ሄደች ግልጽ ሆነ፤ ሳሊም አጠገቧ ሆና የመጠበቅን መብት ጠየቀች፤ ታማሚዋ ግን እስከ መጨረሻው ስለ ራሷ የማታስብ ስለ ነበረች፦ «እንቅልፍ እንዳያጣሽ — ያን ጊዜ ያንቺ ጭንቀት የእኔን ጭንቀት ይወልዳል» ብላ ሁልጊዜ ማታ ወደ ቤቷ እንድትሄድ አጥብቃ ጠየቀቻት። በወሩ በ12ኛው ቀን ሞተች፤ ጥቂት ቀደም ብሎ የወንድሟ ልጅ አንዳች ሕመም ይሰማት እንደ ሆነ በጠየቀቻት ጊዜ፦ «የለም፤ ነገር ግን አዲስ ስሜት ይሰማኛል» ብላ መለሰች። ፍጻሜዋ ሊደርስ ጥቂት ሲቀረው ሳሊን ጠራቻት፤ እጇንም እየጨበጠች፦ «ለረጅም ጊዜ ስጸልይለት የነበረውን ማረጋገጫ አግኝቻለሁ። እልል በዪ!» አለቻት። ወዲያውም ነፍሷ ወጣች።

በሲቲ ሮድ የመቃብር ስፍራ ከምትወድደው ወንድሟ ጋር በአንድ መቃብር መቀበሯ እጅግ ተገቢ መሰለ፤ ከስሟና ከዕድሜዋ በኋላ የእስራኤል ጠቢብ ሰው የተናገራቸው እነዚህ ቃላት በድንጋዩ ላይ ሲቀረጹ፣ ከዚያ የበለጠ የሚስማማ ጽሑፍ በየትኛውም መቃብር ላይ ተቀርጾ አያውቅም፦ «አፏን በጥበብ ከፈተች፤ የቸርነትም ሕግ በአንደበቷ ነበረ።» ወይዘሮ ሆል እጅግ ጥቂት የሆነውን ገቢዋን፣ እንዲሁም ጽሑፎቿንና ደብዳቤዎቿን ለምትወድዳት የወንድሟ ልጅ አወረሰች፤ እርሷም ሁለተኛ እናት ሆናላት የነበረችውን ሴት መታሰቢያ አድርጋ እጅግ ተንከባከበቻቸው።

በጆንና በቻርልስ ዌስሊ ሕይወት ውስጥ የተፈጸሙት አብዛኞቹ ነገሮች እጅግ የታወቁ ስለ ሆኑ እዚህ መድገማቸው አያስፈልግም። ይሁን እንጂ የቤተ ሰቡ ስም የተላለፈው በቻርልስና በታናሹ ልጁ በሳሙኤል በኩል ብቻ መሆኑ ይልቁን የሚገርም ነው። ወይዘሮ ቻርልስ ዌስሊ ስታገባ የሃያ ሦስት ዓመት ሴት ነበረች፤ ባሏም የአርባ ሁለት ዓመት ሰው ነበረ። ዘጠኝ ልጆች ወለዱ፤ ከእነርሱም አድገው ለአካለ መጠን የደረሱት ሦስቱ ብቻ ነበሩ፤ የበኵር ልጁና ሴት ልጁ ሳያገቡ ኖረው ስለ ሞቱ ዘሮቹ ሁሉ የሳሙኤል ዘሮች ናቸው፤ ከሳሙኤልም ልጆች አያሌዎቹ አሁንም በሕይወት አሉ።

የወይዘሮ ቻ. ዌስሊ ከጋብቻ በፊት የነበረ ስሟ ሳራ ግዊን ነበረ፤ ወላጆቿም በደቡብ ዌልስ በጋርዝ ይኖሩ ነበር። እናቷ እጅግ ባለ ጠጋ ከሆነ ቤተ ሰብ የተገኘች ነበረች፤ ከስድስት እኅትማማቾች አንዷ ስትሆን እያንዳንዳቸውም ለጋብቻ ጥሎሻቸው ሠላሳ ሺህ ፓውንድ ነበራቸው። ውብ ድምፅና የሙዚቃ ችሎታ በቤተ ሰቡ በዘር የሚወረስ ነበረ፤ ስለዚህ ሁለቱ ልጆች ቻርልስና ሳሙኤል ዝነኞች ያደረጋቸውን የሙዚቃ ተሰጥኦ ያገኙት በዋናነት ከእናታቸው በኩል እንደ ሆነ አያጠራጥርም። የቻርልስና የሳራ ዌስሊ ትዳር ሠላሳ ዘጠኝ ዓመት ቆየ፤ ከዚያም እርሱ በሰማንያ ዓመቱ ሞተ፤ እርሷም ከእርሱ በኋላ ሠላሳ አራት ዓመት ኖረች፤ ስታርፍም የዘጠና ስድስት ዓመት ሴት ነበረች።

የበኵር ልጃቸው ቻርልስ ዲሴምበር 11 ቀን 1757 ተወለደ፤ ችሎታውንም ለመጀመሪያ ጊዜ ያሳየው ሦስት ዓመት ሊሞላው ሲቀርብ በሃርፕሲኮርድ (ከፒያኖ በፊት የነበረ ባለ ቍልፍ የሙዚቃ መሣሪያ) ላይ አንድን ዜማ በትክክል ፈልጎ በማውጣትና፣ ከዚህም በላይ፣ ትክክለኛውን የታችኛውን ድምፅ (ቤዝ) በማጀብ ነበር። በአራት ዓመቱ አባቱ ትንሹን ልጅ ወደ ለንደን ወሰደው፤ በዚያም የዘመኑ ቀዳሚ ሙዚቀኞች የተፈጥሮ ዝንባሌውን ተከትሎ ሙዚቃን ሙያው አድርጎ እንዲያድግ እንደሚገባ አመለከቱ። አባቱና አጎቱ ጥቂት እንኳ ተቃውሞ ያቀረቡ አይመስልም፤ ልጁ በተፈጥሮው ወደ ካቴድራል ሙዚቃ እንዳዘነበለ ባገኙ ጊዜም ምናልባት እጅግ ደስ ሳያሰኛቸው አልቀረም። ዶክተር ቦይስ ለረጅም ጊዜ ዋና መምህሩ ነበረ፤ ከእርሱም በኋላ አቶ ኬልዌይ አስተማረው፤ እርሱም ተማሪውንና በእርሱ ጥበቃ ሥር የነበረውን ልጅ ለንጉሥ ሣልሳዊ ጆርጅ አስተዋወቀው።

በአባቱ ትምህርት የጥንታዊ ቋንቋዎችንና የክላሲካል ትምህርትን መሠረታዊ ነገሮች ተቀበለ፤ እጅግ የዋህ፣ እንዲያውም የቤተ መንግሥት ሰው የሚመስል ጨዋ ጠባይ ይዞ አደገ፤ ስለ ቅንነቱና ስለ ልቡ ደግነትም በሁሉ ዘንድ ተወዳጅ ነበረ፤ ነገር ግን በዚህ ክፉ ዓለም ውስጥ ራሱን ለመጠበቅ እጅግ የማይችል ስለ ነበረ እኅቱ ራሷን ለእርሱ ሰጠች፤ ምንም እንኳ ራሷን ፈጽሞ የማታሳይ ብትሆንም እንደ ጠባቂ መልአክ ሆነችለት።

ቻርልስ ወደ ቡኪንግሃም ሃውስ እንዲመጣ ለመጀመሪያ ጊዜ የንጉሥ ትእዛዝ የደረሰው በ1775 ገና አሥራ ስምንት ዓመት በሞላው ጊዜ ነበር፤ እንደሚባለውም እናቱና እኅቱ በጥንቃቄ ካለበሱት በኋላ በሰው በሚሸከም ወንበር ፓርኩን አቋርጦ ተወሰደ። ከዚያ ጊዜ ጀምሮ በየዓመቱ ወደ ዊንዘር ይጠራ ነበር፤ ልዕልት ሻርሎትም የሙዚቃ መምህር የሚያስፈልጋት ዕድሜ ላይ በደረሰች ጊዜ ለዚያ ሥራ እርሱ ተመረጠ። በመጨረሻም በሜሪልቦን ቤተ ክርስቲያን የኦርጋን ተጫዋች ሆነ፤ በሙዚቃ ክበቦችም ዘንድ የታወቀ ነበረ። በደንብ የሚያውቀው አንድ ሰው፦ «በሙዚቃ መልአክ ነበረ፤ በሌላው ነገር ሁሉ ግን ሕፃን» አለ። አንድ ቀን እንኳ ታምሞ አያውቅም ማለት ይቻላል፤ በ1834 በሰባ ሰባት ዓመቱ ሞተ።

ከእናቷ ለመለየት ሳሊ ተብላ የምትጠራው ልጅ በ1759 በብሪስቶል ተወለደች፤ ከመጀመሪያውም እጅግ አፍቃሪ ወላጅ ለነበረው ለአባቷ እጅግ ተወዳጅ ነበረች። እርሱ በለንደንና በብሪስቶል መካከል በፈረስ እየተመላለሰ፣ ጥቂትም ያልሆኑትንና አልፎ አልፎም የማይመጡትን የወንድሙን ትእዛዛት እየፈጸመ እጅግ የተጠመደ ቢሆንም፣ ስለ ልጆቹ ለሚስቱ ረጃጅም ደብዳቤዎችን ለመጻፍ ጊዜ ያገኝ ነበር። እንዲህ ብሎ በጻፈ ጊዜ ትንሿ ልጅ የአንድ ዓመት ያህል ሳትሆን አትቀርም፦ «የእኔ ልጅ ልትሆን ስለ ሆነች እኔን ልትመስል ይገባታል። እገሌና እገሌ ለቻርሊ ስጦታ ይሰጡኛል፤ ምስኪኒቱን ሳሊን ግን ማንም ልብ የሚላት አይመስልም — የክርስትና እናቷ እንኳ የምትንቃት ትመስላለች።» ሁልጊዜ ስለ ሴት ልጁ ያስብ ነበር፤ ያልጠበቀቻቸውን አስደሳች ነገሮች ያዘጋጅላት ነበር፤ በገጠሩ ነፋስ እንድትበረታም እናቷ ከስቶክስ ክሮፍት ቤታቸው ወደ ጎታም ኮረብታ እንድትልካት ያዝዝ ነበር። ብዙ የምታነብ ሴት ሆና አደገች፤ ገና በልጅነቷም ደራሲ ለመሆን ተመኘች፤ ያውም በግጥም መሆኑ የታወቀ ነው፤ አለዚያማ ዌስሊ ባልሆነች ነበር። ጆን ዌስሊ እጅግ ይወድዳት ነበር፤ የአሥራ አምስት ዓመት ያህል ልጅ በነበረች ጊዜም ወደ ካንተርበሪና ወደ ዶቨር ይዟት ሊሄድ ቃል ገባላት። በለንደን መቆየቱ ግድ የሚያደርግ የሚመስል አንድ የስም ማጥፋት ወሬ ተነሣ፤ ቻርልስም ጉዞውን እንዲያዘገይ አጥብቆ ለመነው። ጆንም፦ «ወንድሜ ሆይ፣ ምቾቴን፣ ጊዜዬንና ሕይወቴን ለእግዚአብሔር በሰጠሁ ጊዜ መልካም ስሜን ለይቼ አስቀርቼው ነበርን? አላስቀረሁም። ሳሊን ነገ ወደ ካንተርበሪ እንደምወስዳት ንገራት» አለ። ብልህ ሴት ነበረች፤ እጅግ ንጹሕና ግልጽ የእጅ ጽሑፍ ነበራት፤ የዛሬ ዘመን እመቤት ልትጽፈው በምትችለው ዓይነት ንጹሕ እንግሊዝኛ ሁልጊዜ ሐሳቧን ትገልጽ ነበር፤ የፊደል አጻጻፏም እንከን የለሽ ነበረ። ለአባቷና ለአያቷ እንደ ሆነላቸው ሁሉ፣ ለመማር ዕድል ያገኘችው ቋንቋ ሁሉ ለእርሷም በቀላሉ ይገባላት ነበር፤ ለዘመኑ ጋዜጦችና መጽሔቶች የውጭ ሀገር ደብዳቤዎችን በመተርጎምም በጥቂቱ ገቢዋ ላይ ትጨምር ነበር። እንደ እናቷ ገና በወጣትነቷ በፈንጣጣ ምክንያት የመልክ ውበቷን አጣች፤ ይህም የጠባይዋን ዓይናፋርነት አበዛው፤ ይሁን እንጂ ይህ ዓይናፋርነት በኋለኞቹ ዓመታቷ በተወሰነ መጠን ለቀቃት። ዶክተር አዳም ክላርክ «የዌስሊ ቤተ ሰብ» በተሰኘው መጽሐፉ የተጠቀመባቸውን እጅግ ብዙ ዝርዝር ነገሮች ያቀረበችለት እርሷ ናት። የአጻጻፍ ስልቷን የሚያሳይ አጭር ግጥም መምረጥ አስቸጋሪ ነው፤ ነገር ግን ከልጆቹ አንዱ በሞተ ጊዜ ለካምብል የጻፈችው የሚከተለው ግጥም እጅግ ጥሩ ምሳሌ ነው። መጀመሪያ ከራሷ የእጅ ጽሑፍ ተወስዶ በ1876 በአቶ ስቲቨንሰን «የዌስሊ ቤተ ሰብ መታሰቢያዎች» ውስጥ ታተመ፤ ከጥቂት ወራት በኋላም ከእርሷና ከወንድሟ የመጀመሪያ ደብዳቤዎች ጥቂቶቹ ጋር በ‹ክዊቨር› መጽሔት እንደ ገና ታተመ፦ — በአንድ ሕፃን ሞት ላይ። ከዳተኛው ዓለም ለአንተ አያዘጋጅም፣ የተጠላለፉ ወጥመዶች የሞሉበትን ወጣትነት፤ የሚንበለበል የዱር ምኞት ነበልባል፣ የበሰሉ ዓመታትህን በዝና አይፈትንም፤ ስግብግብነት እርጅናህን አያታልልም፣ ከሚሰራጭ ጣፋጭ ደስታ አርቆ፤ ከደስተኞች ዕጣ ይልቅ የታደልህ ሆይ፣ ታላላቆችን ከሚያስጨንቁ ክፉ ነገሮች ተነጥቀሃል፤ ከሚያስጨንቅ ድካም፣ ከሚያጠላልፍ ጠብ፣ ከዝቅተኛውም ኑሮ ጭንቀት ሁሉ። የታደልህ ነህ! ወደ እግዚአብሔር የሚወስደውን እሾሃማ መንገድ ገና በጭንቅ ብትረግጠውም፤ ወዳጅ የሌላት በጎነት የምታለቅስበትንና የምትጸልይበትን፣ በአጠራጣሪው ጠመዝማዛ ብዙ ጊዜ የምትባዝንበትን፤ በጎነት በከንቱ እንዳለቀሰች አላወቅህም — ከሕመም የከፋ ክፉ ነገርም አልተሰማህም፤ አሁንም በሰማይ ከቅዱሳን ተቈጠርህ፤ አንተ ጣፋጭ ሕፃን! ያለቀስህና የሞትህ ብቻ!

ሚስ ዌስሊ በ1828 በበልግ ወራት በብሪስቶል በጉሮሮ ሕመም ሞተች፤ የስድሳ ዘጠኝ ዓመት ሴት ነበረች። ከአምስት ወንድሞቿና እኅቶቿ ጋር በአንድ መቃብር በቅዱስ ያዕቆብ ቤተ ክርስቲያን አጸድ ተቀበረች፤ በሞቷ መጽናናት ያጣውና ራሱን ችሎ አንዳች ነገር ለማድረግ ከሞላ ጎደል የማይችል የሆነው ቻርልስም ሠላሳ ስድስት ፓውንድ አውጥቶ በፈጣን የፖስታ ሠረገላ ወደ ለንደን ተመለሰ!

ሳሙኤል የሄንዴል ልደት ሰማንያ ሁለተኛ ዓመት መታሰቢያ በሆነበት ቀን፣ ፌብሩዋሪ 24 ቀን 1766 ተወለደ። በሙዚቃ እንደ ቻርልስ ከዕድሜው በፊት የበሰለ አልነበረም፤ በተፈጥሮ በጆሮ ትክክለኛውን የታችኛውን ድምፅ ከመጫወት ይልቅ የሙዚቃ ምልክቶችን (ኖታዎችን) እስኪማር ድረስ አልሞከረውም። አንድ ሰው ትንሽ ቫዮሊን ሰጠው፤ እርሱም በእርሷ ቻርልስን ያጅበው ነበር፤ ቻርልስ ሲጫወትም ይዘምር ነበር፤ አንዳንድ ጊዜም — ታላቅ ወንድም በታናሹ ዘንድ እንደማይሳሳት ሆኖ መታየት አለበት የሚለውን የዘመኑን አስተሳሰብ የያዙትን ሰዎች ይልቁን እያስደነገጠ — ስሕተት ለማውጣት ይደፍር ነበር። ስድስት ዓመት ሳይሞላው «ሩት» የተባለ ኦራቶሪዮ (ለመዘምራንና ለኦርኬስትራ የሚቀርብ ሃይማኖታዊ የሙዚቃ ድርሰት) መድረስ ጀመረ፤ ስምንት ዓመት በሞላው ጊዜም ፈጽሞ ጨርሶ በጽሑፍ አስፍሮት ነበር፤ ከዚያም በቁም ነገር ለዶክተር ቦይስ አቀረበለት፤ እርሱም በሥነ ሥርዓት የተሞላ ምስጋና አቅርቦ ተቀበለው። ለአንድ ወር በባዝ አቢ ኦርጋኑን በተረከበና በብዙ የግል ኮንሰርቶች የመጀመሪያውን ቫዮሊን በተጫወተ ጊዜ ገና ሕፃን ሳይሆን አይቀርም። በአጠቃላይ ትምህርቱም አጥጋቢ እድገት አሳየ፤ ብዙ የተፈጥሮ ማስተዋልም ነበረው።

ቻርልስ ዌስሊ ወደ ለንደን ከተዛወረና ስለ ልጆቹ ብዙ ይወራ በነበረ ጊዜ፣ እንደሚታወቀው ለሙዚቃ ጆሮ ያልነበረው ዶክተር ጆንሰን ለቤተ ሰቡ ካለው አክብሮትና ወዳጅነት የተነሣ ሄዶ ልጆቹ ሲጫወቱ መስማት የግድ የሚፈጽመው ግዴታው እንደ ሆነ ተሰማው። ስለ ጉዳዩ ምንም መግቢያ አላደረገም፤ ነገር ግን ወዲያውኑ በከባዱ አነጋገሩ አባትየውን፦ «ጌታዬ፣ ልጆችህ በሙዚቃ የተካኑ እንደ ሆኑ ሰምቻለሁ፤ እባክህ ልስማቸው» በማለት ርዕሱን አነሣ። እነርሱም ሁልጊዜ ፈቃደኞች ነበሩና ወዲያውኑ በመሣሪያዎቻቸው ፊት ተቀመጡ። ዶክተር ጆንሰን ወንበር ይዞ ተቀመጠ፤ ከመስኮቱ መቀመጫ ላይም መጽሐፍ አንሥቶ እንደ ልማዱ ወዲያውኑ ማንበብና መወዛወዝ ጀመረ። ሙዚቃው በቆመበት ቅጽበት ቀና ብሎ መጽሐፉን ዘጋና፦ «ወጣት ጨዋዎች ሆይ፣ እጅግ አመሰግናችኋለሁ» ብሎ ሄደ።

ሳሙኤል ዌስሊ ለንደንን እጅግ ይጠላ ነበር፤ ለብዙ ዓመታትም በገጠር የሙዚቃ ሥራዎችን ፈልጎ ያገኝ ነበር። ካገባ በኋላ ለተወሰነ ጊዜ በባርኔት አቅራቢያ፣ ከዚያም በዚያ ዘመን ፍጹም ገጠር በነበረችው በካምደን ታውን ኖረ። ደብዳቤ በመጻፍ የማይደክም ሰው ነበረ፤ ቻርልስንና ሳሊን ለማዝናናትም ብዙ ገጾችን በሙዚቃና በሌሎችም ወሬዎች ይሞላ ነበር። ቢያንስ አሥር «ለዕድል የተሰጡ መያዣዎች» — ማለትም ልጆች — ነበሩት፤ በኦክቶበር 1837 በሰባ ሁለተኛ ዓመቱ ሞተ።

የበኵር ልጁ ቻርልስ የሥነ መለኮት ዶክተርና የንጉሣዊው ቤተ መንግሥት ጸሎት ቤቶች ምክትል ዲን ሆኖ ለማየት በቃ። ዶክተር ዌስሊ በዚህ መንገድ ለሠላሳ ዓመታት ከሴንት ጄምስ ቤተ መንግሥት ጋር የተያያዘ ነበረ፤ በሥራ ኃላፊነቱም ንግሥት ቪክቶሪያ የማጽኛ (ኮንፈርሜሽን) ሥርዓት በተፈጸመላት ጊዜ፣ ዘውድ በጫነች ጊዜና ባገባች ጊዜ፣ እንዲሁም የመጀመሪያ ልጇን ልዕልቲቱን (ፕሪንሰስ ሮያል) ከወለደች በኋላ የአራስነት የምስጋና ጸሎት በተደረገላት ጊዜ በዚያ ነበረ። በንጉሣዊቷ ሕፃን የክርስትና ጥምቀት ላይ ተገኘ፤ ከአሥራ ሰባት ዓመት በኋላም ከፕሩሺያ አልጋ ወራሽ ልዑል ጋር ባገባች ጊዜ በሠርጓ ላይ ተገኘ። በ1859 በሴንት ጄምስ ሞተ፤ ሁለት ሴቶች ልጆችንም ትቶ ሄደ።

የሙዚቃ ዶክተር በመሆን የታወቀው ሳሙኤል ሴባስቲያን ዌስሊ የሳሙኤል ዌስሊ ሦስተኛ ልጅ ነበረ፤ በወጣትነቱም በሴንት ጄምስ የንጉሣዊው ቤተ መንግሥት ጸሎት ቤት መዘምራን አንዱ ነበረ። ሃያ አንድ ዓመት ገና እንዳለፈው የሄርፎርድ ካቴድራል የኦርጋን ተጫዋች ሆኖ ተመረጠ፤ በዚያም ከአንድ ወይም ከሁለት ዓመት በኋላ የዲኑን የዶክተር ሜሪዌዘርን እኅት አገባ። በ1835 በኤክሰተር ካቴድራል የኦርጋን ተጫዋች ሆነ፤ በዚያ ሰባት ዓመት ከቆየ በኋላ ግን ወደ ሊድስ ሄደ፤ ሟቹ ዲን ሁክ በብርታት ባገለገሉበት ረጅም የደብር ቄስነት ዘመን ከፊሉም የደብሩ ቤተ ክርስቲያን የኦርጋን ተጫዋች ነበረ። በ1849 በዊንቸስተር ካቴድራል የኦርጋን ተጫዋችነት ቦታ ቀረበለት፤ እርሱም ተቀበለው። ይህ ቦታ በተለይ አምስቱ ወንዶች ልጆቹ በዊንቸስተር ትምህርት ቤት እንዲማሩ ያስቻለ ስለ ሆነ እጅግ የሚወድደው ነበረ። በ1865 በግሎስተር ካቴድራል የኦርጋን ተጫዋች ሆነ፤ ከዚያ ጊዜ ጀምሮም በምዕራብ እንግሊዝ የሙዚቃ በዓላት ውስጥ ጉልህ ድርሻ ነበረው። ከልጆቹ ሁለቱ የእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን ቀሳውስት፣ ሁለቱ የሕክምና ዶክተሮች ናቸው፤ አንዱም በአውስትራሊያ ኑሮውን እየመሠረተ ነው። ኤፕሪል 19 ቀን 1876 በአንጻራዊነት ገና በልጅነት ዕድሜ፣ በስድሳ ስድስት ዓመቱ ሞተ፤ ይህም አክስቱ ሳሊ ስለ ሌላ ዘመዳቸው ስትናገር እንዳለችው «የተከበሩ አያቶቻችን ከደረሱበት» የሕይወት ዘመን እጅግ የራቀ ነበረ።

ዌስሊያንነት በመሥራቹ በራሱ ቤተ ሰብ ዘንድ ይህን ያህል ጥቂት ተቀባይነት ማግኘቱ የሚያስደንቅ ነው። ከማኅበሩ ጋር ከተቀላቀሉት ከአንዳንድ እኅቶቻቸው በቀር ጆንና ቻርልስ በሕይወት ዘመናቸው ከዘመዶቻቸው መካከል ብቻቸውን ቆመው ነበር፤ ከዚያ ወዲህ ስማቸውን የያዙትም አብዛኞቹ በእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን ጸንተው ኖረዋል። ይህም ጆን ራሱ የሚፈልገው ነበር፤ ዋና አንቀሳቃሹ እርሱ የሆነበትን እንቅስቃሴ ማቆም ባይችልም ተገንጣይ አልነበረምና፤ ሊያቆመውም አልፈለገም፤ ነገር ግን እንቅስቃሴው የግድ ወደ መገንጠል እንደሚያመራ አላስተዋለም። ይሁን እንጂ ደም ራሱን ያሳያል፤ በኤፕወርዝ ቤተ ሰብ ዘሮች ሁሉ ዘንድ እጅግ ብዙ ችሎታና ብርታት አሁንም ይታያል። ቸኳዮችና ፈጣን አእምሮ ያላቸው፣ ምናልባትም ለነገ ብዙ የማይጨነቁ፣ ሁሉም ተነሥተው መሥራት ግድ ይላቸዋል፤ በእነዚህ ጠባዮቻቸውም የዘር ሐረጋቸውን፣ እንዲሁም ገና ከማለቅ እጅግ የራቀውን የዚያን የመጀመሪያ ዘር ብርታት ያስመሰክራሉ።

ለንደን፦

በክራውን ኦክታቮ መጠን። እያንዳንዱ ቅጽ 3 ሽልንግ ከ6 ፔንስ።

«ታዋቂ ሴቶች» ተከታታይ መጻሕፍት።

አርታኢ፦ ጆን ኤች. ኢንግራም።

እስካሁን የታተሙ ቅጾች፦ — ጆርጅ ኤልየት። ደራሲ፦ ማቲልዳ ብላይንድ።

ኤሚሊ ብሮንቴ። ደራሲ፦ ኤ. ሜሪ ኤፍ. ሮቢንሰን።

ጆርጅ ሳንድ። ደራሲ፦ በርታ ቶማስ።

ሜሪ ላም። ደራሲ፦ አን ጊልክራይስት።

ማሪያ ኤጅወርዝ። ደራሲ፦ ሔለን ዚመርን።

ማርጋሬት ፉለር። ደራሲ፦ ጁሊያ ዋርድ ሃው።

ኤልዛቤት ፍራይ። ደራሲ፦ ወይዘሮ ኢ. አር. ፒትማን።

የአልባኒዋ ካውንቴስ። ደራሲ፦ ቨርነን ሊ።

ሃሪየት ማርቲኖ። ደራሲ፦ ወይዘሮ ፌንዊክ ሚለር።

ሜሪ ዎልስቶንክራፍት ጎድዊን። ደራሲ፦ ኤልዛቤት ሮቢንስ ፔኔል።

ራሼል። ደራሲ፦ ወይዘሮ ኤ. ኬናርድ።

ማዳም ሮላን። ደራሲ፦ ማቲልዳ ብላይንድ።

ሱዛና ዌስሊ። ደራሲ፦ ወይዘሮ ኢ. ክላርክ።

የጋዜጦች አስተያየት። ጆርጅ ኤልየት። ደራሲ፦ ማቲልዳ ብላይንድ።

«የሚስ ብላይንድ መጽሐፍ ስለ አንድ ታላቅ ሊቅ የተደረገ እጅግ ግሩምና ጥንቃቄ የተሞላበት ጥናት ነው።» — ቫኒቲ ፌር።

«የዚህ አስደሳች ጥናታዊ ጽሑፍ አንድም ገጽ መዘለል የለበትም።» — ግራፊክ።

«በዛሬው ዘመን እንደ እነዚህ ስለ ታላላቅ ደራስያን ከሚጻፉ አጫጭር ድርሰቶች የበለጠ የሚያስፈልግ ነገር የለም። ሚስ ብላይንድ የተያያዘና የሚማርክ ትረካ ለማዘጋጀት ምንም ድካም አልቈጠበችም፤ የተሟላ የሕይወት ታሪክ በማቅረብም ተሳክቶላታል፤ በትረካዋም መካከል ጥልቅ ሂሳዊ አስተያየቶችን ጣል ጣል አድርጋለች።» — ብሪቲሽ ኳርተርሊ። ኤሚሊ ብሮንቴ። ደራሲ፦ ኤ. ሜሪ ኤፍ. ሮቢንሰን።

«ሚስ ሮቢንሰን የመጽሐፏን የሕይወት ታሪክ ክፍል እጅግ አስደሳች ታደርገዋለች፤ በደራሲዋ ላይ የምትሰጠው ሂስም ፍትሐዊ፣ ጥልቅና ድንቅ ነው።» — ትሩዝ።

«በፊታችን ባለው ቅጽ ውስጥ የ‹ዉዘሪንግ ሃይትስ› ደራሲ ሂሳዊ የሕይወት ታሪክ ይገኛል፤ ይህች ሀገር ያፈራችውን እጅግ እውነተኛና ፍጹም ንጹሕ ሊቅ ግልጽና የተወሰነ ምስል በአእምሮ ዓይን ፊት ያቀርባል። ወይዘሮ ጋስኬል ለሻርሎት ብሮንቴ ያደረገችውን ሚስ ሮቢንሰን በተመሳሳይ ውበትና ርኅራኄ ለታናሽ እኅቷ አድርጋላታለች።» — ማንቸስተር ኩሪየር።

ጆርጅ ሳንድ። ደራሲ፦ በርታ ቶማስ።

«የሚስ ቶማስ መጽሐፍ በጥሩ ሁኔታ የተጻፈና በአንጻራዊነት የተሟላ ነው፤ ቅን ዓላማ ያላት፣ ሁልጊዜም ፍትሐዊ ናት፤ መጽሐፏም ለርዕሰ ጉዳዩ መግቢያ ሆኖ በእርግጥ ሊመከር ይገባዋል።» — አቴኒየም።

«በዚህ ትሑት ቅጽ ውስጥ ተራ አንባቢዎች ስለ ጆርጅ ሳንድ ሕይወትና ጽሑፎች ማወቅ የሚያስፈልጋቸውን ሁሉ ያገኛሉ። ሚስ ቶማስ ይልቁን አስቸጋሪ የሆነውን ሥራ በታላቅ ብልሃት ፈጽማለች።» — ሴንት ጄምስ ጋዜት።

ማርጋሬት ፉለር። ደራሲ፦ ጁሊያ ዋርድ ሃው።

«እጅግ አዲስና ማራኪ የሕይወት ታሪክ ሥራ ነው፤ አቶ ኢንግራም በጥንቃቄ መርጦ በጥሩ ሁኔታ ላዘጋጀው ተከታታይ መጻሕፍትም የሚገባ ተጨማሪ ነው።» — ፍሪማንስ ጆርናል።

«ተወዳጅ ከሆኑት ቀዳሚዎቹ ጋር ለመቈጠር በእውነት የሚገባው፣ ሊነበቡ ከሚገባቸውም አዳዲስ መጻሕፍት አንዱ ነው።» — ደርቢ መርኩሪ።

የጋዜጦች አስተያየት። ሜሪ ላም። ደራሲ፦ አን ጊልክራይስት።

«የወይዘሮ ጊልክራይስት ‹ሜሪ ላም› በእውቀትና በስሜት የተጻፈ፣ ብዙ ድካም የተደረገበት የሠለጠነ አጭር ጽሑፍ ነው።» — ፖል ሞል ጋዜት።

«ወይዘሮ ጊልክራይስት ይህን የሕይወት ታሪክ ለመመዝገብ ሰፊ ንባብንና ትክክለኛ እውቀትን ይዛ እንደ መጣች ግልጽ ነው። ስለ ትረካዋ ግልጽነትና አስደሳችነት፣ እንዲሁም በእንግሊዝ ሥነ ጽሑፍ ውስጥ ካሉት እጅግ የዋሃንና ልብ የሚነኩ ሰዎች አንዷን በፊታችን በማቅረብ ስለ ተሳካላት ልትመሰገን ይገባታል።» — አካዳሚ።

«በምስል አቀራረቡ በፍቅር የተሞላ ርኅራኄ ያለው፣ ብዙ አዲስና አስደሳች ነገርም የያዘ፣ ፈጽሞ የሚያስደስት ቅጽ ነው።» — ሃርፐርስ ማጋዚን።

ማሪያ ኤጅወርዝ። ደራሲ፦ ሔለን ዚመርን።

«ስለ ተሰጥኦ ባለቤቷ የሀገራችን ልጅ ሕይወትና ሥራዎች የቀረበ እጅግ አስደሳች ማጠቃለያ ነው።» — ፍሪማንስ ጆርናል።

«አስደሳች የሕይወት ታሪክ ነው።» — ኤኮ።

«ሚስ ዚመርን ታሪኩን በሙሉ ለእንግሊዝ አንባቢዎች የምትተርክ የመጀመሪያዋ ናት፤ የአየርላንዱን ቤት፣ የእንግዳ ጠባይ ያለው አባትና የታዛዥ ሴት ልጁን የሥነ ጽሑፍ አጋርነት፣ ወደ ፈረንሳይ የተደረገውን ጉብኝት፣ እንዲሁም ሚስ ኤጅወርዝ ማዳም ደ ዣንሊን ጨምሮ አንዳንድ የፈረንሳይ ዝነኞችን ያየችበትን ሁኔታ የምትገልጽበት መንገድ ሕያውነት የተሞላበት ነው።» — ፖል ሞል ጋዜት።

ኤልዛቤት ፍራይ። ደራሲ፦ ወይዘሮ ኢ. አር. ፒትማን።

«ከእንግሊዝ በጎ አድራጊዎች ሁሉ ከወይዘሮ ፍራይ የበለጠ የከበረ ተፈጥሮ ያሳየ ወይም ለዘላቂ መታሰቢያ የሚገባ የለም። በዚህም ምክንያት ወይዘሮ ፒትማን በ‹ታዋቂ ሴቶች› ተከታታይ መጻሕፍት ውስጥ ያሳተመችውን ስለ እርሷ የቀረበ አጭር ጽሑፍ በደስታ እንቀበላለን።» — ታይምስ።

«ስለ ወይዘሮ ፍራይ የከበረ ሕይወትና ሥራ ግሩም ግንዛቤ ከወይዘሮ ፒትማን ቀላል ነገር ግን ልብ የሚነካ ሥራ ማግኘት ይቻላል።» — ኮንቴምፖራሪ ሪቪው።

«ይህ በአስደሳቹ የ‹ታዋቂ ሴቶች› ተከታታይ መጻሕፍት ውስጥ ቦታ ሊያገኝ የሚገባው ጥሩ መጽሐፍ ነው።» — ስፔክቴተር።

የጋዜጦች አስተያየት። የአልባኒዋ ካውንቴስ። ደራሲ፦ ቨርነን ሊ። «ቨርነን ሊ የፍሎረንስን ሕይወትና ኅብረተሰብ በምትስልበት መንገድ ሕያው ኃይል አለ፤ በገለጻዎቿም ብዙ ውበትና የቀለም ድምቀት ይታያል።» — ሳተርዴይ ሪቪው።

«ይህ እንደ ፍቅር ታሪክ የሚመስል የሕይወት ታሪክ እንደ ማንኛውም የምናብ ሥራ የሚያጓጓ ነው፤ የደራሲዋ ጥልቅና ሕያው የአጻጻፍ ስልትም በተለየ ሁኔታ ማራኪ ያደርገዋል።» — ሞርኒንግ ፖስት።

ሃሪየት ማርቲኖ። ደራሲ፦ ወይዘሮ ፌንዊክ ሚለር።

«ስለዚህች አስደናቂ ሴት የቀረበ ታማኝና ርኅሩኅ ዘገባ ነው።» — ስኮትስማን።

«አሳቢና ሰፊ አስተሳሰብ ያላት አንዲት ሴት ስለ ሌላዋ ሴት የግል ሕይወትና ስለ ደማቅ የሥነ ጽሑፍ ሥራዋ ያቀረበችው ታማኝ መግለጫ እንደ መሆኑ፣ ይህ ሂሳዊ አጭር ጽሑፍ የሚደነቅ ነው።» — ዋይትሆል ሪቪው።

«ወይዘሮ ሚለር አስቸጋሪ ሥራዋን በሚገባ ሠርታለች፤ ቅጽዋም ከሚመደብበት ብቁና አስደሳች ተከታታይ መጻሕፍት መካከል እጅግ ብቁና አስደሳች ከሆኑት አንዱ ነው።» — ደርቢ መርኩሪ።

ሜሪ ዎልስቶንክራፍት ጎድዊን። ደራሲ፦ ኤልዛቤት ሮቢንስ ፔኔል።

«በትክክል ዝነኛ ስለ ሆነች ሴት ሕይወትና ሥራ የቀረበ ያልወገነ፣ አስተዋይና የተሟላ ገለጻ ነው።» — ዋይትሆል ሪቪው።

«እጅግ ግሩም የሕይወት ታሪክ ነው። . . . ደራሲዋ፣ ያለ እርሱ በእውነት ጥሩ የሕይወት ታሪክ መጻፍ ምናልባት የማይቻለውን፣ ለርዕሰ ጉዳይዋ ያለውን ፍጹም ርኅራኄ እንዳላት ግልጽ ነው።» — ጋርዲያን።

ራሼል። ደራሲ፦ ወይዘሮ ኬናርድ።

«ይህ የ‹ታዋቂ ሴቶች› ተከታታይ መጻሕፍት ቅጽ የተከታታዩን የሚደነቅ ባሕርይ ሙሉ በሙሉ ይጠብቃል። እኛ ከምናውቃቸው የሴቶች የሕይወት ታሪኮች ስብስቦች ሁሉ በእርግጥ ምርጡ ነው።» — ሊተራሪ ወርልድ።

«ወይዘሮ ኬናርድ ሥራዋን በሚገባና በርኅራኄ ሠርታለች፤ ስለ ራሼል ከተጻፉት መካከል የሕይወት ታሪክ ተብሎ ለመጠራት የሚገባውን ብቸኛውንም አዘጋጅታለች።» — ዘ ሌዲ።

«የተከታታዩን መልካም ስም በሚገባ ይጠብቃል።» — ሼፊልድ ቴሌግራፍ።

ማዳም ሮላን። ደራሲ፦ ማቲልዳ ብላይንድ።

«በሕይወት ታሪክም ሆነ በሂስ ረገድ ግሩም ይዘት የተሞላበት፣ የጥንቃቄና የኅሊና ሥራም አርአያ ነው። . . . አሁን ባለበት ሁኔታ መጽሐፉ ከአብዛኞቹ የዘመኑ ልብ ወለዶች ይበልጥ የሚነበብ ነው፤ ለሚስ ብላይንድ ከፍተኛ ዝናም በሁሉ ረገድ የሚገባ ነው።» — ፒክቶሪያል ወርልድ። «ከ‹ታዋቂ ሴቶች› ተከታታይ መጻሕፍት ቅጾች ይህን ያህል አስደሳች የሆኑ ጥቂቶች ናቸው።» — ሞርኒንግ ፖስት።

«ብርቱ፣ ልብ የሚነካና እጅግ አስደሳች መጽሐፍ ነው።» — ግራፊክ።

…

…