ልደትና የዘር ሐረግ

በዓለም ዙሪያ ያሉት የተጋዳይቱ ቤተ ክርስቲያን ሠራዊቶች ከጆን ዌስሊ የተሻለ የጦር መሪ አግኝተው አያውቁም። የወታደርነት ተፈጥሮ በብሩህ አእምሮውና በቀጭን ብርቱ ሰውነቱ በእያንዳንዱ ጅማት ውስጥ ጠንክሮ ይታይ ነበር፤ ያስተማራቸው ማናቸውም አስተምህሮዎች ካደረጉት ይልቅ፣ የማደራጀት ልዩ ችሎታው የሜቶዲዝምን ሠራዊት ላለፉት መቶ ሃምሳ ዓመታት በብርቱ የጉዞ ሥርዓት ጸንቶ እንዲቆይ በማድረግ ረገድ እጅግ የላቀ ድርሻ ሳይኖረው አይቀርም። ከዚህም በላይ ሰዎችን እንደ ማግኔት የሚስብ የንግግር ስጦታ ነበረው፤ ይህ ስጦታ ብዙ ሕዝብ ባሕታዊውን ጴጥሮስን እንደ ተከተለው ሰዎችን ከኋላው ይስብ ነበር፤ የኢግናቲየስ ሎዮላም ትምህርት እንዳደረገው ሰዎች ራሳቸውን እንዲሰጡ ያስገድድ ነበር። ሰዎችን ለመምራት የተወለደ፣ ቀጥ ብሎ ወደ ጉዳዩ የሚሄድና በግል ብልጫው ኃይል ዓላማውን የሚያሳካ ሰው ነበር። ወንድሙን ቻርልስን እጅግ ውጤታማ ምክትል አደረገው፤ ጆን ባይኖር ኖሮ ቻርልስ ምናልባት ሰላማዊና በእግዚአብሔር ፍርሃት የተሞላ ሕይወት ይኖር፣ እንደ አባቱም ጥቂት የምሁርነት ቅመም ያለው፣ በትጋት የሚያገለግልና ሥርዓት የሚጠብቅ የደብር ካህን ሆኖ ይቀር ነበር። እንደ ጆን ያሉ ሰዎች በየትውልዱ አይወለዱም፤ በሚነሡበትም ጊዜ አብዛኛውን ጊዜ ችሎታውን አልፎ አልፎ ብቻ ሲያሳይ የኖረ፣ ነገር ግን ከዚያ በፊት ኃይሉን ሁሉ በአንድ ቀንበጥ ላይ ሰብስቦ የማያውቅ ዘር ፍሬ ናቸው።

የእንደዚህ ዓይነቱ ዘር መዛግብት ውስጥ የሚመጣውን ነቢይ፣ ካህን ወይም ባለ ራእይ አስቀድመው የሚጠቁሙ ምልክቶች መገኘታቸው አይቀርም፤ ስለዚህም የአባቶቹ ሕይወት እጅግ ጥልቅ ትኩረት የሚስብ ነው። ወንዶች ልጆች አብዛኛውን ጊዜ የእናቶቻቸውን ጠባይ በግልጥ ይወርሳሉ፤ ስለዚህ ልጇ በእኩዮቹ መካከል የታወቀ ሰው ሆኖ ጎልቶ እንዲወጣ ያደረገውን ወሰን የሌለው ብርታትና የአእምሮ ስፋት የተሰወሩ ምንጮች በሱዛና ዌስሊ ማንነት ውስጥ ልንፈልጋቸው ይገባል። እርሱ ባይኖር ኖሮ መታሰቢያዋ ጠፍቶ በቀረ ነበር፤ ምክንያቱም የውጭ ሰዎች እንዳዩት እርሷ በተረቱ እንደሚባለው የፍላጻ ኮሮጆዋ በልጆች የሞላ፣ ጠባብ ገቢ የነበራትና ‹ተገቢ ኩራት› የሚባለው የማይበገር ክብረ ነፍስ የተሞላች፣ የአንድ ድሃ የገጠር ቄስ ሚስት ሆና የምትታገል ሴት ብቻ ነበረች። እርሷ የአባቷ የዶክተር ሳሙኤል አኔስሊ ከሁለተኛ ሚስቱ የተወለደች፣ ሃያ አምስተኛዋና የመጨረሻዋ ልጅ ነበረች፤ ጃንዋሪ 20 ቀን 1669 በስፒታል ያርድ ተወለደች። ከአባቷም ከእናቷም ወገን የተከበረ ቤተ ሰብ ዘር ነበረች። የእናቷ አባት ጆን ዋይት በፔምብሩክሻየር በሂግላን ተወልዶ፣ እንደ ብዙ ሌሎች ዌልሳውያን በኦክስፎርድ ከጂሰስ ኮሌጅ ተመረቀ፤ ከዚያም በሚድል ቴምፕል የሕግ ትምህርት ተምሮ ከሕግ ማኅበሩ አስተዳዳሪ አባላት (ቤንቸሮች) አንዱ ሆነ። ብዙ የፒዩሪታን ደንበኞች እንደ ነበሩት ስለምናገኝ ብቁ የሕግ ባለሙያና የበለጸገ ሰው ሳይሆን አይቀርም፤ በ1640 የሳውዝዋርክ የፓርላማ አባል ሆኖ ተመረጠ። በምክር ቤቱም ንጉሡን ቀዳማዊ ቻርልስን የሚቃወመው ወገን ንቁና ቀስቃሽ አባል በመባል ይታወቅ ነበር፤ ያ ዕድለ ቢስ ንጉሥ ለሞት እንዲበቃ ባደረጉት ሂደቶችም ቀላል የማይባል ድርሻ የነበረው ይመስላል። የኤጲስ ቆጶሳት አስተዳደር በሚመከርበት ጊዜ በምንም መንገድ ዝም ብሎ ወይም ተገልሎ አልተቀመጠም፤ የዲያቆናት፣ የካህናትና የኤጲስ ቆጶሳት ሹመቶች ተሽረው ቢያይ ደስ ባለው ነበር። የሃይማኖት ኮሚቴ ሊቀ መንበር ነበረ፤ በዚህም ኃላፊነቱ አሳፋሪ ሕይወት ይኖሩ የነበሩ የአንድ መቶ ቀሳውስትን ጉዳይ መመርመር ነበረበት። እነዚህንም ጉዳዮች ሃምሳ ሰባት ገጾች ባሉት መጽሐፍ አሳተማቸው፤ «የመጀመሪያው መቶ አሳፋሪና ክፉ ካህናት» በሚል ርዕስ የወጣው የዚህ መጽሐፍ አንድ ቅጂ ዛሬም በብሪታንያ ሙዚየም ይገኛል። ከዚህም በላይ አቶ ዋይት የዌስትሚንስተር የሥነ መለኮት ሊቃውንት ጉባኤ አባል ነበረ፤ በዘመኑ ሁከትና ውጥረት፣ በተፈጥሮ ቅንዓቱና በወገናዊነት ግለት የተነሣ በአንጻራዊነት ገና በሃምሳ አራት ዓመቱ ተዳክሞ አለፈ፤ ጃንዋሪ 29 ቀን 1644 በቴምፕል ቤተ ክርስቲያን በብዙ ሥነ ሥርዓት ተቀበረ። በመቃብሩም ላይ የሚከተለው የተቀረጸበት የእብነ በረድ ጽላት ተቀመጠ፦ — «የሚነድና የሚያበራ መብራት የሆነ አንድ ዮሐንስ በዚህ ተኝቷል፤ ስሙ፣ ሕይወቱና ሥራው ሁሉ ዋይት — ነጭ — ነበረ።»

ከብዙ ዓመታት በኋላ ቻርልስ ዌስሊ ሴት ልጁ ሳሊ ነገሥታት የሚነግሡት በመለኮታዊ መብት ነው ብላ ለማመን እምቢ ባለች ጊዜ፣ ስለ እምቢተኝነቷ ተቈጥቶ፦ «በእውነት እላለሁ፤ የአንዳንድ አባቶቿ የዐመፀኛ ደም በደም ሥሮቿ ውስጥ ይፈስሳል!» ብሎ ሲጮኽ የጠቀሰው ይህንኑ የእናቱን ወገን ቅድመ አያቱን እንደ ነበረ ጥርጥር የለውም።

ዶክተር አኔስሊ ራሱ ከመኳንንት ዘር የተወለደ ነበር፤ መልኩም ሙሉ በሙሉ ይህንኑ ይመሰክር ነበር። አባቱና በዚያ ዘመን የነበረው የአንግልሲው ኤርል የአጎት ልጆች ነበሩ፤ አባቶቻቸው ወንድማማቾች ነበሩና። ሳሙኤል አኔስሊ ለወላጆቹ አንድ ልጅ ነበረ፤ ለብዙ ዘሮቹ ተላልፎ የኖረውን የክርስትና ስሙን ያገኘው እርሱ ከመወለዱ በፊት ወደ ዕረፍቷ በተጠራች አንዲት ቅድስት አያቱ ጥያቄ ነበር። በ1620 በዋርዊክሻየር በሄዝሊ ተወለደ፤ ብዙ ሀብትም ወረሰ። ገና የአራት ዓመት ልጅ ሳለ አባቱን የማጣት መከራ ደረሰበት፤ ያሳደገችውም እጅግ እግዚአብሔርን የምትፈራ ሴት የነበረች የምትመስለው እናቱ ነበረች። በዚያ ዘመን ሃይማኖት የዕለቱ የሚያቃጥል ጥያቄ እንደ ነበረ፣ ፒዩሪታንነትም በጣራው ላይ እንደ ደረሰ ልናስታውስ ይገባል፤ ይሁን እንጂ በተቃራኒው ወገን፣ ማለትም ዛሬ ‹ሃይ ቸርች› ብለን በምንጠራው ወገን ውስጥም እግዚአብሔርን የሚፈሩና አርአያ የሆኑ ብዙ ሰዎች ነበሩ። ወጣቱ አኔስሊ በአሥራ አምስት ዓመቱ በኦክስፎርድ ወደ ኩዊንስ ኮሌጅ ገባ፤ በዚያም መልካም ውጤት አሳየ፤ በጊዜውም የማስተርስ ዲግሪውን ወሰደ። ሃያ አራት ዓመት ሆኖት የቤተ ክርስቲያንን አገልግሎት ሙያው አድርጎ በጥንቃቄ በመረጠ ጊዜ የአገሪቱ ጉዳይ ከባድ ቀውስ ላይ ደርሶ ነበር። ቀዳማዊ ቻርልስ በፓርላማው ላይ ጦርነት አውጆ ነበር፤ ንግሥቱም የዘውዱን ጌጣጌጦች ሸጣ እጅግ ለምትወደው ባሏ የጦር መሣሪያ ለመግዛት ተስፋ አድርጋ ከዶቨር በመርከብ ተጓዘች። የንጉሡ ደጋፊዎች በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ከነበራቸው መቀመጫ ራሳቸውን አገለሉ፤ የቀሩትም አባላት ይበልጥ ተቀራርበው ሚሊሻውን መዘገቡ፤ የዋርዊኩን ኤርልም የባሕር ኃይሉ አዛዥ አድርገው ሾሙት። ለአገሩ ልጅ ለወጣቱ ጎረቤቱ ፍቅር የነበረው ይኸው ኤርል፣ በሰባት ቀሳውስት የተፈረመ የክህነት ሹመቱን ማረጋገጫ በተቀበለ ጊዜ፣ የሕግ ዶክትሬት ዲፕሎማ አስገኝቶለት ‹ግሎብ› በምትባል የጦር መርከብ ላይ ቄስ አድርጎ ሾመው። ይሁን እንጂ ይህ ሥራ ለሳሙኤል አኔስሊ አልተስማማውም፤ ብዙም ሳይቆይ ትቶት በዓመት አራት መቶ ፓውንድ ገደማ የሚያስገኘውን በኬንት የሚገኘውን የክሊፍ ደብር እንደ ተቀበለ እናገኘዋለን። ይህ ደብር ቀድሞ የነበረው ቄስ በብልግና ምክንያት ከሥራው በመታገዱ ክፍት ሆኖ የቀረ ነበር፤ ስለዚህ የዚህ ሹመቱ ከጊዜ በኋላ ሴት ልጁን ካገባው ከጆን ዋይት ጋር የተዋወቀበትን ጊዜ ሳያመለክት አይቀርም። ነገር ግን በክሊፍ ከመኖሩ በፊት አንዲት ወጣት ሚስት አግብቶ ነበር፤ እርሷም በአባቱ ስም ሳሙኤል የተባለ ወንድ ልጅ ወለደችለት። ሚስቱ ሞተች፤ ባሏ በሚያገለግልበትም ቤተ ክርስቲያን መቅደስ ውስጥ ተቀበረች፤ ትንሹ ልጇም ከእርሷ በኋላ የኖረው አራት ዓመት ብቻ ሲሆን በ1653 በዚያው ተቀበረ። ዶክተር አኔስሊ መጀመሪያ ወደ ክሊፍ በሄደ ጊዜ ብርቱ ተቃውሞ ገጠመው፤ ሕዝቡ እንደ ቀድሞው ቄሳቸው በዚያው ክፉ ልማድ የተበከሉ ነበሩና አዲሱን ቄስ በሥጋ መጥበሻ ብረት፣ በመንሽና በድንጋይ ተቀበሉት። እርሱ ግን በዚህ ሳይደናገጥ፣ ከቦታው በፍርሃት የሚሸሽ የመጨረሻው ሰው እንደ ሆነ አረጋገጠላቸው፤ በእርሱ አማካይነት ከእርሱ ለሚሻል ሰው አገልግሎት እስኪዘጋጁ ድረስ በክሊፍ እንደሚቆይም ነገራቸው። ቃሉንም ጠበቀ፤ ወደ ሌላ ቦታ ከመጠራቱም በፊት በመካከላቸው ታላቅ መሻሻል አይቶ ደስ አለው።

በ1648 ታላቅ ብሔራዊ የጾም ቀን ታወጀ፤ ዶክተር አኔስሊም በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ፊት እንዲሰብክ ተጠራ። ስብከቱ ብዙ ሞገስ አስገኘለት፤ በትእዛዝም ታተመ። በዚያን ጊዜ በነበረው የፓርላማው ስሜት እጅግ ተቀባይነት ያገኘ አንድ ክፍል ነበረበት፤ ይህ ክፍል ግን የንጉሡን ደጋፊዎች እጅግ አስቈጣ፤ እነርሱም በዚያን ሰዓት በካሪስብሩክ ምሽግ ታስሮ በነበረው ንጉሥ ላይ የተሰነዘረ ትችት አድርገው መቍጠራቸው ተገቢ ነበር። ወጣቱ የሥነ መለኮት ሰው ራሱ በሰጠው ቃል መሠረት — ይህም ቃል ዛሬም በመንግሥት መዛግብት ቢሮ ይገኛል — በሚቀጥለው ዓመት ንጉሡ በተገደለ ጊዜ ይህ «አሰቃቂ ግድያ» እንደ ሆነ ያለውን እምነት በአደባባይ ተናገረ፤ ስለ ክሮምዌልም «የክርስቶስን ቤተ ክርስቲያን ካስቸገሩት ሁሉ የከፋው ግብዝ» ብሎ ተናገረበት፤ በሥልጣን ላይ ስለ ነበሩትም ሌሎች የንቀት ቃላትን ተናገረ፤ እነዚህም ቃላት ተደጋግመው በመነገራቸው ክሊፍን ለቅቆ እንዲሄድ፣ ወይም ምናልባት ከዚያ እንዲባረር ምክንያት ሆኑ፤ ይህም እርሱን መውደድንና ማመንን የተማሩትን የደብሩን ምእመናን እጅግ አሳዘናቸው፤ አስቈጫቸውም።

በ1652 በቺፕሳይድ ፍራይዴይ ጎዳና የሚገኘው የወንጌላዊው የቅዱስ ዮሐንስ ደብር ነዋሪዎች በአንድ ድምፅ አገልጋያቸው አድርገው መረጡት፤ ምንም እንኳ እርሱ ደብሩን በለንደን ካሉት ሁሉ ትንሹ ብሎ ቢጠራውም በዚያ ስድስት ወይም ሰባት ዓመት እንደ ቆየ ግልጽ ነው። ሚስ ዋይትን ያገባው በዋና ከተማዪቱ መጀመሪያ በተቀመጠ ጊዜ መሆን አለበት። ወደ ሌላ ቦታ ቢሄድ ደስ ይለው እንደ ነበረ የሚያሳየው፣ ምንም እንኳ የደብሩ ባለ መብት ያቀረበው እጩ እርሱ ቢሆንም ክሮምዌል በዓመት አራት መቶ ፓውንድ ወደሚያስገኝ ደብር ሊሾመው ሁለት ጊዜ እምቢ እንዳለ ራሱ መናገሩ ነው። ይሁን እንጂ ጁላይ 1657 ጠባቂው (ፕሮቴክተሩ) ለአኔስሊ በቅዱስ ጳውሎስ ካቴድራል የጌታ ቀን የምሽት ትምህርትን ሰጠው፤ ይህም በዓመት አንድ መቶ ሃያ ፓውንድ ያስገኝለት ነበር። ከአሥራ ሁለት ወራት በኋላ ደግሞ በሪቻርድ ክሮምዌል ሞገስ የክሪፕልጌት የቅዱስ ጊልስ ደብር ቄስ ሆኖ ተሾመ፤ ይህም የሆነው ከነዋሪዎቹ አንዳንዶቹ ሳይፈልጉ ነበር፤ እነርሱም ንጉሣዊው ሥርዓት በተመለሰ ጊዜ እንዲነሣ ዳግማዊ ቻርልስን በአቤቱታ ጠየቁ። ያ ንጉሥ ግን በደብሩ ላይ አጸናው — ምናልባትም እጅግ ፈጣን ወይም ጠራርጎ የሚያጠፋ ለውጥ ማድረግ ስላልፈለገ ይሆናል።

ዶክተር አኔስሊ የ‹ሰማዕቱ ንጉሥ› መገደልን ደገፈውም አልደገፈውም በፒዩሪታን የሥነ መለኮት ሊቃውንት መካከል ታዋቂ ሰው ነበረ፤ ምክንያቱም የወንጌል አገልጋዮችን በፕሬስቢቴሪያን ሥርዓት ለማጽደቅና ለመቀበል በፓርላማ ሕግ ከተሾሙት ኮሚሽነሮች አንዱ ነበረ። ደብሩን ይዞ መቆየትና የንጉሡን ሞገስ ማግኘት ይፈልግ እንደ ነበረ ጥርጥር የለውም፤ ከአባቶቹ የወረሰው ዝንባሌ ከፓርላማው ደጋፊዎች (ራውንድሄዶች) ይልቅ ወደ ንጉሡ ደጋፊዎች ሊያዘነብለው ይችል ነበርና። ነገር ግን ጉዳዩ የኅሊና ጥያቄ በሆነ ጊዜ በመርሖቹ ጸና፤ በ1662 የአንድ ወጥነት ሕግ በወጣ ጊዜ ሊፈርምበት እምቢ አለ፤ እንደ ሃውና እንደ ባክስተር፣ እንዲሁም በዚያ ዘመን ከነበሩት ቀሳውስት ምርጦችና ታዋቂዎች ከሆኑት ሁለት ሺህ ጋር፣ በቅዱስ በርተሎሜዎስ ቀን ከደብሩ ተባረረ። የአንግልሲው ኤርል ዘመዱ እንዲገዛ ለማሳመን ብርቱ ጥረት አደረገ፤ የተሻለ ሹመትም ቃል ገባለት፤ ነገር ግን እርሱን ማነቃነቅ የማይቻል ነበር፤ ብዙ ጊዜም በስውር ይሰብክ ነበር፤ ይሁን እንጂ የመቻቻል አዋጅ በሊትል ሴንት ሄለንስ የሚገኘውን የስብሰባ ቤት ፈቃድ አውጥቶ ያለ ስጋት እንዲጠቀምበት ከማስቻሉ በፊት አሥር ዓመት አለፈ፤ በዚያም እስኪሞት ድረስ ብዙና ወዳጅ ለሆነ ምእመን አገለገለ። እጅግ መልከ መልካም፣ ረጅምና ግርማ ሞገስ ያለው፣ እንዲሁም እጅግ ጠንካራ ሰውነት የነበረው ሰው ነበረ፤ ከልጆቹም ብዙዎቹ በመልክ ውበት እርሱን ይመስሉ ነበር። ሥዕሎቹን ዛሬ በሕይወት ካሉት ዘሮቹ መልክ ጋር ብናነጻጽር፣ እንደ ንስር መንቈር የሆነው አፍንጫው፣ አጭሩ የላይኛው ከንፈሩ፣ ሞገዳማው ቡናማ ጠጕሩና ለየት ያለው ብርቱና ዘላቂ የዓይን ብርሃኑ በብዛት ለዘሮቹ እንደ ተላለፉ ያሳያል። ይሁን እንጂ ብዙዎቹ ጠንካራና ብርቱ ቢሆኑም ረጃጅሞቹ ጥቂቶች ናቸው።

ሚስቱን እጅግ ይወዳት ነበር፤ ቤተ ሰባቸውም በየዓመቱ፣ እንዲያውም ከዚያ በሚበልጥ ፍጥነት ይጨምር ነበር። ሁለት ወንዶች ልጆች ነበሩ፤ በሕንድ የሞተው ሳሙኤልና የአባቱ ኑዛዜ አስፈጻሚ የነበረው ቤንጃሚን፤ ከልጆቹ ግን አብዛኞቹ ሴቶች ነበሩ። ጁዲት እጅግ ውብና ጠንካራ አእምሮ ያላት ሴት ነበረች፤ ሥዕሏን ሰር ፒተር ሌሊ ሥሎታል። አን ውብ ብቻ ሳትሆን ተጫዋችና ብልህ አንደበት የነበራት ሴት ነበረች፤ አንድ ሀብታም ሰውም አገባች። ያንን እንግዳ ጠባይ የነበረውን መጻሕፍት ሻጭ ደንተንን ያገባችው ኤልዛቤት እጅግ ቆንጆ፣ ጣፋጭ ጠባይ የነበራትና ምናልባትም ሟች ሰው ሊደርስበት እስከሚችለው ድረስ ወደ ፍጹምነት የቀረበች ነበረች። ሳራ የምትባልም ሌሎች ሦስትም ነበሩ፤ ስለ እነርሱም የምናውቀው ለአካለ መጠን ደርሰው ማግባታቸውን ብቻ ነው። ሱዛና ቀጠን ያለችና እጅግ ቆንጆ ነበረች፤ ምንም እንኳ የአሥራ ዘጠኝ ልጆች እናት ብትሆንም ውበቷንና የሰውነቷን ቅርጽ እስከ እርጅናዋ ድረስ ጠብቃ ኖረች።

ስለ ቄስ ቶማስ ማንተን የሚነገር የታወቀ ታሪክ አለ፤ ሱዛናን ካጠመቀ በኋላ አንድ ወዳጁ ዶክተር አኔስሊ ስንት የወይራ ቅርንጫፎች እንዳሉት ጠየቀው፤ እርሱም፦ «ወይ ሁለት ደርዘን ናቸው፤ ወይ ሩብ መቶ» ብሎ መለሰ። ይሁን እንጂ ከዚህ ብዙ ቍጥር መካከል አያሌዎቹ በሕፃንነታቸው ሳይሞቱ አይቀሩም። ያም ሆኖ የፍላጻው ኮሮጆ በእርግጥ እጅግ የሞላ ነበር፤ ወላጆቹ በምንም መንገድ ድሆች ስላልነበሩ ግን በሕይወት የተረፉት ሁሉ መልካም እንክብካቤ ተደረገላቸው፤ ጠንካራ ትምህርትም ተማሩ።