የDavid Livingstone የሕይወት ታሪክ

በዴቪድ ሊቪንግስተን ሕይወት ማእከል ላይ አንድ አስቸጋሪ ነገር አለ፤ ኋላ ላይ በድብቅ ከማስገባት ይልቅ ገና ከመነሻው በግልጽ ማስቀመጡ ይሻላል። አፍሪካ ከተቀበለቻቸው ሚስዮናውያን ሁሉ ታላቁ ሆኖ ይታወሳል — ስሙ በትምህርት ቤቶችና በሆስፒታሎች፣ በአንድ ከተማም ላይ ተጽፏል፤ ሥጋው በዌስትሚኒስተር አቢ ያርፋል፤ ፊቱም በቀለማት መስታወት ላይ የክርስቲያናዊ ጀግንነት አጭር ምልክት ሆኗል። ሆኖም በዚያች አህጉር ከሠላሳ ዓመት በላይ በቆየባቸው ዘመናት፣ መዛግብት የሚያሳዩት ወደ ጥምቀት ያመጣው አንድ አፍሪካዊን ብቻ ነው፤ በ1849 ሴቸሌ የተባለውን አለቃ፤ እርሱም ቢሆን ኋላ ወደ ቀድሞ መንገዱ ተመለሰ። አንድ አማኝ ብቻ። ይህን ያህል ዝና ላለው ሰው አስደንጋጭ ቁጥር ነው፤ ቅን የሆነ ማንኛውም ታሪክ ከዚህ መጀመር አለበት፤ ምክንያቱም እውነተኛው ሰው የሚገኘው በአፈ ታሪኩና በመዝገቡ መካከል ባለው ክፍተት ውስጥ ነውና።

አሳሹ ሚስዮናዊውን ጋረደው። ይህን ራሱም ያውቅ ነበር። ቢሆንም ሊታወስ የሚገባው ሰው ነው — ከውድቀቱ ጋር ቢሆንም እንኳ ሳይሆን በከፊል በውድቀቱ ምክንያት፣ ደግሞም ዝናውን ካገኘ በኋላ በእርሱ ባደረገው ነገር፤ ዝናውን እስከ መጨረሻዋ ሳንቲም ድረስ አውጥቶ የዓለም ክፍት ቁስል ብሎ የጠራውን የባሪያ ንግድ ለማውገዝ ተጠቀመበት።

በፈትል ማሽኑ ላይ ያደገ ልጅ

በ19 ማርች 1813 በግላስጎው አቅራቢያ በምትገኘው ብላንታየር፣ ከጥጥ ፋብሪካ በላይ ባለች አንዲት ክፍል ውስጥ ከሰባት ልጆች ሁለተኛ ሆኖ ተወለደ። ድህነቱ በታሪክ መጻሕፍት እንደሚሳለው ዓይነት ውብ ድህነት አልነበረም። ከአሥር ዓመቱ ጀምሮ በፋብሪካው ውስጥ «ፈትል ቀጣይ» ሆኖ ይሠራ ነበር፤ ከጠዋቱ አሥራ ሁለት ሰዓት እስከ ምሽቱ ሁለት ሰዓት የተበጠሱ ክሮችን ያስራል፤ ከዚያም ወደ ትምህርት ቤት ይሄዳል፤ አንድ ጎልማሳ ሰው በሚተኛበት የሌሊት ሰዓትም ያጠና ነበር። ስለ እርሱ በብዛት የሚደጋገመው ሥዕል — በማሽኑ መዞሪያዎች መካከል አንድ የላቲን መስመር ለመንጠቅ መጽሐፉን በፈትል ማሽኑ ላይ ገልጦ ያስቀምጥ እንደ ነበረ — ራሳቸውን በራሳቸው ያስተማሩ ድሆች ልጆችን ከሚተርከው ልማድ የመጣ ነው፤ በትክክል እንዲሁ ሆኗል ወይም አልሆነም፣ ስለ እርሱ እውነቱን ይናገራል። ተስፋ የማይቆርጥ ሰው ነበር። በሕይወቱ ዘመን ሁሉ በማንኛውም ነገር — ባልተሳኩለት ነገሮችም ጭምር — እንዲሁ ተስፋ የማይቆርጥ ሆኖ ይኖራል።

ከዚያ ፋብሪካ ወጥቶ ራሱን ሐኪምና አገልጋይ አደረገ። በግላስጎው ሕክምናንና ሥነ መለኮትን አጠና፤ በለንደን ሚስዮናውያን ማኅበር ተቀባይነት አግኝቶ በኖቬምበር 1840 ተሾመ። በዚያው ወር ወደ አፍሪካ በመርከብ ተጓዘ፤ በ1841 ኬፕ ደረሰ። በ1845 የሚስዮናዊው የሮበርት ሞፋት ልጅ የሆነችውን ሜሪ ሞፋትን አገባ — እረፍት የለሽ ሰዎች ሚስቶች ብዙ ጊዜ እንደሚሆንባቸው፣ ለዚህ ትዳር ከባድ ዋጋ የምትከፍል ሴት ነበረች።

ክርስትና፣ ንግድና ወደ ፊት የሚሄደው መንገድ

የመጀመሪያ ጣቢያዎቹ በማቦጻ፣ በቾኑዋኔና በኮሎቤንግ ነበሩ። ገና በመጀመሪያው ዘመን በማቦጻ አቅራቢያ አንበሳ ነክሶ ያቆሰለው በዚያ ነበር፤ ግራ ክንዱም በቀረው ሕይወቱ ሁሉ ሽባ ሆኖ ቀረ — ይህ ጉዳት በሚያስገርም አምላካዊ አሠራር አንድ ቀን ሥጋውን ለመለየት የሚረዳ ሆነ። ነገር ግን የሚስዮን ጣቢያ የረጋ ሥራ ሊይዘው አልቻለም። በውስጡ ያለ አንድ ነገር ሁልጊዜ ወደ ሰሜን፣ ማንም አውሮፓዊ ካርታ ወዳልሠራለት የውስጥ ምድር ይመለከት ነበር፤ ዝነኛ ያደረጉትን ረጃጅም ጉዞዎችም ጀመረ፤ አህጉሩን ማቋረጡን፣ በ1855 ደግሞ በአካባቢው የሚኖሩ ሰዎች ሞሲ-ኦዋ-ቱኒያ፣ ማለትም «የሚያንጐደጕድ ጢስ» ብለው የሚጠሩትን የዛምቤዚን ታላቅ ፏፏቴ ማየቱን። እርሱም በንግሥቱ ስም ሰየመው። ያ ስያሜ በትንሹ የሕይወቱን ውስብስብነት ሁሉ ያሳያል — እውነተኛ መደነቅና የንጉሠ ነገሥታዊ ግዛት ልማድ በአንድ ድርጊት ውስጥ።

አንድ ሐሳብ ነበረው፤ በሙሉ ኃይሉም አመነበት። ክርስትና፣ ንግድና ሥልጣኔ በአንድነት ቢመጡ የውስጡን ምድር ሊከፍቱና ምሥራቅ አፍሪካን ያደማ የነበረውን የዐረብና የስዋሒሊ የባሪያ ንግድ ሊያደርቁት ይችላሉ ብሎ አሰበ። ሕጋዊ ንግድ በሰው ልጆች መነገድን ትርፍ አልባ ያደርገዋል፤ ወንጌልም ንግድ በከፈታቸው መንገዶች ይከተላል። የዛሬ አንባብያን ያ ዕቅድ ከንጉሠ ነገሥታዊ ግዛት መዋቅር ጋር ምን ያህል ተጣምሮ እንደ ነበር ከእርሱ ይልቅ አጥርተው ያያሉ፤ ይህንንም መናገር ቅንነት ብቻ ነው — እርሱ የከፈታቸውን መንገዶች ቀዝቃዛ ዓላማ የነበራቸው ሌሎች ሰዎች ተጓዙባቸው። ሆኖም ባርነትን የመቃወም ጽኑ እምነቱን እንደ መሸፈኛ ታሪክ ብቻ መቍጠር ውሸት ነው። የባሪያ መተላለፊያዎችን በገዛ ዓይኑ አይቷል፤ በሰንሰለት የታሰሩ የሰዎች ሰልፎችንና በመንገዱ ላይ የተጣሉ ሬሳዎችን፤ ስለ እነርሱ የጻፈውም የመንግሥት ፖሊሲ አልነበረም። ኀዘን ነበር።

ለንግድና ለክርስትና የተከፈተ መንገድ ለማዘጋጀት ለመሞከር ወደ አፍሪካ እመለሳለሁ፤ እናንተስ እኔ የጀመርሁትን ሥራ ትፈጽሙታላችሁን?

— ዴቪድ ሊቪንግስተን፣ ካምብሪጅ፣ ዲሴምበር 1857

ለካምብሪጅ ወጣቶች የቀረበው ያ ጥሪ የዩኒቨርሲቲዎች ሚስዮን ወደ መካከለኛው አፍሪካ የተባለው ድርጅት እንዲመሠረት አገዘ። ይህ የእርሱ ባሕርይ ነው፤ የሚስዮናዊ ሕይወቱ ታላቁ ፍሬ የቈጠራቸው ነፍሳት ሳይሆኑ የላካቸው ሠራተኞች ሊሆኑ ይችላሉ — እርሱ የጀመረውን፣ በአብዛኛውም ሳይፈጽመው የቀረውን ሥራ እንዲፈጽሙ ለሌሎች የተላለፈ ጥሪ።

ዋጋውና ውድቀቶቹ

ከ1858 እስከ 1864 የተካሄደው የዛምቤዚ ጉዞ በአጠቃላይ እንደ ውድቀት ይቈጠራል። ብዙ ተስፋ የጣለበት ወንዝ በመርከብ የማይሄድበት ሆኖ ተገኘ፤ ያልጠበቃቸው ፏፏቴዎችና ፈጣን ሞገዶች ዘግተውት ነበር። ጉዞው ውድ፣ በጠብ የተሞላ ነበር፤ ቃል ከገባውም ጥቂቱን ብቻ አስገኘ። ደግሞም ረጅሙን ጊዜ የተከተለችውን ሰው ከእርሱ ወሰደ። ሜሪ ሊቪንግስተን በ27 ኤፕሪል 1862 በዛምቤዚ አጠገብ በወባ በሽታ ሞተች። ቤተሰቡን ከኋላው እየጐተተ አህጉሩን አቋርጦ ነበር፤ ልጆቹም በአብዛኛው ያለ እርሱ አደጉ፤ አሁን ደግሞ ይህን ሁሉ የተሸከመችው ሚስቱ ከአገሯ ርቃ በአፍሪካ ምድር ተቀበረች።

ከአፈ ታሪኩ ጎን የሚቀመጥ ሕይወት ይህ ነው። አንድ አማኝ፣ እርሱም ወደ ኋላ የተመለሰ። ያልተሳካ የወንዝ ጉዞ። በሥራው ውስጥ በትኩሳት የሞተች ሚስት። አባታቸውን በቅጡ የማያውቁ ልጆች። ይህን ሰው ታላቅ ልንለው ከፈለግን ታላቅነቱ ምን እንዳስከፈለውና ምን እንዳላስገኘ በግልጽ ዓይን ልናይ ይገባናል፤ ያለዚያ እምነቱን ማንም ተራ አማኝ ሊያውቀው የማይችል ነገር እናደርገዋለን። በስኬት ዘውድ የተጫነ ሰው አልነበረም። ሕይወቱ ወደ የትኛው አቅጣጫ እንደምትመለከት ገና በጠዋቱ አንድ ጊዜ ስለ ወሰነ፣ ከውድቀት በኋላ በውድቀት ውስጥ ወደ ፊት መጓዙን ያላቋረጠ ሰው ነበር።

…ወደ ፊት እስከ ሆነ ድረስ ወደ የትም ለመሄድ ዝግጁ ሆኜ።

— ዴቪድ ሊቪንግስተን፣ ለለንደን ሚስዮናውያን ማኅበር በጻፈው ደብዳቤ

በመታሰቢያ ሐውልቶች ላይ የተቀረጸው የተወለወለው ቅጅ — «ወደ ፊት እስከ ሆነ ድረስ ወደ የትም ለመሄድ ተዘጋጅቻለሁ» — የትክክለኛ ቃላቱ የተስተካከለ ዓይነት ነው፤ አቅጣጫው ግን ፍጹም ትክክል ነው። ወደ ፊት ብቸኛው የሚያውቀው አቅጣጫ ነበር።

መጥፋትና መገኘት

በ1866 የጀመረው የመጨረሻ ጉዞው የናይልን ወንዝ ምንጭ ፍለጋ ነበር፤ እርሱንም ዋጠው። ለዓመታት ግንኙነት ተቋርጦ፣ ሞቷል ተብሎ ተፈርቶ፣ ታምሞና ባዶ እጁን ምንም ደብዳቤ ሊደርስበት በማይችል ምድር ይንከራተት ነበር። መድኃኒቱና ስንቁ አለቀበት፤ አንዳንድ ጊዜም ከእርሱ ጋር ከቆዩት ሰዎች በቀር ሁሉ ነገር አለቀበት። በኖቬምበር 1871 እርሱን እንዲያገኘው ወይም መሞቱን እንዲያረጋግጥ በአንድ አሜሪካዊ ጋዜጣ የተላከው ጋዜጠኛ ሄንሪ ሞርተን ስታንሊ በሐይቁ ዳር ወዳለችው ኡጂጂ ከተማ ደረሰ፤ በዚያም ያለውን ብቸኛውን የደከመ ነጭ ሰው አገኘ።

ስታንሊ የዘገበው ሰላምታ — ስለ ሁለቱም ሰዎች ከሚነገረው ከሞላ ጎደል ሁሉ በላይ የኖሩት እነዚያ ጥቂት ቃላት — የደረሱን በስታንሊ ዘገባ ብቻ ነው፤ ስለዚህ ራሱን ችሎ የተረጋገጠ ነገር ሳይሆን እርሱ የመዘገባቸው ቃላት አድርጎ መያዙ ተገቢ ነው፦

ዶክተር ሊቪንግስተን እርስዎ ነዎት ብዬ እገምታለሁ?

— ሄንሪ ሞርተን ስታንሊ እንደ መዘገበው ሰላምታ፣ ኡጂጂ፣ ኖቬምበር 1871

ስታንሊ ስንቅና ወዳጅነትን አመጣለት፤ ወደ አገሩ እንዲመለስም አጥብቆ ለመነው። እርሱ ግን እንቢ አለ። የታመመው ሽማግሌ ፈጽሞ የማያገኘውን የወንዝ ምንጭ ፍለጋውን ለመቀጠል ወደ ውስጠኛው ምድር ተመለሰ። እንደ ገና ወደ ፊት — ወደ ፊት መሄድ በሕክምና ረገድ ግልጽ ስሕተት በነበረበት ጊዜም እንኳ። ይህን እምነት ወይስ ግትርነት እንበለው የሚለውን ማወቅ ያስቸግራል። በእርሱ ዘንድ ሁለቱ ፈጽሞ ሊለያዩ አይችሉም ነበር።

የዓለም ክፍት ቁስል

የምኞቶቹን ውስብስብነት የሚዋጅ አንድ ነገር ካለ፣ ስለ ባርነት መናገሩን ፈጽሞ አለማቋረጡ ነው። ለአሥርተ ዓመታት በቅርብ ተመልክቶታል፤ ለእርሱ ፈጽሞ ረቂቅ ሐሳብ ሆኖ አልቀረም። በመጨረሻ ጉዞዎቹ፣ አሁንም ታሞ፣ አሁንም እየደከመ፣ በእርሱ ላይ መጻፉን ቀጠለ፤ የመረጠው አገላለጽም የማይዘጋ ቁስል ነበር።

የመንግሥት ማስታወሻ ይመስላል፤ በእውነቱ ግን ጸሎት ነው — የአንድ በሞት አፋፍ ላይ ያለ ሰው ልመና፣ በብቸኝነት የቀረበ፣ በሰው ልጆች የሚደረገውን ንግድ ለማስቆም ለሚረዳ ለማንኛውም ሕዝብ ለማንኛውም ሰው። እነዚያ ቃላት በዌስትሚኒስተር አቢ ባለው መታሰቢያው ላይ ተቀርጸዋል፤ ከተወልን ዓረፍተ ነገሮች ሁሉ ይበልጥ ልንጠብቃቸው የሚገቡት እነርሱ ናቸው። የልቡ እውነተኛ ሸክም ይህ ነበር፤ በመጨረሻው ዘመን ከሳላቸው ካርታዎች ሁሉ ይበልጥ ግልጽ ሆኖ ታየ።

የመጨረሻዋ ጠዋት

በ1 ሜይ 1873 ዛሬ ዛምቢያ በምትባለው አገር፣ በባንግዌሉ ረግረጋማ ቦታዎች አጠገብ ባለው በአለቃ ቺታምቦ መንደር፣ በተቅማጥና በወባ ተዳክሞ አረፈ። የተላለፈልን ትዕይንት — አገልጋዮቹ በማለዳ እንደሚጸልይ ሰው በአልጋው አጠገብ ተንበርክኮ፣ ራሱንም በእጆቹ ላይ አስደግፎ እንዳገኙት — እስከ መጨረሻው ከእርሱ ጋር ከነበሩት ከሁለቱ አፍሪካውያን፣ ከሱሲና ከቹማ ዘገባ የመጣ ነው፤ ወደ ሰፊው ዓለም የደረሰውም ጥሩ ፍጻሜ ሲያዩ በሚያውቁ የቪክቶሪያ ዘመን አርታኢዎች ተቀርጾ ነው። ማንኛችንም ልናረጋግጠው የምንችለው ነገር ሳይሆን እንደ እነርሱ ውድ ምስክርነትና እንደ ቤተ ክርስቲያን የተወደደ ትውፊት ሊያዝ ይገባዋል።

የማያጠራጥረው ነገር ከዚያ በኋላ እነዚያ ሁለት ሰዎች ያደረጉት ነው፤ ምናልባትም በታሪኩ ሁሉ ውስጥ ካለው ግልጹ ስብከት ይህ ሊሆን ይችላል። ሱሲና ቹማ ልቡን ሕይወቱን በሰጠለት በአፍሪካ አፈር ውስጥ ከአንድ ዛፍ ሥር ቀበሩት፤ ከዚያም ወደ አገሩ እንዲላክ ሥጋውን ወደ አንድ ሺህ ማይል ያህል — ዘጠኝ ወር ገደማ የፈጀ ጉዞ — እስከ ባሕሩ ዳርቻ ተሸከሙት። ሽባው ክንዱ፣ የአንበሳው የቀድሞ ሥራ፣ ሥጋው የእርሱ መሆኑን አረጋገጠ። በዌስትሚኒስተር አቢ ተቀበረ። በመዝገብ የሚታወቀው ብቸኛ አማኝ ወደ ኋላ የተመለሰ አለቃ ነበር፤ ሁለት አፍሪካውያን ወዳጆች ግን አንድ ሺህ ማይል ተሸከሙት፤ ይህም ለተከተሉት ሰው የራሱ የሆነ ምስክርነት ነው።

ሊታወስ የሚገባው ስለ ምንድን ነው?

ሊቪንግስተን ብዙ ጊዜ ለእርሱ የሚሰጥ አንድ መሪ ቃል ትቷል — «እግዚአብሔርን ፍራ፣ ተግተህም ሥራ» — በቅንነት ለመናገር ተግቶ መሥራቱ ከፍሬው ይልቅ በመረጃ ለማስረዳት ይቀላል። ከሞላ ጎደል ማንንም ወደ እምነት አላመጣም። ታላቁ ዕቅዱ ልቡን ከማይጋራ ንጉሠ ነገሥታዊ ግዛት ጋር ተጠላልፎ ነበር። ታላቁ ጉዞው አልተሳካም፤ ሚስቱ በእርሱ ውስጥ ሞተች፤ ልጆቹም ያለ እርሱ አደጉ። የተስተካከለ ጀግና ብንፈልግ ሌላ ሰው መምረጥ ይኖርብን ነበር።

ነገር ግን የተስተካከለ ባለመሆኑ ነው ይበልጥ ምስክር የሚሆነው። ሕይወቱ ታማኝነት ከስኬት ጋር አንድ እንዳልሆነ ይናገራል፤ አንድ ሰው ራሱን አፍስሶ የተመኘውን ከሞላ ጎደል ምንም ሳያይ ሊቀር፣ ያም ሆኖ ግን በከንቱ ያልባከነ ሊሆን ይችላል። ጥልቁ ሥራው ሊቈጥራቸው ያልቻላቸው ነፍሳት ሳይሆኑ ያነቃው ሕሊና ነበር — የላካቸው ወጣቶች፣ ያሳፈረው ንግድ፣ ስም ያወጣለትና ምቾት ያላቸው ሰዎች እንዲረሱት ያልፈቀደው ቁስል። ወደ ፊት መሄድ ሁሉን ነገር ባስከፈለው ጊዜና በራሱ ሒሳብ እጅግ ጥቂት ባስገኘለት ጊዜ እንኳ ወደ ፊት ሄደ። በመጨረሻም፣ ወዳጆቹ ያስተላለፉት ትውፊት እውነት ከሆነ፣ ጸጥ ማለትን ፈጽሞ ያልተማረ ሰው ተንበርክኮ ተገኘ።

እግዚአብሔርን ፍራ፣ ተግተህም ሥራ።

— ለረጅም ጊዜ ለዴቪድ ሊቪንግስተን ሲሰጥ የኖረ መሪ ቃል