Chương 2 · 13 phút đọc · 17 phút nghe
Dẫn nhập: Người canh gác và thế kỷ của ông
Một cái tên được chọn cho một sứ mạng
Watchman Nee chào đời với tên Ni Shuzu vào ngày 4 tháng 11 năm 1903 tại Sán Đầu, Quảng Đông, trong khi gốc gác gia đình ông ở Phúc Châu, Phúc Kiến. Các nguồn tư liệu đôi khi còn lưu lại những cách viết tên khác nhau và những niên đại cũ hơn, và bia mộ của ông cũng góp phần gây ra đôi chút nhầm lẫn về năm sinh của ông. Giới nghiên cứu tiểu sử hiện đại nói chung dùng năm 1903.
Sau khi tin Chúa, ông lấy tên tiếng Hoa là Ni Tuosheng. Cái tên ấy gợi lên tiếng mõ của người canh đêm, một hiệu lệnh nhằm đánh thức những kẻ đang ngủ. Tên tiếng Anh của ông, Watchman — “người canh gác” — mang hình ảnh ấy sang một ngôn ngữ khác.
Sự lựa chọn đó cho thấy ông hiểu ơn gọi của mình thế nào. Người canh gác không tạo ra bình minh. Người ấy thức khi kẻ khác ngủ, quan sát hiểm nguy, và kêu gọi mọi người sẵn sàng.
Phao-lô nói với tín hữu Ê-phê-sô: “Ngươi đương ngủ, hãy thức, hãy vùng dậy từ trong đám người chết, thì Đấng Christ sẽ chiếu sáng ngươi” (Ê-phê-sô 5:14).
Chức vụ của Nee sẽ nhiều lần gióng lên hồi chuông báo động ấy: hãy thức dậy khỏi thứ tôn giáo thừa hưởng; hãy thức dậy khỏi sự lệ thuộc vào các cơ cấu ngoại quốc; hãy thức dậy khỏi nỗ lực tự thân; hãy thức dậy khỏi niềm kiêu hãnh hệ phái; hãy thức dậy khỏi sức lực thiên nhiên; hãy tỉnh thức trước Thân Thể của Đấng Christ; hãy tỉnh thức trước Đức Thánh Linh ngự bên trong; hãy tỉnh thức trước vương quốc sắp đến.
Nhưng chính người canh gác ấy đã sống qua một thế kỷ mà những hiểm họa của nó vượt xa mọi điều một thiếu niên có thể lường trước.
Cơ Đốc giáo trong một Trung Hoa đầy thương tích
Nee sinh ra trong một Trung Hoa vẫn còn sống dưới triều nhà Thanh, dù nền quân chủ sẽ sụp đổ khi ông còn là một đứa trẻ. Thế kỷ mười chín đã mang đến áp lực quân sự từ ngoại quốc, những hiệp ước bất bình đẳng, những vùng đất nhượng địa, sự bành trướng của các hội truyền giáo, sự xáo trộn kinh tế và biến động nội bộ. Cơ Đốc giáo đến mang theo Phúc Âm của Chúa Giê-xu Christ, nhưng cũng đi theo những con đường do sức mạnh phương Tây mở ra.
Không thể thu gọn các giáo sĩ thành những tay sai của đế quốc. Nhiều người đã phục vụ cách hy sinh, học các ngôn ngữ của người Hoa, xây trường học và bệnh viện, dịch Kinh Thánh, chống lại những tập tục tai hại, và yêu thương sâu đậm những người láng giềng Trung Hoa. Một số người còn phê phán chủ nghĩa đế quốc. Tuy vậy, những người Hoa nghe giảng không thể làm ngơ trước bối cảnh chính trị bao quanh sự hiện diện của người ngoại quốc.
Sự nhập nhằng ấy đã định hình sự hình thành của Cơ Đốc giáo bản địa Trung Hoa. Các nhà lãnh đạo ngày càng đặt câu hỏi liệu các hội thánh có thể được chính các tín hữu người Hoa cai quản, nuôi dưỡng và phát triển hay không.
Nee thuộc về phong trào rộng lớn ấy, nhưng đồng thời phát triển những lý lẽ thần học mạnh mẽ khác thường cho sự độc lập. Ông không chỉ muốn người Hoa nắm quyền thay cho người phương Tây. Ông muốn Đấng Christ nắm quyền thay cho cả hai.
Một Cơ Đốc nhân thế hệ thứ ba vẫn cần được hoán cải
Gia đình Nee vốn đã có một di sản Cơ Đốc. Ông nội ông từng là một mục sư Cơ Đốc người Hoa. Cha mẹ ông tham gia sinh hoạt hội thánh. Nee theo học các trường truyền giáo và được tiếp xúc với sự dạy dỗ Kinh Thánh.
Thế nhưng Cơ Đốc giáo của gia đình không tự động biến ông thành một môn đồ.
Đây sẽ trở thành một trong những bài học sâu sắc nhất đời ông: thực tại thuộc linh không thể được thừa hưởng qua tay người khác.
Giăng nói về những người tiếp nhận Đấng Christ rằng họ được sinh ra “chẳng phải sanh bởi khí huyết, hoặc bởi tình dục, hoặc bởi ý người, nhưng sanh bởi Đức Chúa Trời” (Giăng 1:13).
Một người ông là Cơ Đốc nhân có thể trao cho đứa cháu những câu chuyện, những lời cầu nguyện, Kinh Thánh và gương sống. Ông không thể trao cho cháu sự tái sinh.
Sự hoán cải của Nee năm mười bảy tuổi, qua sự giảng dạy gắn liền với Dora Yu, đã biến thứ tôn giáo thừa hưởng thành sự dâng mình cá nhân.
Câu hỏi lớn về nguồn cội
Nếu có một ý tưởng nối kết nhiều sự dạy dỗ của Nee lại với nhau, thì đó là câu hỏi về nguồn cội.
Đời sống Cơ Đốc nhân đến từ đâu?
Sự thánh khiết đến từ đâu?
Chức vụ đến từ đâu?
Sự sống của Hội Thánh đến từ đâu?
Uy quyền thuộc linh đến từ đâu?
Câu trả lời lặp đi lặp lại của Nee là: Đấng Christ, bởi Đức Thánh Linh, chứ không phải cái tôi độc lập.
Ông thấy con người không ngừng cố gắng tạo ra những kết quả thiên thượng từ những nguồn lực thiên nhiên. Trí tuệ cố chế tạo sự mặc khải. Ý chí cố chế tạo sự thánh khiết. Sức thu hút cá nhân cố chế tạo chức vụ. Tổ chức cố chế tạo đời sống hội thánh. Nỗ lực tôn giáo cố chế tạo điều mà Đức Chúa Trời ban cho bởi ân điển.
Lời của Phao-lô đã trở thành chiếc la bàn thần học: “không phải là tôi sống nữa, nhưng Đấng Christ sống trong tôi” (Ga-la-ti 2:20).
Nee sẽ dành cả đời để khai mở câu nói ấy.
Câu hỏi lớn về thập tự giá
Câu hỏi hợp nhất thứ hai là: Đức Chúa Trời xử lý thế nào với cái tôi muốn tự làm nguồn cội?
Câu trả lời của Nee là thập tự giá.
Lúc đầu ông học biết thập tự giá như sự thay thế: Đấng Christ đã chết vì tội lỗi. Về sau ông nhấn mạnh sự đồng nhất: người cũ đã bị đóng đinh với Đấng Christ. Sau nữa, ông mô tả thập tự giá như một nguyên tắc liên tục trong đời sống môn đồ, nơi Đức Chúa Trời xử lý sức lực thiên nhiên để sự sống phục sinh có thể được bày tỏ.
Sự chuyển động này—từ tội lỗi, đến cái tôi, đến sự phục vụ—giúp giải thích sự phát triển trong sự dạy dỗ của ông.
“Người cũ của chúng ta đã bị đóng đinh trên thập tự giá với Ngài” (Rô-ma 6:6).
“Nếu ai muốn theo ta, phải tự bỏ mình đi, mỗi ngày vác thập tự giá mình mà theo ta” (Lu-ca 9:23).
Nee không bao giờ mệt mỏi với những chủ đề này, vì ông tin rằng mọi nan đề của Cơ Đốc nhân rốt cuộc đều phơi bày câu hỏi ai đang sống: cái tôi độc lập hay Đấng Christ.
Câu hỏi lớn về Hội Thánh
Câu hỏi lớn thứ ba mang tính tập thể. Hội Thánh là gì?
Nee không chịu xem Hội Thánh chỉ là một buổi nhóm Chúa Nhật, một hệ phái, một cơ quan truyền giáo, hay một tập hợp những Cơ Đốc nhân riêng lẻ. Hội Thánh là Thân Thể của Đấng Christ.
“Đều đã chịu phép báp-têm chung một Thánh Linh để hiệp làm một thân” (1 Cô-rinh-tô 12:13).
Niềm xác tín này dẫn ông đến sự tham gia của mọi tín hữu, các trưởng lão số nhiều, việc bẻ bánh hằng tuần, sự lãnh đạo bản địa, việc khước từ các danh xưng hệ phái, và cuối cùng là nguyên tắc gây tranh cãi “mỗi thành một hội thánh”.
Niềm xác tín ấy cũng khiến ông nói mạnh mẽ về sự phối hợp, uy quyền và sự thuận phục.
Ở đây di sản của ông trở nên lẫn lộn. Khải tượng về Thân Thể có thể giải phóng Cơ Đốc nhân khỏi chủ nghĩa cá nhân, nhưng cũng có thể bị dùng để làm suy giảm lương tâm nếu các nhà lãnh đạo đồng hóa đường hướng của mình quá sát với quyền làm Đầu của Đấng Christ. Cuốn tiểu sử này sẽ nhiều lần đặt những nhận thức của Nee về đời sống tập thể bên cạnh những hàng rào bảo vệ của Tân Ước.
Câu hỏi lớn về sự chịu khổ
Câu hỏi thứ tư đến không chỉ qua việc nghiên cứu mà qua kinh nghiệm: Đức Chúa Trời làm gì với sự chịu khổ?
Nee đã biết bệnh tật, xung đột trong các mối quan hệ, sự chỉ trích công khai, sự bị loại khỏi chức vụ, biến động chính trị, sự bắt bớ, tù đày, tang chế, và cái chết trong vòng giam giữ.
Sự chịu khổ đã định hình sứ điệp của ông về sự tan vỡ. Tuy vậy, cuốn sách này sẽ không nói rằng mọi biến cố đau đớn đều do Đức Chúa Trời trực tiếp gửi đến để dạy một bài học thuộc linh đơn giản. Kinh Thánh thận trọng hơn thế. Điều ác vẫn là điều ác. Bất công vẫn là bất công. Sự bắt bớ vẫn bị lên án ngay cả khi Đức Chúa Trời đem lại bông trái qua nó.
Giô-sép có thể nói với các anh mình: “Các anh toan hại tôi, nhưng Đức Chúa Trời lại toan làm điều ích cho tôi” (Sáng Thế Ký 50:20). Cùng một biến cố mang cả điều ác của con người lẫn sự quan phòng của Đức Chúa Trời mà không lẫn lộn hai điều ấy.
Sự phân biệt đó là thiết yếu khi đọc về những năm tù đày của Nee.
Không phải thần học phương Tây khoác áo Trung Hoa
Nee vay mượn rất nhiều từ các tác giả Cơ Đốc phương Tây, bao gồm các truyền thống của nhóm Anh Em, phong trào Keswick, phong trào Thánh khiết, dòng tĩnh nguyện và dòng tiên tri. Nhưng không vì thế mà có thể gạt ông sang một bên như chỉ là một người chuyển ngữ thần học phương Tây.
Mọi nhà thần học lớn đều làm việc bên trong những truyền thống được thừa hưởng. Tính độc đáo thường nằm ở sự chọn lọc, tổng hợp, nhấn mạnh, chuyển ngữ và áp dụng.
Nee lấy ý tưởng từ nhiều dòng chảy và đặt chúng vào bên trong một phong trào Cơ Đốc Trung Hoa đang phải đi qua chủ nghĩa dân tộc, các hội truyền giáo ngoại quốc, chiến tranh, sự hiện đại hóa đô thị, công cuộc truyền giảng ở nông thôn và cách mạng. Ông phát triển một hệ từ vựng thuộc linh mà hàng triệu độc giả nhận ra là mang dấu ấn riêng của ông.
Giới học thuật gần đây đã chú ý trở lại chính sự phát triển tư tưởng này, cho thấy các khái niệm của Nee đã thay đổi thế nào qua cuộc đời ông và hoàn cảnh lịch sử.
Một cuộc đời trong ba thế giới lịch sử
Cuộc đời Nee có thể được chia đại khái thành ba thế giới chính trị.
Thứ nhất là Trung Hoa cuối thời quân chủ và thời Dân Quốc: sự sụp đổ của nhà Thanh, thời quân phiệt cát cứ, sự củng cố quyền lực của phe Quốc Dân Đảng, sự sôi sục trí thức, và sự trỗi dậy của các phong trào Cơ Đốc bản địa.
Thứ hai là Trung Hoa thời chiến: cuộc xâm lăng của Nhật Bản, cảnh ly tán, khủng hoảng kinh tế và nội chiến.
Thứ ba là nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa: chiến thắng của những người Cộng sản, sự tái tổ chức tôn giáo, các chiến dịch tố giác, sự bắt bớ, tù ngục, Cách mạng Văn hóa, và cái chết năm 1972.
Thần học của ông vẫn liên tục một cách dễ nhận ra, nhưng những điều kiện mà trong đó nó phải được sống ra đã thay đổi đến tột độ.
Một sự dạy dỗ về uy quyền nghe khác hẳn khi ở dưới một trưởng lão hội thánh hiền hòa so với khi ở dưới một nhà nước cách mạng. Một sự dạy dỗ về đức tin nghe khác hẳn khi phải quyết định có nhận lương hay không so với khi một bản án tù kéo dài quá thời hạn. Một sự dạy dỗ về Thân Thể nghe khác hẳn khi các tín hữu bị ép phải tố giác lẫn nhau.
Tiểu sử đem lại sức nặng cho giáo lý.
Vì sao Nee vẫn còn quan trọng
Watchman Nee vẫn còn quan trọng vì ít nhất năm lý do.
Thứ nhất, sự dạy dỗ tĩnh nguyện của ông tiếp tục định hình Cơ Đốc nhân trên khắp thế giới.
Thứ hai, cuộc đời ông thuộc về sự trỗi dậy của Cơ Đốc giáo bản địa Trung Hoa, một trong những phong trào quan trọng nhất của lịch sử Hội Thánh hiện đại.
Thứ ba, giáo hội học của ông đã đón trước những câu hỏi về các hội thánh phi tập trung, chức vụ của tín hữu thường, sự lệ thuộc vào giáo sĩ, và sự lãnh đạo địa phương — những câu hỏi đến nay vẫn còn thời sự.
Thứ tư, những điểm mạnh và điểm yếu của ông là một trường hợp điển hình để nghiên cứu về uy quyền thuộc linh gắn với sức thu hút cá nhân. Các hội thánh hiện đại rất cần hiểu sự dạy dỗ sâu sắc và sự lãnh đạo mạnh mẽ có thể đi đôi thế nào với những nguy cơ tập trung quyền lực quá mức.
Thứ năm, những năm tù đày của ông đặt các Cơ Đốc nhân sung túc trước một câu hỏi nghiêm khắc: Đấng Christ có đủ chăng khi sự hữu dụng hữu hình biến mất?
Cách đọc cuốn sách này
Hãy đọc cuốn tiểu sử này trên ba bình diện.
Hãy đọc theo lịch sử. Nee thuộc về một Trung Hoa cụ thể và không nên bị tách rời khỏi nó.
Hãy đọc theo thần học. Sự dạy dỗ của ông phát triển trong mối liên hệ với Kinh Thánh và với các truyền thống Cơ Đốc được thừa hưởng.
Hãy đọc theo tinh thần tĩnh nguyện. Hãy để cuộc đời ấy đặt câu hỏi cho chính đời sống môn đồ của bạn.
Nhưng hãy giữ thứ tự uy quyền cho rõ ràng. Đấng Christ là Chúa. Kinh Thánh là chuẩn mực. Nee là một nhân chứng—có ân tứ, có giới hạn, đôi khi gây tranh cãi, và vì thế đủ con người để thật sự đem lại bài học.
Câu chuyện bắt đầu trước những cuốn sách nổi tiếng và trước những nhà tù, với một chàng trai trẻ đã khám phá ra rằng Cơ Đốc giáo sẽ khiến anh phải trả giá bằng quyền thuộc về chính mình.