Chương 7 · 21 phút đọc · 27 phút nghe
Làm Sao Chịu Đựng Nỗi Đau Buồn
Bạn đang đi qua một thời kỳ đau buồn sâu sắc. Tình yêu mà bạn từng nương cậy bỗng nhiên phụ bạn, và khô cạn như một dòng suối giữa sa mạc — lúc đầu là một dòng nước cứ hẹp dần, rồi những vũng nước nông, và sau cùng là khô hạn. Bạn luôn lắng nghe những bước chân không bao giờ đến, chờ đợi một lời không bao giờ được nói ra, mỏi mòn trông một lời hồi âm cứ chậm trễ mãi.
Có lẽ số tiền dành dụm cả đời bạn bỗng tan biến. Thay vì giúp đỡ người khác, giờ bạn phải được người khác giúp đỡ; hoặc bạn phải rời bỏ tổ ấm nơi bạn đã được che chở khỏi những cơn bão của đời để một mình bước vào một thế giới lạnh lùng; hoặc bạn bỗng được gọi để gánh vác gánh nặng của một cuộc đời khác, không cho mình nghỉ ngơi chút nào cho đến khi đã lèo lái cuộc đời ấy qua những vùng biển tối tăm và hiểm trở mà vào đến bến bình yên. Sức khỏe, hay thị lực, hay sinh lực thần kinh của bạn đang suy kiệt; bạn mang trong mình bản án tử; và nỗi thống khổ khi nghĩ trước về tương lai gần như không chịu nổi. Trong những trường hợp khác, đó là cảm giác mất mát vừa mới xảy ra vì sự chết, giống như khoảng trống giữa một khoảnh rừng thưa, nơi người tiều phu vừa mới đốn cây.
Vào những lúc như thế, đời sống dường như gần không thể chịu đựng nổi. Phải chăng ngày nào cũng sẽ dài lê thê như hôm nay? Những giờ khắc chậm chạp kia có bao giờ lại bước nhanh hơn không? Có bao giờ cuộc đời lại khoác lên một chiếc áo nào khác ngoài những mảnh vụn tả tơi của mùa thu, tàn tích của vinh quang mùa hạ đã qua? Đức Chúa Trời há quên làm ơn sao? Trong cơn giận Ngài há có khép lòng thương xót ư? Sự nhân từ Ngài há dứt đến mãi mãi ư?
Con đường này đã có muôn vàn người đi qua. — Khi bạn nghĩ đến những cuộc chiến tranh tàn phá đã quét qua mọi quốc gia và tàn hại mọi xứ sở; đến những cuộc chinh phạt của những Nim-rốt, những Nê-bu-cát-nết-sa, những Timur, những Napoléon trong lịch sử; đến nạn buôn bán nô lệ tàn nhẫn chưa bao giờ thôi tàn sát châu Phi; và đến mọi sự bạo ngược, áp bức, bất công mà kẻ yếu và kẻ không ai bênh vực đã phải chịu dưới tay đồng loại mình; đến những nỗi đau buồn không sao kể xiết của đàn bà và trẻ con — chắc chắn bạn phải thấy rằng phần lớn hơn hẳn của loài người chúng ta đã từng đi qua chính những nỗi đau đắng cay đang xé nát lòng bạn.
Chính Chúa Giê-xu Christ đã bước trên con đường khó nhọc này, để lại những dấu máu của Ngài trên đá sỏi; và các sứ đồ, các tiên tri, những người xưng nhận đức tin và những người tuận đạo cũng đã đi qua cùng một lối ấy. Thật là an ủi khi biết rằng người khác đã từng băng qua cùng một thung lũng tối tăm, và đoàn người đông đảo đứng trước Chiên Con, cầm nhành chà là chiến thắng, đều là những kẻ ra khỏi cơn đại nạn. Nơi họ đã ở, nay chúng ta đang ở; và nhờ ân điển Đức Chúa Trời, nơi họ đang ở, chúng ta cũng sẽ ở.
Đừng nói đến hình phạt. — Bạn có thể nói đến sự sửa phạt hay sự sửa dạy, vì Cha chúng ta đãi chúng ta như con; hoặc bạn có thể nói đến việc gặt lấy hậu quả của những lầm lỗi và tội lỗi đã rơi như hạt giống vào luống cày đời mình trong những năm trước; hoặc bạn có thể phải gánh chịu hậu quả của tội lỗi và lầm lỗi của người khác; nhưng đừng nói đến hình phạt. Chắc chắn mọi tội trạng và hình phạt của tội lỗi đã được chất trên Chúa Giê-xu, và Ngài đã cất bỏ chúng đi đời đời. Lằn roi đã đổ trên Ngài, và sự sửa phạt để chúng ta được bình an cũng đã đổ trên Ngài. Nếu Đức Chúa Trời hình phạt chúng ta vì tội lỗi mình, thì dường như sự thương khó của Đấng Christ chưa trọn vẹn; và nếu Ngài đã một lần bắt đầu hình phạt chúng ta, thì cả cuộc đời cũng quá ngắn để giáng trên chúng ta mọi điều chúng ta đáng phải chịu. Vả lại, làm sao chúng ta giải thích được những điều nghịch lý của đời sống, và những nỗi khổ nặng nề của các thánh đồ so với cuộc đời vui thú của kẻ không tin kính? Chắc chắn, nếu những nỗi khổ của chúng ta là hình phạt, thì phần số ấy hẳn đã bị đảo ngược.
Nỗi đau buồn là lò luyện của thợ luyện. — Nó có thể do sự thờ ơ hay tàn nhẫn của người khác gây ra, do những hoàn cảnh mà người chịu khổ không thể làm chủ, hoặc là hậu quả trực tiếp của một giờ phút đen tối nào đó trong quá khứ xa xưa; nhưng bởi Đức Chúa Trời đã cho phép nó đến, nên phải nhận lấy nó như sự sắp đặt của Ngài, và xem nó như lò lửa mà qua đó Ngài đang dò xét, thử nghiệm, thăm dò và luyện sạch linh hồn. Sự đau khổ dò xét chúng ta như lửa thử kim loại. Chúng ta tưởng mình đã thuộc trọn về Đức Chúa Trời, cho đến khi bị đặt vào ngọn lửa tẩy sạch của đau đớn. Bấy giờ chúng ta khám phá ra, như Gióp đã khám phá, trong mình có biết bao cặn bã, và có quá ít sự nhịn nhục, sự thuận phục và đức tin thật. Không gì tách chúng ta ra khỏi những điều thuộc về thế gian này, khỏi đời sống theo giác quan, khỏi thứ nhựa bẫy chim của những tình cảm trần thế bằng nó. Có lẽ không có cách nào khác để chặn đứng quyền lực của đời sống bản ngã, hầu cho sự sống của Chúa Giê-xu được tỏ ra trong xác thịt hay chết của chúng ta.
Nhưng Đức Chúa Trời luôn giữ sự rèn luyện bằng nỗi đau buồn trong chính tay Ngài. — Chúa chúng ta phán: “Cha ta là người trồng nho.” Tay Ngài cầm con dao tỉa cành. Mắt Ngài canh chừng lò luyện. Bàn tay dịu dàng của Ngài đặt trên mạch đập suốt khi cuộc phẫu thuật đang diễn ra. Ngài sẽ không để ngay cả ma quỷ được tùy ý đối xử với chúng ta. Như trong trường hợp của Gióp, thì luôn luôn cũng vậy. Từng giây phút đều được định phần cẩn thận. Mức nghiêm khắc của sự thử thách được định chính xác theo những nguồn dự trữ ân điển và sức lực đang nằm ẩn bên trong mà chưa được nhận ra, nhưng sẽ được tìm đến và sử dụng dưới sức ép nặng nề của đau đớn. Ngài góp gió trong nắm tay Ngài, và lường nước trong lòng bàn tay Ngài. Ngài không thể liều để mất điều đã khiến Ngài phải trả bằng huyết của Con Ngài. “Đức Chúa Trời là thành tín, Ngài chẳng hề cho anh em bị cám dỗ quá sức mình đâu.”
Trong nỗi đau buồn, Đấng Yên Ủi ở gần. — “Ngài sẵn giúp đỡ trong cơn gian truân.” Ngài ngồi bên lò luyện như Thợ Luyện bạc, điều chỉnh sức nóng, theo dõi từng sự thay đổi, kiên nhẫn chờ cho cặn bã nổi lên trôi đi, và cho gương mặt chính Ngài được phản chiếu trong khối kim loại trong suốt, tinh sạch. Không một người bạn trần gian nào có thể cùng bạn đạp bàn ép rượu, nhưng Đấng Cứu Rỗi ở đó, áo Ngài vấy máu của những chùm nho đau buồn của bạn. Hãy dám nhắc đi nhắc lại điều này, dù bạn không cảm thấy, và dù Sa-tan khăng khăng rằng Đức Chúa Trời đã lìa bỏ bạn: “Chúa ở cùng tôi.” Hãy gọi danh Ngài hết lần này đến lần khác: “Giê-xu ơi, GIÊ-XU ơi, Ngài ở cùng con.” Như vậy bạn sẽ nhận biết rằng Ngài đang ở đó.
Khi bạn bè đến an ủi bạn, họ nói về bàn tay chữa lành của thời gian, như thể phương thuốc tốt nhất cho nỗi đau buồn là quên đi; hoặc trong lòng tốt đầy thiện ý, họ đề nghị bạn đi du lịch, tìm thú tiêu khiển, vui chơi, và cho thấy họ không thể hiểu thấu đêm đen đang bao trùm linh hồn bạn. Thế là bạn quay khỏi họ với tấm lòng rã rời, và sẵn sàng nói như Gióp đã nói với các bạn mình: “Các ngươi hết thảy đều là kẻ an ủi bực bội.” Nhưng suốt thời gian ấy, Chúa Giê-xu ở gần bạn hơn họ, hiểu rằng họ làm bạn mỏi mệt thế nào, biết từng cơn nhói đau, động lòng cảm thông, lặng im trong một tình yêu quá đầy đến nỗi không nói nên lời, chờ đợi để yên ủi bạn từng giờ từng phút như người mẹ yên ủi đứa con thơ mệt mỏi và đau đớn của mình.
Hãy chắc chắn học lấy nghệ thuật của sự yên ủi đến từ Đức Chúa Trời này, để bạn có thể yên ủi những người đang ở trong bất cứ hoạn nạn nào, bằng chính sự yên ủi mà bạn đã được Đức Chúa Trời yên ủi (2 Cô-rinh-tô 1:4). Chắc chắn rằng có những thử thách được phép đến với chúng ta, như đã đến với Chúa chúng ta, chẳng vì lý do nào khác hơn là để nhờ đó chúng ta có thể cảm thông và cứu giúp người khác. Và chúng ta nên hết sức chú ý quan sát từng triệu chứng của cơn đau, và từng toa thuốc của Thầy Thuốc Vĩ Đại, vì rất có thể vào một lúc nào đó trong tương lai, chúng ta sẽ được kêu gọi để chăm sóc những người đang trải qua những kinh nghiệm tương tự. Như vậy chúng ta học tập bởi những sự khốn khổ mình chịu, và khi đã được làm nên trọn vẹn, chúng ta trở thành nguồn trợ giúp vô giá và đời đời cho những linh hồn đang quằn quại trong thống khổ.
Đừng tự giam mình với nỗi đau buồn. — Một người bạn, trong cơn thống khổ đầu tiên của cảnh tang chế, đã viết thư nói rằng anh phải từ bỏ những chức vụ Cơ Đốc mà anh vẫn hằng yêu thích; và tôi lập tức trả lời, nài khuyên anh đừng làm vậy, vì không có gì xoa dịu nỗi đau lòng bằng sự phục vụ. Sự cám dỗ của nỗi đau khổ lớn là khuynh hướng muốn cô lập, rút lui khỏi đời sống của mọi người, ngồi một mình và im lặng. Đừng chiều theo nó. Hãy phá vỡ những xiềng xích băng giá của sự khép kín, nếu chúng đã bắt đầu kết lại. Hãy đứng dậy, xức dầu trên đầu và rửa mặt; hãy đi ra làm bổn phận mình, với những bước chân sẵn lòng dù đã được sửa dạy.
Mọi hình thức ích kỷ, dù trong hoạt động hay trong sự tự xét mình quá mức, đều là điều có hại, và ngăn chặn sự giúp đỡ cùng tình yêu của Đức Chúa Trời. Nỗi đau buồn dễ trở nên ích kỷ. Linh hồn mải mê với những nỗi buồn riêng, và không chịu được an ủi, chẳng bao lâu sẽ trở thành một Biển Chết, đầy nước mặn và muối, nơi chim chóc không bay qua, và bên bờ chẳng có cây cỏ xanh nào mọc. Thế là chúng ta bỏ lỡ chính bài học mà Đức Chúa Trời muốn dạy chúng ta. Ngài không ngừng chiến đấu chống lại đời sống bản ngã, và mọi nỗi đau Ngài giáng xuống đều nhằm làm giảm sức nắm giữ của nó trên chúng ta. Nhưng chúng ta có thể ngăn trở mục đích của Ngài và chiết lấy chất độc từ những ân tứ của Ngài, như người ta lấy thuốc phiện và rượu cồn từ những loài cây vô hại.
Một truyền thuyết Đông phương tuyệt đẹp kể rằng có một phụ nữ Ấn Độ mất đứa con duy nhất. Điên dại vì đau buồn, bà van nài một nhà tiên tri trả đứa con bé bỏng lại cho tình thương của bà. Ông nhìn bà rất lâu với ánh mắt dịu dàng, rồi nói:
“Hỡi con gái ta, hãy đi mang về cho ta một nắm gạo từ một ngôi nhà mà Sự Chết chưa từng bước vào, thì ta sẽ làm như điều con mong muốn.”
Người phụ nữ liền bắt đầu đi tìm. Bà đi từ nhà này sang nhà khác, và chẳng khó khăn gì để xin được thứ nhà tiên tri đã định; nhưng khi người ta đã cho bà rồi, bà hỏi:
“Cả nhà có đủ mặt quanh bếp lửa không — cha, mẹ, con cái — không thiếu ai chứ?”
Lần nào người ta cũng lắc đầu, thở dài và mang vẻ buồn rầu. Dù bà lang thang xa đến đâu, bên bếp lửa nào cũng có một chỗ ngồi bỏ trống. Và truyền thuyết kể rằng, dần dần, khi bà tiếp tục đi, những làn sóng đau buồn trong bà lắng xuống trước cảnh tượng sầu khổ ở khắp mọi nơi; và lòng bà, thôi mải mê với nỗi nhói đau ích kỷ của riêng mình, tuôn tràn những khao khát mạnh mẽ được cảm thông với nỗi khổ đau chung của mọi người; nước mắt thống khổ dịu đi thành nước mắt thương xót, cơn kích động tan biến trong lòng trắc ẩn; bà quên mình đi trong mối quan tâm đến mọi người, và tìm được sự cứu chuộc trong việc cứu chuộc người khác.
Đừng tự trách mình vì cảm xúc mãnh liệt. — Nước mắt là điều tự nhiên. Chúa Giê-xu đã khóc. Một cơn giông có sấm mà không mưa thì đầy hiểm nguy; những hạt mưa lộp độp làm mát không khí và làm nhẹ bầu khí quyển quá ngột ngạt. Những dòng suối dâng tràn cho thấy tuyết đang tan trên các ngọn đồi và mùa xuân đã gần. “Hỡi con gái thành Giê-ru-sa-lem,” Chúa chúng ta phán, “khóc về chính mình các ngươi và về con cái các ngươi.”
Chịu đựng nỗi đau buồn với đôi mắt ráo hoảnh và tấm lòng trơ lì có thể hợp với một người theo phái Khắc Kỷ, nhưng không hợp với một Cơ Đốc nhân. Chúng ta chẳng cần quở trách bản tính trìu mến đang khóc than vì người bạn đời của mình, vì niềm vui đã mất, vì sự chạm khẽ của bàn tay đã khuất, vì âm thanh của giọng nói nay đã lặng im, miễn là ý chí đã thuận phục. Đây là điều duy nhất cần xét đối với những ai đang chịu khổ — Ý chí có đúng đắn không? Nếu không, chính Đức Chúa Trời cũng không thể yên ủi. Nếu có, thì con đường chắc chắn sẽ dẫn từ trũng bóng chết đến bàn tiệc và chén đầy tràn.
Nhiều người nói: “Tôi không thể cảm thấy mình thuận phục. Phải gánh nỗi đau buồn của mình đã đủ khổ rồi, mà tôi lại thêm nỗi khổ này nữa: tôi không thể cảm thấy mình thuận phục.”
Câu trả lời của tôi bao giờ cũng là: “Có lẽ bạn sẽ không bao giờ cảm thấy được sự thuận phục, nhưng bạn có thể quyết ý thuận phục.”
Chúa Giê-xu, trong vườn Ghết-sê-ma-nê, đã cho chúng ta thấy phải chịu khổ thế nào. Ngài đã chọn ý muốn của Cha Ngài. Dù Giu-đa, bị Sa-tan xui giục, là công cụ để pha chén và đưa chén ấy kề môi Đấng Cứu Rỗi, Ngài vẫn nhìn vượt qua hắn mà thấy Đức Chúa Cha, là Đấng đã cho phép hắn đi theo đường lối tàn ác của mình, và phán: “Ta há chẳng uống chén mà Cha đã ban cho ta uống sao?” Và Ngài đã nhiều lần thưa: “Nếu chén nầy không thể lìa khỏi Con được mà Con phải uống thì xin ý Cha được nên.” Ngài đã từ bỏ đường lối và ý muốn riêng của mình mà thưa: “Cha ơi, Con quyết ý theo ý muốn của Cha. Xin ý Cha được nên, chớ không phải ý Con.”
Hết thảy những ai đang chịu khổ mà đọc những dòng này, hãy đi riêng ra và dám nói chính những lời ấy: “Ý Cha, chớ không phải ý con. Xin ý Cha được nên trên mặt đất của đời con, như ở trên trời của ý định Cha. Con chọn ý muốn của Cha.” Hãy nói điều đó cách suy nghĩ và cân nhắc, không phải vì bạn có thể cảm thấy điều đó, nhưng vì bạn quyết ý điều đó; không phải vì con đường thập tự giá là dễ chịu, nhưng vì nó hẳn phải là đúng. Hãy nói đi nói lại, mỗi khi cơn đau dâng trào qua bạn, mỗi khi vết thương bắt đầu rỉ máu lại. “Xin ý Cha được nên, chớ không theo ý tôi.” Hãy dám thưa Vâng với Đức Chúa Trời. “Thưa Cha, phải, thật như vậy, vì Cha đã thấy điều đó là tốt lành.”
Và như vậy bạn sẽ được dẫn đến chỗ cảm thấy rằng mọi sự đều đúng và tốt lành. Một sự yên lặng lớn sẽ phủ xuống lòng bạn, một sự bình an vượt quá mọi sự hiểu biết, một cảm giác yên nghỉ, không hề mâu thuẫn với sự đau khổ, nhưng bước đi giữa nó như ba người trai trẻ trong lò lửa hực, mà đối với họ than lửa cháy hẳn đã như thảm cỏ đẫm sương của một khoảnh rừng thưa.
“Bác sĩ cho chúng tôi biết đứa con nhỏ của tôi đang hấp hối. Tôi cảm thấy mình như hóa đá. Nhưng chỉ trong khoảnh khắc, tôi dường như buông tay khỏi con bé. Nó không còn có vẻ là của tôi nữa, mà là của Đức Chúa Trời.”
Hãy chắc chắn học những bài học của Đức Chúa Trời. — Mỗi nỗi đau buồn đều mang trong lòng nó một mầm chân lý thánh, mà nếu bạn nắm lấy và gieo vào mảnh đất lòng mình, sẽ đem lại những mùa gặt bông trái, như những hạt lúa lấy từ quan tài xác ướp vẫn kết hạt trên đất nước Anh. Đức Chúa Trời có một ý nghĩa trong mỗi nhát đục của Ngài, mỗi đường dao của Ngài. Ngài biết con đường Ngài đi. Nhưng mục đích của Ngài không phải lúc nào cũng rõ ràng đối với chúng ta.
Trong sự đau khổ và nỗi đau buồn, Đức Chúa Trời chạm đến những cung bậc trầm buồn, vun trồng những đức tính nhẫn chịu, và mở ra cho chúng ta thấy những vật báu chứa trong nơi tối, những chòm sao của lời hứa, cầu vồng của hy vọng, ánh sáng bạc của giao ước. Tính cách là gì nếu thiếu sự cảm thông, sự thuận phục, sự nhịn nhục, sự tin cậy, và niềm hy vọng bám chặt vào những điều không thấy như một cái neo? Nhưng những ân đức ấy chỉ có thể có được qua nỗi đau buồn. Nỗi đau buồn là một khu vườn, cây cối trong đó trĩu nặng bông trái công bình và bình an; đừng rời khỏi đó mà không mang chúng theo. Nỗi đau buồn là một hầm mỏ, vách tường lấp lánh những đá quý; hãy chắc chắn đừng quay bước trở ra ánh sáng ban ngày mà không mang theo vài mẫu đá. Nỗi đau buồn là một trường học. Bạn được gửi đến để ngồi trên những băng ghế cứng của nó và học từ những trang sách chữ đen của nó những bài học sẽ khiến bạn khôn ngoan đời đời; đừng phung phí cơ hội tốt nghiệp ở đó. Cô Havergal thường nói về “những bài học phải học lại!”
Hãy trông cậy vào kỳ về sau. — Đức Chúa Trời sẽ không mãi gây đau buồn. Ngài cày qua những mẫu đất nâu xám xịt, xẻ những đường cày trên mặt đất mềm để có thể gieo vào đó hạt giống quý báu. Hãy tin rằng trong những ngày đau buồn, Ngài đang bủa ánh sáng ra cho người công bình, và sự vui vẻ cho người có lòng ngay thẳng. Hãy trông đến mùa gặt. Hãy nghĩ trước về niềm vui đã đặt trước mặt bạn, là niềm vui sẽ tràn ngập lòng bạn bằng những cung đàn ca hát khi sự nhịn nhục đã làm trọn việc nó.
Bạn sẽ sống để nhận ra sự khôn ngoan trong sự lựa chọn của Đức Chúa Trời dành cho bạn. Một ngày kia bạn sẽ thấy rằng điều bạn từng mong muốn chỉ là điều tốt hạng nhì. Bạn sẽ ngạc nhiên khi nhớ lại rằng có lúc bạn suýt tan nát cõi lòng và đổ cạn rượu đời mình vì một điều mà nếu có nắm được thì cũng chẳng bao giờ làm bạn thỏa lòng, như đứa trẻ chụp lấy con bướm hay bong bóng xà phòng. Bạn sẽ lại gặp người thân yêu của mình. Bạn sẽ lại có được tình yêu của mình. Bạn sẽ có được chiều sâu của tính cách, bề rộng của sự cảm thông, một kho nhịn nhục, một khả năng thấu hiểu và giúp đỡ người khác, mà khi bạn đặt chúng dưới chân Đấng Christ để Ngài dùng, sẽ khiến bạn vui mừng vì mình đã bị hoạn nạn. Bạn sẽ thấy chương trình và mục đích của Đức Chúa Trời; bạn sẽ gặt mùa gặt của Ngài; bạn sẽ được thấy mặt Ngài, và được thỏa nguyện. Mỗi vết thương sẽ có viên ngọc của nó; mỗi xác thú sẽ chứa một đoàn ong; mỗi kẻ thù, như Ma-đi-an đối với Ghê-đê-ôn, sẽ để lại chiến lợi phẩm quý giá.
Con đường thập tự giá, nếu được mang lấy cách đúng đắn, là con đường duy nhất dẫn đến ánh sáng đời đời. Lối đi băng qua vườn Ghết-sê-ma-nê và leo lên đồi Gô-gô-tha là lối duy nhất dẫn đến những khải tượng của buổi sáng Phục Sinh và vinh quang của núi Thăng Thiên. Nếu chúng ta không chịu uống chén của Ngài, hay chịu phép báp-têm của Ngài, hay chịu hết các điều còn lại trong sự thương khó của Ngài, thì chúng ta không thể mong được dự phần trong niềm vui của lễ cưới Ngài và sự hân hoan trong chiến thắng của Ngài. Nhưng nếu những điều kiện này được làm trọn, chúng ta sẽ không bỏ lỡ một nốt nhạc nào trong bài ca đời đời, một yếu tố nào trong phước hạnh mà loài người có thể hưởng.
Hãy nhớ rằng bằng cách nào đó, sự đau khổ được mang lấy cách đúng đắn sẽ làm giàu và giúp ích cho nhân loại. — Cái chết của Hallam là ngày ra đời của bài “In Memoriam” của Tennyson. Đám mây điên loạn bao phủ Cowper đã cho chúng ta bài thánh ca “Đức Chúa Trời vận hành cách huyền nhiệm” (God Moves in a Mysterious Way). Sự mù lòa của Milton đã dạy ông ca hát về “Ánh sáng thánh, dòng dõi con đầu lòng của trời.” Rist thường nói: “Thập tự giá đã ép ra từ tôi nhiều bài ca.” Và có lẽ không ai ở bất cứ nơi đâu chịu khổ cách đúng đắn mà lại không góp phần nào đó vào việc xoa dịu nỗi đau của loài người, vào sự đắc thắng của điều thiện trên điều ác, của tình yêu trên sự thù ghét, và của ánh sáng trên bóng tối.
Nếu bạn tin điều này, há bạn không thể chịu khổ được sao? Chẳng phải nỗi khốn khổ lớn nhất của mọi sự đau khổ là sự cô đơn của nó, và có lẽ là vẻ vô nghĩa bề ngoài của nó sao? Vậy hãy dám tin rằng không ai vì chính mình mà chết. Hãy rơi xuống đất, cách can đảm và vui lòng, để chết đi. Nếu bạn khước từ điều này, bạn sẽ cứ ở một mình; nhưng nếu bạn chịu đầu phục, bạn sẽ kết quả, làm ngọt ngào phần số và thêm sức cho đời sống của những người khác, những người có lẽ sẽ chẳng bao giờ biết tên bạn, hay dừng lại để cảm ơn bạn vì sự giúp đỡ của bạn.