Chương 4 · 14 phút đọc · 18 phút nghe
Thời Thơ Ấu Và Tuổi Thanh Niên
1805-1825.
RA ĐỜI—SỰ GIAN DỐI THUỞ NHỎ—SỰ VÔ CẢM—LỄ THÊM SỨC TRONG GIÁO HỘI NHÀ NƯỚC—ĐỜI SỐNG PHÓNG ĐÃNG—ĐƯỜNG LỐI GIAN NAN CỦA KẺ PHẠM TỘI—TRƯỜNG TRUNG HỌC Ở NORDHAUSEN—TRƯỜNG ĐẠI HỌC Ở HALLE—NHỮNG CHUYẾN LANG BẠT.
Tôi sinh ra tại Kroppenstaedt, gần Halberstadt, thuộc vương quốc Phổ, ngày 27 tháng 9 năm 1805. Tháng 1 năm 1810, cha mẹ tôi dọn đến Heimersleben, cách Kroppenstaedt chừng bốn dặm, nơi cha tôi được bổ nhiệm làm nhân viên thu thuế.
Cha tôi dạy dỗ con cái theo những nguyên tắc của thế gian, và cho chúng tôi rất nhiều tiền so với tuổi của chúng tôi. Hậu quả là điều đó đã dẫn tôi và em trai tôi vào nhiều tội lỗi. Trước khi lên mười tuổi, tôi đã nhiều lần lấy trộm tiền của nhà nước được giao cho cha tôi giữ, là số tiền ông phải tự bù vào. Cho đến một ngày, vì đã nhiều lần thấy mất tiền, cha tôi bắt được tội trộm của tôi: ông để một số tiền đã đếm sẵn trong căn phòng tôi đang ở, rồi để tôi ở một mình một lúc. Khi bị bỏ lại một mình như thế, tôi lấy một ít tiền và giấu dưới bàn chân, trong chiếc giày. Khi trở về, cha tôi đếm lại và thấy thiếu tiền; tôi bị lục soát và tội trộm của tôi bị phát hiện.
Khi tôi được mười đến mười một tuổi, tôi được gửi đến Halberstadt để được chuẩn bị vào đại học; vì cha tôi mong tôi trở thành mục sư — thật ra không phải để tôi phục vụ Đức Chúa Trời, nhưng để tôi có một kế sinh nhai sung túc. Thời gian của tôi bấy giờ dành cho việc học, đọc tiểu thuyết, và dù còn nhỏ tuổi như thế, tôi đã buông mình vào những thói tội lỗi. Cứ như vậy cho đến năm tôi mười bốn tuổi, khi mẹ tôi đột ngột qua đời. Đêm bà hấp hối, tôi không hề biết bà bệnh, đang chơi bài cho đến hai giờ sáng; và ngày hôm sau, là ngày của Chúa, tôi cùng mấy đứa bạn đồng tội vào một quán rượu, rồi chúng tôi đi lang thang ngoài phố trong tình trạng nửa say nửa tỉnh.
Sự mất mát này không để lại ấn tượng lâu dài nào trong tâm trí tôi. Tôi càng ngày càng tệ hơn. Ba bốn ngày trước khi tôi chịu lễ thêm sức, và nhờ đó được nhận vào dự Tiệc Thánh, tôi đã phạm một điều vô đạo đức trắng trợn; và ngay hôm trước lễ thêm sức, khi ở trong phòng thánh với vị mục sư để xưng tội theo nghi thức hình thức, tôi đã lừa gạt ông; vì tôi chỉ đưa cho ông một phần mười hai số lễ phí mà cha tôi đã đưa cho tôi để trao cho ông. Trong tình trạng lòng như thế, không cầu nguyện, không ăn năn thật, không có đức tin, không biết gì về chương trình cứu rỗi, tôi đã chịu lễ thêm sức và dự Tiệc Thánh vào Chúa Nhật sau lễ Phục Sinh năm 1820. Dù vậy, tôi cũng không phải không có chút cảm xúc nào về tính trang nghiêm của việc ấy, nên đã ở nhà suốt buổi chiều và buổi tối, trong khi những cậu bé và cô bé khác cùng chịu lễ thêm sức với tôi thì đi dạo ngoài đồng.
Thời gian của tôi cho đến giữa mùa hè năm 1821 một phần dành cho việc học, nhưng phần lớn là chơi dương cầm và đàn ghi-ta, đọc tiểu thuyết, lui tới các quán rượu, lập những quyết tâm sẽ đổi khác, rồi lại phá bỏ chúng gần như nhanh chóng ngay khi vừa lập. Tiền của tôi thường tiêu vào những thú vui tội lỗi, và vì vậy thỉnh thoảng tôi lâm vào cảnh túng quẫn, đến nỗi có lần, để đỡ cơn đói, tôi đã ăn cắp một mẩu bánh mì thô, là khẩu phần của một người lính đóng quân trong ngôi nhà tôi trọ.
Vào giữa mùa hè năm 1821, cha tôi được bổ nhiệm đến Schoenebeck, gần Magdeburg, và tôi nắm lấy cơ hội nài xin ông cho tôi chuyển đến trường cổ điển nhà thờ chính tòa ở Magdeburg; vì tôi nghĩ rằng nếu tôi chỉ cần rời xa những bạn đồng tội, thoát khỏi một số cạm bẫy, và được đặt dưới sự dạy dỗ của những thầy khác, thì tôi sẽ sống một đời sống khác. Cha tôi bằng lòng, và tôi được phép rời Halberstadt, ở lại Heimersleben cho đến lễ Thánh Michael. Vì hoàn toàn được làm chủ mình như thế, tôi càng lười biếng hơn nữa, và vẫn sống trong đủ thứ tội lỗi như trước. Khi lễ Thánh Michael đến, tôi thuyết phục cha cho tôi ở lại Heimersleben đến lễ Phục Sinh, và cho tôi học các tác phẩm cổ điển với một mục sư sống tại cùng nơi đó. Bấy giờ tôi sống trong khu nhà của cha tôi, hầu như không bị ai thật sự kiểm soát, và được giao giữ một số tiền khá lớn mà tôi phải thu giúp cha từ những người còn nợ ông. Những thói quen của tôi chẳng mấy chốc khiến tôi tiêu mất một phần đáng kể số tiền này; tôi đưa biên nhận cho nhiều khoản khác nhau, nhưng lại để cha tôi tưởng rằng tôi chưa nhận được.
Vào tháng 11, tôi đi một chuyến chơi bời đến Magdeburg, ở đó sáu ngày trong nhiều tội lỗi; và dù cha tôi đã phát hiện tôi vắng nhà trước khi tôi từ đó trở về, tôi vẫn lấy tất cả số tiền tôi có thể kiếm được rồi đi Brunswick, sau khi đã dùng một loạt lời dối trá để xin phép thầy dạy. Tôi ở Brunswick một tuần, trong một khách sạn đắt tiền. Cuối tuần, tiền tôi đã tiêu hết. Rồi tôi đi, không một xu dính túi, đến một khách sạn khác ở một làng gần Brunswick, ở đó thêm một tuần nữa với lối sống tốn kém. Cuối cùng, chủ khách sạn nghi tôi không có tiền nên đòi thanh toán, và tôi buộc phải để lại những bộ quần áo tốt nhất của mình làm vật cầm. Sau đó tôi đi bộ chừng sáu dặm đến Wolfenbuttel, vào một quán trọ, và lại bắt đầu sống như thể tôi có rất nhiều tiền. Vào buổi sáng thứ hai hoặc thứ ba, tôi lặng lẽ ra khỏi sân rồi bỏ chạy; nhưng vì bị nghi ngờ và bị để mắt, nên người ta thấy tôi bỏ đi, liền gọi tôi lại ngay, và tôi phải quay về. Tôi bị bắt, và vì bị nghi là kẻ trộm, tôi bị thẩm vấn chừng ba giờ đồng hồ, rồi bị tống vào ngục. Bấy giờ, ở tuổi mười sáu, tôi thấy mình sống chung một chỗ với những kẻ trộm cướp và sát nhân. Tôi bị nhốt ở nơi này cả ngày lẫn đêm, không được phép ra khỏi xà lim.
Tôi ở tù từ ngày 18 tháng 12 năm 1821 cho đến ngày 12 tháng 1 năm 1822, khi người cai ngục bảo tôi đi theo ông đến sở cảnh sát. Tại đây tôi được biết rằng vị ủy viên đã xét xử tôi đã báo cho cha tôi biết về hành vi của tôi; và vì thế tôi bị giữ trong tù cho đến khi cha tôi gửi số tiền cần thiết để trả chi phí đi đường, trả món nợ ở quán trọ, và trả tiền ăn ở của tôi trong tù. Bấy giờ tôi vô ơn đến nỗi, đối với vài điều tử tế nho nhỏ mà một bạn tù đã dành cho tôi, dù tôi đã hứa sẽ ghé thăm chị của anh để chuyển một lời nhắn của anh, tôi đã không làm; và sự sửa phạt này chẳng đem lại cho tôi chút ích lợi nào, đến nỗi dù đang trên đường về nhà để đối diện một người cha đang giận dữ, chỉ hai giờ sau khi rời thị trấn nơi tôi bị giam, tôi đã chọn một kẻ công khai gian ác làm bạn đồng hành trong phần lớn chặng đường.
Cha tôi đến nơi hai ngày sau khi tôi về tới Heimersleben; sau khi đánh tôi một trận nặng nề, ông đưa tôi về nhà ở Schoenebeck, định đến lễ Phục Sinh sẽ gửi tôi vào một trường cổ điển ở Halle, để tôi phải chịu kỷ luật nghiêm ngặt và sự giám sát liên tục của một thầy giáo. Lễ Phục Sinh đến, và tôi dễ dàng thuyết phục ông cho tôi ở nhà đến lễ Thánh Michael. Nhưng sau thời gian đó, ông không chịu để tôi ở với ông lâu hơn nữa, và tôi rời nhà, giả vờ đi Halle để dự kỳ khảo hạch. Nhưng vì hết sức ghét kỷ luật nghiêm ngặt mà tôi đã nghe nói đến, tôi đi Nordhausen và xin khảo hạch để được nhận vào trường ở đó. Rồi tôi về nhà, nhưng không hề nói với cha tôi một lời nào về toàn bộ sự lừa dối này cho đến ngày trước khi tôi ra đi, điều đó buộc tôi phải bịa ra cả một chuỗi lời dối trá. Bấy giờ ông rất giận; nhưng cuối cùng, nhờ tôi nài nỉ và thuyết phục, ông nhượng bộ và cho tôi đi. Việc này xảy ra vào tháng 10 năm 1822.
Tôi ở lại Nordhausen hai năm sáu tháng. Trong thời gian này, tôi chuyên cần học khá nhiều các tác phẩm cổ điển La-tinh, tiếng Pháp, lịch sử, tiếng mẹ đẻ của tôi, v.v.; nhưng học rất ít tiếng Hê-bơ-rơ, tiếng Hy Lạp và toán học. Tôi sống trong nhà của ông hiệu trưởng, và nhờ cách cư xử của mình, tôi được ông rất quý mến, đến nỗi ông nêu tôi ra trước lớp cao nhất làm gương cho những người khác. Bấy giờ tôi thường dậy đều đặn lúc bốn giờ sáng, cả mùa đông lẫn mùa hè, và thường học suốt cả ngày, hầu như không nghỉ, cho đến mười giờ đêm.
Nhưng trong khi bề ngoài tôi đang được người đời quý trọng như thế, thì tôi chẳng hề quan tâm chút nào đến Đức Chúa Trời, mà lén lút sống trong nhiều tội lỗi, đến nỗi hậu quả là tôi lâm bệnh và phải nằm trong phòng mười ba tuần. Trong lúc bệnh, lòng tôi không có sự buồn rầu thật nào, nhưng vì chịu một số ấn tượng tôn giáo tự nhiên, tôi đã đọc hết các tác phẩm của Klopstock mà không thấy chán. Tôi chẳng màng gì đến Lời Đức Chúa Trời. Tôi có chừng ba trăm cuốn sách riêng, nhưng không có cuốn Kinh Thánh nào. Thỉnh thoảng tôi cảm thấy mình phải trở thành một con người khác, và tôi cố sửa đổi cách sống, nhất là khi đi dự Tiệc Thánh, như tôi vẫn thường làm mỗi năm hai lần cùng với những thanh niên khác. Ngày trước khi dự nghi lễ ấy, tôi thường kiêng một vài điều; và chính ngày hôm đó tôi tỏ ra nghiêm trang, thậm chí còn một hai lần thề với Đức Chúa Trời, trong khi biểu tượng của thân thể bị bẻ ra đang ở trong miệng tôi, rằng tôi sẽ trở nên tốt hơn, vì nghĩ rằng vì cớ lời thề, tôi sẽ được thúc đẩy để cải thiện. Nhưng sau một hai ngày, mọi sự đều bị quên hết, và tôi lại tệ như trước.
Vào lễ Phục Sinh năm 1825, tôi trở thành sinh viên của Trường Đại học Halle, và được nhận với những giấy chứng nhận rất đáng trọng. Nhờ đó tôi được phép giảng trong Giáo hội Lutheran nhà nước; nhưng tôi vẫn thật sự khốn khổ và xa cách Đức Chúa Trời như trước. Bấy giờ tôi đã lập những quyết tâm mạnh mẽ là cuối cùng sẽ thay đổi lối sống, vì hai lý do: thứ nhất, vì tôi nghĩ nếu không như thế thì sẽ chẳng giáo xứ nào chọn tôi làm mục sư của họ; và thứ hai, nếu không có kiến thức thần học đáng kể thì tôi sẽ chẳng bao giờ có được một chức vụ béo bở. Nhưng ngay khi tôi đặt chân vào Halle, thành phố đại học, mọi quyết tâm của tôi đều tan thành mây khói. Bây giờ được làm chủ mình hơn bao giờ hết, tôi lại bắt đầu lối sống trác táng của mình, dù giờ đây là sinh viên thần học. Thế nhưng giữa tất cả những điều đó, tôi vẫn có ước muốn từ bỏ đời sống khốn nạn này, vì tôi chẳng tìm được niềm vui nào trong đó, và còn đủ lý trí để thấy rằng sớm muộn gì kết cuộc cũng sẽ thảm hại. Nhưng lòng tôi không hề buồn rầu vì đã xúc phạm Đức Chúa Trời.
Một ngày kia, khi đang ở trong quán rượu với mấy người bạn sinh viên phóng túng, tôi thấy giữa họ một người bạn học cũ tên là Beta, người mà tôi đã quen bốn năm trước ở Halberstadt, nhưng hồi ấy tôi khinh dể vì anh quá trầm lặng và nghiêm trang. Giờ đây tôi thấy nên chọn anh làm bạn, vì nghĩ rằng nếu tôi chỉ cần có những người bạn tốt hơn, thì nhờ đó tôi sẽ cải thiện được cách sống của mình. “Đáng rủa thay là kẻ nhờ cậy loài người, lấy loài xác thịt làm cánh tay.”
Anh Beta này là một người sa ngã. Hồi trước, khi anh trầm lặng như thế ở trường, tôi có lý do để tin rằng đó là vì Thánh Linh của Đức Chúa Trời đang hành động trong lòng anh; nhưng giờ đây, sau khi đã lìa bỏ Chúa, anh tìm cách gạt bỏ đường lối của Đức Chúa Trời ngày càng nhiều hơn, và vui hưởng thế gian mà trước kia anh chưa biết bao nhiêu. Tôi tìm tình bạn của anh vì tôi nghĩ điều đó sẽ dẫn tôi đến một đời sống nề nếp; còn anh thì vui lòng kết thân với tôi, như sau này anh kể với tôi, vì anh nghĩ điều đó sẽ đưa anh vào giới ăn chơi.
Đầu tháng 8, Beta và tôi cùng hai sinh viên khác đánh xe đi khắp vùng quê trong bốn ngày. Khi trở về, thay vì thật lòng buồn rầu vì tội lỗi này, chúng tôi lại nghĩ đến những thú vui mới; và vì lòng ham du lịch của tôi bấy giờ mạnh hơn bao giờ hết, do những gì tôi đã thấy trong chuyến đi vừa rồi, tôi đề nghị các bạn cùng lên đường sang Thụy Sĩ. Những trở ngại trên đường đi, là sự thiếu tiền và thiếu hộ chiếu, đều do tôi gỡ bỏ. Vì nhờ những lá thư giả mạo của cha mẹ chúng tôi, chúng tôi xin được hộ chiếu; và nhờ cầm cố mọi thứ có thể, nhất là sách vở, chúng tôi có được số tiền mà chúng tôi nghĩ là đủ. Suốt bốn mươi ba ngày, ngày này qua ngày khác, chúng tôi rong ruổi, hầu như lúc nào cũng đi bộ.
Bấy giờ tôi đã đạt được điều lòng mình ao ước. Tôi đã được thấy Thụy Sĩ. Nhưng tôi vẫn còn xa mới được hạnh phúc. Trong chuyến đi này tôi giống như Giu-đa; vì, giữ túi tiền chung, tôi là một kẻ trộm. Tôi xoay xở sao cho chuyến đi chỉ tốn của tôi hai phần ba so với số tiền các bạn tôi phải trả. Tôi đã phải dùng nhiều lời dối trá để làm cha tôi hài lòng về chi phí chuyến đi. Trong ba tuần ở nhà, tôi quyết định từ nay về sau sẽ sống khác. Tôi đã khác đi được vài ngày; nhưng khi kỳ nghỉ kết thúc, và những sinh viên mới đến, cùng với họ là tiền bạc mới, thì mọi sự chẳng mấy chốc đã bị quên hết.