
Cũng xuất hiện trong
Tiểu sử
- 1761
- 1793
- 1834
Ông là một người thợ giày chưa từng bước chân vào đại học, một người đã học tiếng Hy Lạp, tiếng Hê-bơ-rơ và tiếng La-tinh ngay bên chiếc ghế thợ giày, với một cuốn sách dựng mở bên cạnh tấm da. Ông sẽ dành bốn mươi năm cuối đời mình ở Ấn Độ và chưa một lần trở về quê hương. Ông sẽ dịch trọn bộ Kinh Thánh ra sáu thứ tiếng của Ấn Độ và dịch từng phần ra chừng ba mươi thứ tiếng khác nữa, sẽ chứng kiến các bản thảo của cả một đời người cháy rụi chỉ trong một đêm, sẽ chôn cất một người con trai, mất vợ vào cơn điên loạn, và chờ đợi bảy năm mới thấy được một người tin Chúa. William Carey được gọi là cha đẻ của phong trào truyền giáo hiện đại, và danh hiệu ấy hoàn toàn xứng đáng. Nhưng điều hữu ích hơn ở ông chính là những ân tứ của ông bình thường biết bao, và sự kiên trì giản dị đã đưa những ân tứ ấy đi xa đến nhường nào.
Chiếc ghế thợ giày và tấm bản đồ
Ông sinh ngày 17 tháng 8 năm 1761 tại Paulerspury, thuộc hạt Northamptonshire, trong một gia đình làm nghề dệt. Nhà không có tiền cho con ăn học, cũng chẳng ai trông mong điều gì lớn lao. Năm mười bốn tuổi, ông được gửi đi học việc nơi một người thợ giày ở Hackleton, và chính tại đó, giữa những đôi giày cần vá, ông bắt đầu con đường tự học vốn sẽ trở thành dấu ấn của cả cuộc đời ông. Ông tự học ngoại ngữ ngay bên bàn thợ — tiếng La-tinh, rồi tiếng Hy Lạp, rồi tiếng Hê-bơ-rơ — vừa đọc sách vừa làm việc bằng đôi tay. Ông tự vẽ một tấm bản đồ thế giới thô sơ, treo ngay trước mặt, và ghi kín lên đó mọi điều ông có thể tìm hiểu được về các dân tộc trên đất, cùng việc chỉ một số ít ỏi trong họ từng được nghe Phúc Âm.
Năm 1783, ông chịu báp-têm và gia nhập giáo phái Báp-tít. Ông bắt đầu giảng đạo, rồi nhận chăn bầy một Hội Thánh nhỏ ở Moulton, nơi tiền trợ cấp ít ỏi đến nỗi ông vẫn phải tiếp tục nghề vá giày và mở thêm một lớp học nhỏ để nuôi gia đình. Điều này đáng để chúng ta ghi nhớ: con người về sau sẽ thúc giục Hội Thánh của cả một thế kỷ hướng mắt ra thế giới, trong nhiều năm trời chỉ là một mục sư làng nghèo khó, vá giày và dạy trẻ con học chữ, không có diễn đàn nào và cũng chẳng có triển vọng gì.
Thay vào đó, điều ông có là một niềm xác tín cứ đeo đuổi ông không buông. Các mục sư lớn tuổi trong vòng giao thiệp của ông cho rằng nếu Đức Chúa Trời muốn cải hóa các dân tộc, thì Đức Chúa Trời sẽ tự làm việc đó mà không cần đến sự giúp đỡ của họ. Carey không thể chấp nhận điều ấy. Ông tin rằng mệnh lệnh của Đấng Christ, truyền phải đi và môn đồ hóa muôn dân, vẫn ràng buộc các Cơ Đốc nhân cách rõ ràng y như đã từng ràng buộc các sứ đồ đầu tiên — và rằng một khi đã tin như vậy, ông buộc phải làm một điều gì đó.
Hãy trông đợi những điều lớn lao
Năm 1792, ông đưa lập luận ấy lên trang giấy trong một tập luận văn dài với một nhan đề còn dài hơn: Khảo luận về bổn phận của Cơ Đốc nhân trong việc dùng các phương tiện để đưa dân ngoại về với Chúa (An Enquiry into the Obligations of Christians to Use Means for the Conversion of the Heathens). Sức mạnh của nó nằm ở chính sự mộc mạc. Ông khảo sát toàn bộ thế giới được biết đến thời bấy giờ, đếm từng dân tộc và từng tôn giáo, rồi lập luận — trái với sự dè dặt của các bậc đàn anh — rằng Đại Mạng Lệnh không phải là một di tích của quá khứ mà là một mệnh lệnh vẫn còn hiệu lực, và rằng các Cơ Đốc nhân có bổn phận phải dùng những phương tiện bình thường để vâng theo mệnh lệnh ấy.
Cũng trong năm đó, ngày 31 tháng 5, ông giảng một bài tại Nottingham dựa trên một câu Kinh Thánh trong sách Ê-sai — “Hãy mở rộng nơi trại ngươi” — bài giảng mà mãi về sau người ta vẫn nhớ đến với tên gọi “Bài Giảng Bất Tử.” Toàn văn bài giảng ấy không còn lưu lại. Điều còn lưu lại là một câu nói hai vế được rút ra từ đó, dưới hai dạng khác nhau. Câu ấy thường được trích dẫn nhất dưới dạng “Hãy trông đợi những điều lớn lao từ Đức Chúa Trời; hãy dấn thân làm những điều lớn lao cho Đức Chúa Trời.” Nhưng giới nghiên cứu cẩn trọng lưu ý rằng dạng được ghi chép sớm nhất thì ngắn hơn — chỉ đơn giản là “Hãy trông đợi những điều lớn lao; hãy dấn thân làm những điều lớn lao” — và các cụm từ quen thuộc “từ Đức Chúa Trời” và “cho Đức Chúa Trời” dường như là phần được thêm vào về sau. Vì chính bài giảng đã thất lạc, sự trung thực đòi hỏi chúng ta xem dạng ngắn là bản gốc có nhiều khả năng nhất, còn dạng đầy đủ là dạng mà truyền thống đã yêu mến. Dù theo dạng nào, sứ điệp vẫn như nhau, và nó nhắm thẳng vào những con người trông đợi ít ỏi và dấn thân còn ít ỏi hơn.
Cánh cửa ấy mở ra vào ngày 2 tháng 10 năm 1792, tại Kettering, nơi Carey cùng Andrew Fuller và một nhóm nhỏ những người khác thành lập Hội Truyền Giáo Báp-tít — hội truyền giáo Tin Lành đầu tiên của nước Anh. Người ta nhớ đến Carey như người đã đưa ra hình ảnh về sau trở thành phương châm của hội: ông sẵn lòng xuống dưới hầm mỏ, nếu những người khác chịu giữ dây thừng. Lời lẽ chính xác thay đổi tùy theo người kể, nhưng sự cam kết ấy là có thật. Tháng 6 năm 1793, ông lên tàu sang Ấn Độ. Ông đến Calcutta vào ngày 11 tháng 11 năm 1793. Khi ấy ông ba mươi hai tuổi, và ông sẽ không bao giờ còn được thấy lại nước Anh.
Cái giá dài lâu của công việc
Những năm đầu vô cùng khắc nghiệt, và nỗi gian khổ nặng nề nhất lại nằm ngay trong chính gia đình. Vợ của Carey, bà Dorothy, đã không muốn đi. Bà là một phụ nữ thôn quê với con thơ, chẳng hề muốn đến tận bên kia trái đất, và bà đã ra đi trong sự miễn cưỡng. Tại Ấn Độ, gia đình ông đối mặt với bệnh sốt và cảnh túng thiếu. Carey nhận việc trông coi một xưởng chàm ở Mudnabati để nuôi gia đình. Ông mắc bệnh sốt rét. Con trai ông là Peter qua đời vì bệnh kiết lỵ khi mới năm tuổi. Dưới sức nặng của tất cả những điều ấy, tâm trí bà Dorothy suy sụp. Bà chìm vào chứng hoang tưởng và không bao giờ hồi phục, và trong nhiều năm, Carey gánh vác những công việc đồ sộ của mình bên cạnh một người vợ mà theo mọi lời kể là bị bệnh nặng và kéo dài; bà phải bị giam giữ để bảo đảm an toàn cho chính mình và qua đời năm 1807. Đây không phải là một chi tiết để lướt qua cho nhanh. Người cha của phong trào truyền giáo hiện đại đã mang nỗi đau của gia đình và cơn điên loạn của vợ mình đi qua chính những năm tháng làm nên công trình vĩ đại nhất của ông, và sử liệu không hề giả vờ rằng hai điều ấy từng được hòa giải thành một điều gì gọn gàng, êm đẹp.
Còn chính công việc thì trong một thời gian dài chẳng đem lại kết quả gì. Suốt khoảng bảy năm, không có lấy một người quy đạo. Bảy năm giảng đạo, dịch thuật và chờ đợi, mà sổ sách vẫn trống trơn. Rồi vào tháng 12 năm 1800, một người thợ mộc Bengal tên là Krishna Pal đã tin Chúa và chịu báp-têm trên sông Hằng — người tín hữu Bengal đầu tiên, trái đầu mùa của biết bao năm tháng ấy.
Serampore
Vì Công ty Đông Ấn có thái độ thù nghịch với các giáo sĩ, công việc truyền giáo đã tìm được chỗ đứng tại Serampore, một khu định cư nhỏ của người Đan Mạch, nơi người ta không thể đóng cửa nó. Tại đó, Carey có thêm Joshua Marshman, một nhà giáo dục, và William Ward, một thợ in, cùng đồng công — ba người về sau được nhớ đến với tên gọi “Bộ Ba Serampore.” Từ năm 1801, Carey còn giữ một ghế giáo sư tại Trường Fort William ở Calcutta, dạy tiếng Bengal, tiếng Phạn và tiếng Marathi, và đem tiền lương của mình góp trở lại cho công cuộc truyền giáo.
Những gì ông làm ra được từ nơi ấy gần như khó mà tin nổi. Trọn bộ Kinh Thánh bằng sáu thứ tiếng của Ấn Độ — tiếng Bengal, tiếng Oriya, tiếng Phạn, tiếng Hindi, tiếng Marathi và tiếng Assam — cùng nhiều phần Kinh Thánh bằng chừng hai mươi chín thứ tiếng khác. Trong suốt đời ông, nhà in Serampore đã phát hành khoảng 212.000 bản Kinh Thánh. Ông biên soạn các sách ngữ pháp và từ điển. Rốt cuộc, ông không hẳn là một thiên tài, mà là một người đã làm được một khối lượng công việc cẩn thận đến kinh ngạc và không bao giờ dừng lại.
Ông cũng đem chính sự bền bỉ ấy ra phục vụ những người yếu thế. Ông ghi chép tư liệu và vận động chống lại tục sati, tức tục thiêu sống các góa phụ trên giàn hỏa táng của chồng họ, và chống lại cả nạn giết trẻ sơ sinh. Khi tục sati cuối cùng bị luật pháp cấm tại Bengal vào năm 1829, sức nặng của bao năm dài ông lên tiếng bênh vực đã đứng đằng sau cuộc cải cách ấy.
Nếu người ấy công nhận tôi là một kẻ cần cù lầm lũi, thì người ấy đã mô tả tôi cách chính xác. Tôi có thể cặm cụi. Tôi có thể kiên trì trong bất cứ việc gì đã định rõ. Tôi nợ điều ấy tất cả những gì tôi có.
— William Carey
Hãy yên lặng
Vào đêm ngày 11 tháng 3 năm 1812, xưởng in Serampore bốc cháy. Các bản thảo, một bộ từ điển đồ sộ, các sách ngữ pháp và những bộ chữ in không thể thay thế đều bị thiêu hủy — công sức của bao năm tan biến chỉ trong vài giờ. Khi chuyện xảy ra, Carey không có mặt ở đó. Người ta nhớ rằng khi hay tin, ông đã nói: “Chỉ trong một buổi tối ngắn ngủi, công lao của bao năm đã bị thiêu rụi. Đường lối của Đức Chúa Trời thật không thể dò lường được!” — và người ta kể rằng vào Chúa Nhật kế đó, ông đã chọn câu Thi Thiên 46:10 làm đề tài: “Hãy yên lặng và biết rằng ta là Đức Chúa Trời.” Ông không giận dữ, cũng chẳng bỏ cuộc. Công việc được bắt đầu lại, và phần lớn được dựng lại chỉ trong vòng vài tháng. Người thợ cần cù ấy lại quay về bên bàn làm việc.
Một con sâu khốn khổ, nghèo nàn và yếu đuối
Carey qua đời tại Serampore ngày 9 tháng 6 năm 1834, hưởng thọ bảy mươi hai tuổi, sau bốn mươi năm lao khổ tại Ấn Độ. Đối với một người có những thành tựu như thế, ông lại sắp đặt cho phần mộ của mình những lời khiêm nhường nhất có thể. Ông chọn làm văn bia hai câu trong các bài thánh ca của Isaac Watts, và không nhắc gì đến truyền giáo, dịch thuật hay cải cách:
Một con sâu khốn khổ, nghèo nàn và yếu đuối, / Con ngã vào vòng tay nhân từ của Ngài.
— Văn bia do William Carey tự chọn, trích từ thánh ca của Isaac Watts
Đó mới chính là thước đo thật của ông. Con người từng thúc giục một Hội Thánh dè dặt hãy dấn thân làm những điều lớn lao lại xin được nhớ đến như một con sâu yếu đuối, ngã vào vòng tay nhân từ của Đức Chúa Trời. Ông đã trông đợi những điều lớn lao và đã dấn thân làm những điều ấy; vậy mà đến cuối cùng, ông chẳng nhận chút công lao nào về mình. Suốt cả cuộc đời, ông vẫn luôn nói về mình như thế — rằng ông chẳng phải thiên tài, chỉ là một kẻ cần cù lầm lũi biết kiên trì. Có lẽ đó là điều đem lại nhiều hy vọng nhất trong cả cuộc đời ông. Những gì Đức Chúa Trời đã làm qua William Carey, Ngài đã làm qua một người thợ giày không được học hành, chỉ đơn giản là không chịu dừng lại.
Hỏi và đáp
Vì sao William Carey được gọi là cha đẻ của phong trào truyền giáo hiện đại?
Carey là một thợ giày người Anh, người đã lập luận, trái với sự dè dặt của các bậc đàn anh, rằng mệnh lệnh của Đấng Christ truyền phải môn đồ hóa muôn dân vẫn còn ràng buộc các Cơ Đốc nhân và buộc họ phải dùng những phương tiện bình thường để vâng theo. Ông đưa niềm xác tín ấy lên trang giấy, góp phần thành lập hội truyền giáo Tin Lành đầu tiên của nước Anh vào năm 1792, rồi dâng bốn mươi năm cuộc đời mình cho Ấn Độ. Tấm gương của ông đã khởi động phong trào truyền giáo hiện đại, và đó là lý do danh hiệu ấy gắn liền với ông.
Làm thế nào một người thợ vá giày nghèo lại tự học được tiếng Hy Lạp và tiếng Hê-bơ-rơ?
Sinh năm 1761 trong một gia đình làm nghề dệt ở Northamptonshire, không có tiền cho con đi học, Carey được gửi đi học việc nơi một người thợ giày năm mười bốn tuổi và tự học ngoại ngữ ngay bên bàn thợ, dựng một cuốn sách bên cạnh tấm da và vừa đọc vừa làm việc bằng đôi tay. Ông học tiếng La-tinh, rồi tiếng Hy Lạp, rồi tiếng Hê-bơ-rơ theo cách ấy. Ông còn treo trước mặt một tấm bản đồ thế giới tự vẽ và ghi kín lên đó mọi điều ông có thể tìm hiểu được về các dân tộc trên đất, cùng việc chỉ một số ít ỏi trong họ từng được nghe Phúc Âm.
Carey có thật sự nói câu “Hãy trông đợi những điều lớn lao; hãy dấn thân làm những điều lớn lao” không?
Ông đã giảng bài giảng chứa những lời ấy tại Nottingham vào ngày 31 tháng 5 năm 1792, dựa trên câu Kinh Thánh trong sách Ê-sai: “Hãy mở rộng nơi trại ngươi.” Chính bài giảng ấy không còn lưu lại, và các học giả cẩn trọng lưu ý rằng dạng được ghi chép sớm nhất của câu nói nổi tiếng này là dạng ngắn hơn: “Hãy trông đợi những điều lớn lao; hãy dấn thân làm những điều lớn lao,” còn cụm từ được yêu mến “từ Đức Chúa Trời … cho Đức Chúa Trời” dường như là phần được thêm vào về sau. Dù theo dạng nào, lời thách thức ấy vẫn nhắm thẳng vào một Hội Thánh trông đợi ít ỏi và dấn thân còn ít ỏi hơn.
Tập “Khảo luận” của Carey là gì, và Hội Truyền Giáo Báp-tít đã ra đời như thế nào?
Năm 1792, Carey xuất bản một tập luận văn mang nhan đề Khảo luận về bổn phận của Cơ Đốc nhân trong việc dùng các phương tiện để đưa dân ngoại về với Chúa, khảo sát các dân tộc trên thế giới và lập luận rằng Đại Mạng Lệnh là một mệnh lệnh vẫn còn hiệu lực chứ không phải một di tích của quá khứ. Tháng 10 năm ấy, tại Kettering, ông cùng Andrew Fuller và vài người khác thành lập Hội Truyền Giáo Báp-tít, hội truyền giáo đầu tiên thuộc loại này ở nước Anh. Người ta nhớ đến Carey như người đã đưa ra hình ảnh định hướng cho hội: ông sẽ xuống dưới hầm mỏ nếu những người khác chịu giữ dây thừng.
Carey đã phải chờ bao lâu mới thấy người quy đạo đầu tiên tại Ấn Độ?
Ông đến Calcutta vào tháng 11 năm 1793, khi ba mươi hai tuổi, và suốt khoảng bảy năm giảng đạo và dịch thuật, không có lấy một người quy đạo. Rồi vào tháng 12 năm 1800, một người thợ mộc Bengal tên là Krishna Pal đã tin Chúa và chịu báp-têm trên sông Hằng, trở thành người tín hữu Bengal đầu tiên. Carey đã từng bảo Hội Thánh hãy trông đợi những điều lớn lao, và sau bao chờ đợi dài lâu, Krishna Pal chính là điều lớn lao đầu tiên ấy.
Carey đã dịch được bao nhiêu phần Kinh Thánh?
Làm việc từ khu định cư của người Đan Mạch tại Serampore, cùng với nhà giáo dục Joshua Marshman và người thợ in William Ward, Carey đã góp phần hoàn thành trọn bộ Kinh Thánh bằng sáu thứ tiếng của Ấn Độ, trong đó có tiếng Bengal, tiếng Phạn và tiếng Marathi, cùng nhiều phần Kinh Thánh bằng chừng hai mươi chín thứ tiếng khác. Ông còn biên soạn các sách ngữ pháp và từ điển, đồng thời giảng dạy tại Trường Fort William ở Calcutta và dành tiền lương của mình cho công cuộc truyền giáo. Trong suốt đời ông, nhà in Serampore đã phát hành khoảng 212.000 bản Kinh Thánh.
Carey đã phản ứng thế nào khi ngọn lửa thiêu hủy công sức nhiều năm của ông?
Vào đêm ngày 11 tháng 3 năm 1812, xưởng in Serampore bốc cháy, thiêu hủy các bản thảo, một bộ từ điển đồ sộ, các sách ngữ pháp và những bộ chữ in không thể thay thế — công sức của bao năm tan biến chỉ trong vài giờ. Carey không giận dữ, cũng chẳng bỏ cuộc; người ta nhớ rằng ông đã gọi đó là đường lối không thể dò lường của Đức Chúa Trời, rồi quay về bên bàn làm việc, và phần lớn công việc đã được dựng lại chỉ trong vòng vài tháng. Từ lâu ông vẫn tự mô tả mình không phải là một thiên tài mà là một kẻ cần cù lầm lũi biết kiên trì, và tại đây, điều ấy đã được thử thách.
Công cuộc truyền giáo đã khiến chính gia đình Carey phải trả giá ra sao?
Vợ ông, bà Dorothy, đã không muốn rời nước Anh và ra đi trong sự miễn cưỡng, và tại Ấn Độ, gia đình ông phải đối mặt với bệnh sốt, cảnh nghèo túng và tang tóc, khi mất đứa con trai năm tuổi là Peter vì bệnh kiết lỵ. Dưới sức nặng ấy, tâm trí bà Dorothy suy sụp; bà chìm vào chứng hoang tưởng, không bao giờ hồi phục, và phải bị giam giữ để bảo đảm an toàn cho chính mình cho đến khi qua đời năm 1807. Carey vẫn tiếp tục những công việc đồ sộ của mình qua chính những năm tháng ấy, và sử liệu không hề giả vờ rằng nỗi đau khổ ấy từng được xếp lại cho gọn gàng.
Carey có làm gì để chấm dứt tục thiêu sống góa phụ không?
Có. Trong nhiều năm, ông đã ghi chép tư liệu và vận động chống lại tục sati, tức tục thiêu sống các góa phụ trên giàn hỏa táng của chồng họ, cũng như chống lại nạn giết trẻ sơ sinh, và đệ trình các bản kiến nghị lên chính quyền để chấm dứt những tập tục ấy. Khi tục sati bị luật pháp cấm tại Bengal vào năm 1829, Carey, lúc ấy là biên dịch viên của chính quyền, được giao nhiệm vụ dịch đạo luật mới sang tiếng Bengal và đã làm việc thật khẩn trương, vì tin rằng mỗi giờ chậm trễ đều có thể phải trả bằng mạng sống.
Carey muốn được nhớ đến như thế nào khi ông qua đời?
Ông qua đời tại Serampore ngày 9 tháng 6 năm 1834, hưởng thọ bảy mươi hai tuổi, sau bốn mươi năm ở Ấn Độ mà chưa một lần trở về quê hương. Đối với một người có những thành tựu như thế, ông lại chọn một phần mộ khiêm nhường nhất có thể, không xin nhắc gì đến truyền giáo hay dịch thuật mà chỉ xin hai câu trong các bài thánh ca của Isaac Watts: “Một con sâu khốn khổ, nghèo nàn và yếu đuối, con ngã vào vòng tay nhân từ của Ngài.” Con người từng thúc giục một Hội Thánh dè dặt hãy dấn thân làm những điều lớn lao, đến cuối cùng lại xin được nhớ đến như một con sâu yếu đuối, ngã vào vòng tay nhân từ của Đức Chúa Trời.