Thế kỷ truyền giáo

Mary Slessor

Mary Slessor (1848–1915) là một cô gái làm công trong nhà máy ở Dundee, về sau trở thành nhà truyền giáo tại Calabar, thuộc Nigeria ngày nay.

Sinh
1848
Mất
1915

Cũng xuất hiện trong

Tiểu sử

  1. 1848
  2. 1876
  3. 1888
  4. 1892
  5. 1915

Bà là một cô thợ đay tóc đỏ từ các nhà máy ở Dundee, dáng người nhỏ bé, ăn nói thẳng thắn, đã đứng bên khung cửi từ khi còn là một đứa trẻ. Không ai có thể khác xa hình ảnh một nữ giáo sĩ quý phái theo quan niệm thời Victoria hơn bà. Thế nhưng Mary Slessor đã sống gần bốn mươi năm trong những cánh rừng Calabar, học nói tiếng Efik như một người phụ nữ sinh ra ở đó, ngồi ghế thẩm phán xét xử những người đàn ông chưa từng nhận lệnh từ một người phụ nữ, và gom nhặt những đứa trẻ sinh đôi mà hàng xóm của bà đã được dạy phải vứt bỏ. Bà không để lại một cuốn sách lớn nào. Điều bà để lại là một lời chứng, được bà nhắc đi nhắc lại cho đến cuối đời, rằng trọn cả cuộc đời ấy đã được nâng đỡ bằng sự cầu nguyện.

Những năm học việc gian khổ

Bà sinh ngày 2 tháng 12 năm 1848 tại Aberdeen, trong cảnh nghèo khó. Cha bà, Robert, là một thợ đóng giày đã mất nghề vì rượu và kết thúc những năm lao động của mình trong vai một người làm công nhà máy; gia đình được giữ cho khỏi tan nát nhờ người mẹ, và chẳng bao lâu sau, nhờ chính những đứa con. Năm 1859, cả nhà dọn đến Dundee, đến với những nhà máy đay khi ấy đang nuốt chửng sức lao động của người nghèo.

Mary vào làm ở nhà máy từ rất sớm. Từ năm mười một tuổi, bà là một “công nhân nửa buổi” — nửa ngày đi học, nửa ngày đứng bên khung cửi — và đến năm mười bốn tuổi, bà đã là một thợ lành nghề, làm trọn ca dài, từ sáu giờ sáng đến sáu giờ tối, suốt gần mười năm trời, đem tiền công góp vào việc nuôi sống gia đình. Đó không hẳn là một tuổi thơ mà đúng hơn là một thời học việc về sự chịu đựng. Bà học cách làm việc trong lúc kiệt sức, học cách xoay xở với những gì mình có, học cách đứng vững giữa những con người thô lỗ, và tranh thủ đọc bất cứ thứ gì bà có thể vớ được. Không điều nào trong số đó là uổng phí. Người phụ nữ sau này một mình băng qua những vùng đất nơi đàn ông có vũ khí giải quyết tranh chấp bằng mã tấu, trước hết đã được tôi luyện cho cứng cỏi và nhẫn nại trong một nhà máy ở Scotland.

Đức tin của bà lớn lên trong những năm ấy, giữa những điều bình thường của đời sống một gia đình lao động thuộc hệ phái Trưởng Lão — lớp Trường Chúa Nhật bà dạy, công tác truyền giáo trong những con hẻm nghèo của thị trấn. Rồi vào năm 1873, David Livingstone qua đời ở châu Phi, và tin ấy lan khắp Scotland như một cơn gió đổi mùa. Slessor, vốn đã bồn chồn từ trước, cảm nhận sức kéo của cánh đồng truyền giáo lắng lại thành một tiếng gọi.

Tiếng gọi đến Calabar

Bà hai mươi tám tuổi khi nộp đơn vào Ban Truyền Giáo Hải Ngoại của Giáo hội Trưởng Lão Liên Hiệp năm 1876. Bà được huấn luyện một thời gian ngắn tại Edinburgh, và ngày 5 tháng 8 năm 1876, bà xuống tàu đi Calabar, trên bờ biển đông nam của nơi ngày nay là Nigeria — một vùng đất mang tiếng đáng sợ trong mắt người châu Âu vì những cơn sốt và bạo lực của nó.

Ngay từ đầu, bà đã làm điều khiến bà khác biệt với phần lớn các bạn đồng công truyền giáo: bà đến sống giữa người dân thay vì sống bên cạnh họ. Bà học tiếng Efik cho đến khi thông thạo, cho đến khi bà có thể tranh luận, đùa cợt và than khóc bằng thứ tiếng ấy. Bà ăn đồ ăn địa phương, đi chân trần, và lập nhà trong các làng mạc thay vì trong sự an toàn của khu nhà truyền giáo. Bà không diễn vai khiêm nhường; bà đơn giản không thấy ý nghĩa gì của một Phúc Âm được rao giảng qua một hàng rào. Khoảng cách mà hầu hết các nhà truyền giáo giữ lại, bà đã xóa bỏ.

Giờ đây thiên đàng gần tôi hơn nước Anh, và sẽ chẳng còn ai lo lắng cho tôi nếu tôi đi lên vùng nội địa.

— Mary Slessor, sau khi mẹ và em gái bà qua đời

Những lời ấy được nói ra sau khi mẹ và em gái bà qua đời — những người cuối cùng ở Scotland còn ngóng trông từng lá thư của bà. Với hầu hết mọi người, một mất mát như thế hẳn là lý do để trở về quê nhà. Với Slessor, nó cắt đứt sợi dây cuối cùng. Không còn ai để lo lắng, bà được tự do đi đến nơi không ai khác chịu đi.

Okoyong

Tháng 8 năm 1888, bà tiến sâu vào nội địa đến Okoyong, một vùng mà trước đó các nhà truyền giáo từng bị giết và chưa có quyền lực nào của người châu Âu vươn tới. Bà đi cùng một nhóm nhỏ những đứa con nuôi và hầu như chẳng mang theo gì khác. Bà định cư ở đó và ở lại nhiều năm, và người dân đã gọi bà là nữ hoàng da trắng của Okoyong — một danh hiệu nói lên khá nhiều về vị thế kỳ lạ của bà và về việc bà đã hoàn toàn biến vị thế ấy thành của riêng mình.

Những gì bà thấy ở Okoyong, bà quyết tâm thay đổi. Tục giết trẻ sinh đôi là một trong những điều khó khăn nhất. Người ta tin rằng trẻ sinh đôi bị nguyền rủa, là dấu hiệu của một tà linh; những đứa bé bị bỏ trong bụi rậm hoặc bị giết, còn người mẹ thì bị xua đuổi. Slessor không thể chịu nổi điều đó. Bà đi tìm những đứa trẻ bị bỏ rơi, bế chúng về nhà và nuôi chúng như con mình — rất nhiều đứa, qua năm tháng, trong đó có một cô con gái bà đặt tên là Janie. Bà lấp đầy ngôi nhà mình bằng những đứa trẻ mà không ai khác dám chạm đến, và bằng cách giữ cho chúng được sống, khỏe mạnh và được yêu thương ngay trước mắt mọi người, bà khiến niềm tin xưa cũ kia ngày càng khó đứng vững.

Sẽ là huyền thoại nếu nói rằng một mình bà đã xóa bỏ hủ tục ấy; tục giết trẻ sinh đôi chỉ suy giảm chậm chạp, qua nhiều thập kỷ, nhờ nhiều bàn tay và nhiều công lao sau bà. Điều có thật, và như thế là đủ, là bà đã chống lại nó ngay tại nơi mình đứng, cứu những đứa trẻ bà có thể với tới, và biến chính gia đình mình thành một lời biện luận thường trực chống lại hủ tục đó.

Bà cũng quyết tâm chống lại tục xét xử bằng thử thách — hạt đậu độc bị ép cho người bị cáo buộc ăn, để nếu sống sót thì được coi là vô tội, còn chết thì là có tội — và chống lại những sự tàn ác khác vốn giải quyết tranh chấp bằng cách giết chóc. Bà lao mình vào giữa các phe đang tranh chấp và tự đứng ra làm người phân xử, và những câu chuyện được kể lại nhiều nhất thuật rằng bà đã đối mặt với những người đàn ông có vũ khí và đứng chắn giữa hai đạo quân để ngăn một cuộc chiến. Những cảnh ấy một phần thuộc về lối kể chuyện thời Victoria đã nảy nở quanh bà, và hồ sơ thực tế thì trầm lặng hơn huyền thoại; nhưng sự thật nằm bên dưới thì không có gì phải nghi ngờ. Một người phụ nữ không có binh lính, không có vũ khí, chỉ bằng lòng gan dạ và sự tín nhiệm dày công vun đắp, đã trở thành nền hòa bình của vùng đất ấy.

Một thẩm phán đi chân trần

Chính quyền thuộc địa, chứng kiến điều này, đã làm một việc chưa từng có tiền lệ. Năm 1892, họ bổ nhiệm bà làm phó lãnh sự tại Okoyong, giao cho bà quản lý tòa án bản xứ — một chức vụ có thẩm quyền pháp lý thật sự mà không người phụ nữ nào thời ấy được xem là có thể nắm giữ. Bà chủ tọa các vụ tranh chấp, đưa ra phán quyết, và được tuân phục. Về sau, vào năm 1905, bà đảm nhận một vai trò tương tự ở tòa án bản xứ tại Ikot Obong. Năm 1913, bà được phong làm hội viên danh dự của Dòng Thánh John để ghi nhận công việc của bà.

Thật đáng để dừng lại ngắm nhìn bức tranh ấy: một cô gái từng làm công trong nhà máy, đi chân trần, ăn nói mộc mạc, phân xử những cuộc tranh chấp của cả một vùng, và các phán quyết của bà có hiệu lực vì qua nhiều năm người dân đã quyết định rằng họ tin cậy bà. Bà không có quân đội đứng sau, cũng chẳng có của cải. Điều bà có là tiếng Efik, lòng can đảm, và sự tín nhiệm lâu dài dành cho một người phụ nữ chưa từng một lần đặt sự an toàn của mình lên trên sự an toàn của họ.

Một bản ghi chép dài về những lời cầu nguyện được nhậm

Suốt tất cả những năm ấy, bà thường xuyên lâm bệnh nặng. Sốt rét đến rồi đi rồi lại đến; bà thường phải ở một mình, thường kiệt sức quá mức thân thể có thể chịu đựng. Và suốt tất cả những năm ấy, bà vẫn giữ thói quen mà người viết tiểu sử bà sau này đặt làm trọng tâm câu chuyện đời bà. Bà cầu nguyện về mọi điều — sức khỏe, những quyết định, những hiểm nguy bà bước vào, thức ăn phải xuất hiện khi chẳng còn gì — và bà tin, một cách đơn sơ và cho đến cuối cùng, rằng những lời cầu nguyện ấy đã được nhậm.

Cuộc đời tôi là một bản ghi chép dài, từng ngày, từng giờ, về những lời cầu nguyện được nhậm. Về sức khỏe thân thể, về những lúc trí óc căng thẳng quá sức, về sự dẫn dắt được ban cho cách lạ lùng, về những sai lầm và hiểm nguy được tránh khỏi, về sự thù nghịch đối với Phúc Âm được khuất phục, về thức ăn được cung cấp đúng vào giờ cần đến, về mọi điều làm nên cuộc sống và sự phục vụ nghèo nàn của tôi, tôi có thể làm chứng, với một niềm kính sợ trọn vẹn và thường là đầy kinh ngạc, rằng tôi tin Đức Chúa Trời nhậm lời cầu nguyện.

— Mary Slessor

Người mẹ của mọi dân tộc

Bà qua đời ngày 13 tháng 1 năm 1915 tại Use, gần Itu, vì cơn sốt đã săn đuổi bà suốt cả đời. Bà hưởng thọ sáu mươi sáu tuổi. Chính quyền thuộc địa tổ chức tang lễ cấp nhà nước cho bà, và bà được thương tiếc khắp cả Calabar lẫn Scotland. Giữa những người bà đã sống và làm việc cùng, bà là Eka Kpukpru Owo — “người mẹ của mọi dân tộc” — một danh xưng có được nhờ từng đứa trẻ được cứu và từng cuộc tranh chấp được dàn xếp. Ở quê hương bà, ký ức về bà được gìn giữ bằng những vinh dự bình dị của một dân tộc đã sản sinh ra bà: trong nhiều năm, gương mặt bà xuất hiện trên tờ mười bảng Anh của Ngân hàng Clydesdale.

Bà không viết cuốn sách nổi tiếng nào và cũng không lập ra dòng tu nào. Điều bà để lại khó đóng khung hơn nhưng hữu ích hơn. Bà là bằng chứng cho thấy Đức Chúa Trời làm những công việc lớn nhất của Ngài qua những khí cụ ít ai ngờ nhất — rằng một cô gái nghèo từ nhà máy ở Dundee, chẳng được ban cho gì ngoài lòng gan dạ, một ngôn ngữ và thói quen cầu nguyện, có thể thay đổi diện mạo của cả một đất nước. Và bà để lại chính lời chứng ấy, được trao ra không chút tô điểm bởi một người phụ nữ có đủ mọi lý do để biết điều đó có thật hay không: rằng trọn một cuộc đời, từ khung cửi đến rừng sâu, có thể là một bản ghi chép dài về những lời cầu nguyện được nhậm.

Hỏi và đáp

Mary Slessor là ai?

Mary Slessor (1848–1915) là một cô gái làm công trong nhà máy ở Dundee, về sau trở thành nhà truyền giáo tại Calabar, thuộc Nigeria ngày nay. Sống giữa người dân và nói tiếng của họ, bà đã chống lại tục giết trẻ sinh đôi, cứu và nuôi dưỡng nhiều đứa trẻ, rồi trở thành thẩm phán ở vùng nội địa — và được nhớ đến như “người mẹ của mọi người.” Bà không để lại cuốn sách lớn nào, chỉ để lại một lời chứng, được bà nhắc đi nhắc lại cho đến cuối đời, rằng trọn cả cuộc đời ấy đã được nâng đỡ bằng sự cầu nguyện.

Những năm đầu đời của bà ra sao?

Bà sinh ngày 2 tháng 12 năm 1848 tại Aberdeen trong cảnh nghèo khó; cha bà mất nghề đóng giày vì rượu, và năm 1859 cả nhà dọn đến các nhà máy đay ở Dundee. Mary vào làm ở nhà máy từ rất sớm — là “công nhân nửa buổi” từ năm mười một tuổi, nửa ngày đi học và nửa ngày bên khung cửi, và đến năm mười bốn tuổi đã là thợ lành nghề làm trọn ca dài suốt gần mười năm. Đó không hẳn là một tuổi thơ mà là một thời học việc về sự chịu đựng, và không điều nào trong số đó là uổng phí: người phụ nữ sau này một mình băng qua những vùng đất hiểm nguy, trước hết đã được tôi luyện cho cứng cỏi và nhẫn nại trong một nhà máy ở Scotland.

Điều gì đã kêu gọi bà đến Calabar?

Đức tin của bà lớn lên trong đời sống bình thường của một gia đình lao động thuộc hệ phái Trưởng Lão — lớp Trường Chúa Nhật, công tác truyền giáo trong những con hẻm nghèo của Dundee. Rồi năm 1873, David Livingstone qua đời ở châu Phi, và tin ấy lan khắp Scotland như một cơn gió đổi mùa; Slessor, vốn đã bồn chồn từ trước, cảm nhận sức kéo của cánh đồng truyền giáo lắng lại thành một tiếng gọi. Bà nộp đơn vào Ban Truyền Giáo Hải Ngoại năm 1876, được huấn luyện một thời gian ngắn, và ngày 5 tháng 8 năm 1876 xuống tàu đi Calabar, một vùng đất mang tiếng đáng sợ trong mắt người châu Âu vì những cơn sốt và bạo lực của nó.

Bà đã sống giữa người dân như thế nào?

Ngay từ đầu, bà đã làm điều khiến bà khác biệt với phần lớn các nhà truyền giáo: bà đến sống giữa người dân thay vì sống bên cạnh họ. Bà học tiếng Efik cho đến khi thông thạo — cho đến khi có thể tranh luận, đùa cợt và than khóc bằng thứ tiếng ấy — ăn đồ ăn địa phương, đi chân trần, và lập nhà trong các làng mạc thay vì trong sự an toàn của khu nhà truyền giáo. Bà không diễn vai khiêm nhường; bà đơn giản không thấy ý nghĩa gì của một Phúc Âm được rao giảng qua một hàng rào, và bà đã xóa bỏ khoảng cách mà hầu hết các nhà truyền giáo giữ lại.

Bà đã làm gì ở Okoyong?

Tháng 8 năm 1888, bà tiến sâu vào nội địa đến Okoyong, một vùng mà trước đó các nhà truyền giáo từng bị giết và chưa có quyền lực nào của người châu Âu vươn tới, mang theo một nhóm nhỏ những đứa con nuôi và hầu như chẳng có gì khác. Bà ở lại đó nhiều năm, và người dân đã gọi bà là nữ hoàng da trắng của Okoyong. Bà quyết tâm chống lại những sự tàn ác vốn giải quyết tranh chấp bằng cách giết chóc và chống lại tục xét xử bằng thử thách — hạt đậu độc bị ép cho người bị cáo buộc ăn — lao mình vào giữa các phe đang tranh chấp, và chỉ bằng lòng gan dạ và sự tín nhiệm dày công vun đắp, bà đã trở thành nền hòa bình của vùng đất ấy.

Bà đã chống lại tục giết trẻ sinh đôi như thế nào?

Người ta tin rằng trẻ sinh đôi bị nguyền rủa, là dấu hiệu của một tà linh; những đứa bé bị bỏ trong bụi rậm hoặc bị giết, còn người mẹ thì bị xua đuổi. Slessor không thể chịu nổi điều đó — bà đi tìm những đứa trẻ bị bỏ rơi, bế chúng về nhà và nuôi nhiều đứa như con mình, lấp đầy ngôi nhà bằng những đứa trẻ mà không ai khác dám chạm đến. Bằng cách giữ cho chúng được sống, khỏe mạnh và được yêu thương ngay trước mắt mọi người, bà khiến niềm tin xưa cũ kia ngày càng khó đứng vững; hủ tục ấy chỉ suy giảm chậm chạp, qua nhiều thập kỷ và nhờ nhiều bàn tay, nhưng bà đã chống lại nó ngay tại nơi mình đứng.

Bà đã trở thành thẩm phán như thế nào?

Chính quyền thuộc địa, chứng kiến một người phụ nữ tự đứng ra làm người phân xử cho cả một vùng, đã làm một việc chưa từng có tiền lệ: năm 1892, họ bổ nhiệm bà làm phó lãnh sự tại Okoyong, giao cho bà quản lý tòa án bản xứ — một thẩm quyền pháp lý thật sự mà không người phụ nữ nào thời ấy được xem là có thể nắm giữ. Bà chủ tọa các vụ tranh chấp, đưa ra phán quyết, và được tuân phục; về sau, vào năm 1905, bà đảm nhận một vai trò tương tự tại Ikot Obong. Một cô gái từng làm công trong nhà máy, đi chân trần và ăn nói mộc mạc, đã phân xử những cuộc tranh chấp của cả một vùng vì người dân đã quyết định rằng họ tin cậy bà.

Sự cầu nguyện quan trọng thế nào trong công việc của bà?

Đó là nền tảng của mọi điều. Thường xuyên lâm bệnh nặng vì bệnh sốt rét chưa bao giờ buông tha, thường phải ở một mình và kiệt sức quá mức thân thể có thể chịu đựng, bà cầu nguyện về mọi điều — sức khỏe, những quyết định, những hiểm nguy bà bước vào, thức ăn phải xuất hiện khi chẳng còn gì — và bà đặt sự cầu nguyện cao hơn cả công việc được nó nâng đỡ: “Cầu nguyện là công việc khó hơn hành động, ít ra tôi thấy là như vậy, nhưng sức mạnh để mở mang Vương Quốc nằm ở con đường ấy.”

Lời chứng của bà về những lời cầu nguyện được nhậm là gì?

Bà đã tóm gọn gần bốn mươi năm trong một câu: “Cuộc đời tôi là một bản ghi chép dài, từng ngày, từng giờ, về những lời cầu nguyện được nhậm. Về sức khỏe thân thể, về những lúc trí óc căng thẳng quá sức, về sự dẫn dắt được ban cho cách lạ lùng... về thức ăn được cung cấp đúng vào giờ cần đến, về mọi điều làm nên cuộc sống và sự phục vụ nghèo nàn của tôi, tôi có thể làm chứng, với một niềm kính sợ trọn vẹn và thường là đầy kinh ngạc, rằng tôi tin Đức Chúa Trời nhậm lời cầu nguyện.” Đó không phải là một giáo lý chỉ được tin từ xa, mà là sổ sách của một cuộc đời sống một mình giữa vùng đất hiểm nguy và bằng cách nào đó được đưa đi qua trọn vẹn.

Bà được nhớ đến như thế nào?

Bà qua đời ngày 13 tháng 1 năm 1915 tại Use, gần Itu, vì cơn sốt đã săn đuổi bà suốt cả đời, hưởng thọ sáu mươi sáu tuổi; chính quyền thuộc địa tổ chức tang lễ cấp nhà nước cho bà, và bà được thương tiếc khắp cả Calabar lẫn Scotland. Giữa những người bà đã sống cùng, bà là Eka Kpukpru Owo — “người mẹ của mọi dân tộc” — một danh xưng có được nhờ từng đứa trẻ được cứu và từng cuộc tranh chấp được dàn xếp. Bà là bằng chứng cho thấy Đức Chúa Trời làm những công việc lớn nhất của Ngài qua những khí cụ ít ai ngờ nhất: một cô gái nghèo từ nhà máy ở Dundee, chẳng được ban cho gì ngoài lòng gan dạ, một ngôn ngữ và thói quen cầu nguyện.