Thế kỷ truyền giáo

Josephine Bakhita

Cựu nô lệ sinh tại Sudan (khoảng 1869–1947), người đã tìm gặp Đấng Christ tại Venice, giành được tự do trước một tòa án Ý, và phục vụ năm mươi năm trong vai trò nữ tu Dòng Canossa…

Sinh
1869
Mất
1947

Tiểu sử

Bà chưa bao giờ biết ngày sinh của chính mình, và bà không còn nhớ được cái tên mẹ đã đặt cho mình. Josephine Bakhita sinh khoảng năm 1869 tại Olgossa, một ngôi làng ở Darfur, miền tây của nước Sudan ngày nay, thuộc dân tộc Daju. Cha bà là một người được kính trọng và khá sung túc, em trai của tù trưởng làng; bà lớn lên giữa ba anh em trai và ba chị em gái, và bốn mươi năm sau, khi đọc cho người khác chép lại hồi ức của mình, bà đã mở đầu bằng chính mái nhà đã mất ấy: “Tôi sống một cuộc đời rất hạnh phúc và vô tư lự, chẳng hề biết khổ đau là gì.”

Bị bắt đi

Bọn buôn nô lệ đã bắt mất người chị cả của bà. Rồi vào khoảng năm 1877, khi bà chừng tám hay chín tuổi, chúng đến bắt bà. Bà bị lùa đi chân trần hàng trăm dặm về phía El Obeid, và bị bán rồi mua lại hai lần, trước cả khi đến được thị trấn ấy. Theo lời thuật của Dòng Canossa, nỗi kinh hoàng đã xóa sạch tên thật khỏi trí nhớ của bà, và cái tên bà mang suốt quãng đời còn lại là tên do những kẻ bắt cóc đặt cho: Bakhita, tiếng Ả Rập có nghĩa là “người may mắn.” Mãi rất lâu về sau, dù chẳng ai cố ý, cái tên ấy mới dường như trở thành một lời đúng thật.

Trong những năm sau đó, bà bị bán đi bán lại nhiều lần — năm lần tại các chợ nô lệ ở Sudan, như Giáo hoàng Benedict XVI về sau đã viết. Có lần bà tìm cách trốn thoát, nhưng lại bị bắt về. Ở El Obeid, con trai của một người chủ đã đánh đập và đá bà tàn nhẫn đến nỗi suốt hơn một tháng bà nằm trên chiếc chiếu rơm, không sao gượng dậy nổi. Những năm tồi tệ nhất là khi bà ở trong nhà một viên tướng người Thổ, hầu hạ vợ và mẹ vợ của ông ta. Bà nhớ lại: “Suốt những năm ở trong ngôi nhà ấy, tôi không nhớ có ngày nào trôi qua mà không mang thêm một vết thương nào đó. Vết roi này vừa bắt đầu lành thì những trận đòn khác lại trút xuống trên tôi.”

Cũng chính ở đó, bà phải chịu thử thách mà bà gọi là kinh khủng nhất trong mọi thử thách. Dưới sự giám sát của bà chủ đứng ngay bên cạnh, roi cầm trong tay, Bakhita và những cô gái nô lệ khác bị khắc dấu: một người đàn bà vẽ hoa văn lên da họ bằng bột mì trắng, dùng dao cạo rạch theo các đường vẽ, rồi nhét muối vào vết thương để sẹo không bao giờ phai. Bà kể: “Tôi tưởng mình sẽ chết bất cứ lúc nào, nhất là khi họ chà muối vào người tôi.” Bà mang những dấu ấy, cùng với những vết roi, xuống tận nấm mồ; Giáo hoàng Benedict XVI đã đếm được 144 vết sẹo. Thế nhưng, ngay giữa bóng tối ấy, theo chính lời bà làm chứng, có một điều gì đó trong bà đã vươn về phía Đức Chúa Trời trước cả khi bà biết danh Ngài. Bà nhớ lại: “Nhìn thấy mặt trời, mặt trăng và các vì sao, tôi tự nhủ: Ai có thể là Chủ của những vật đẹp đẽ này? Và tôi cảm thấy một khao khát lớn lao được thấy Ngài, được biết Ngài và được tôn kính Ngài.”

Một người chủ khác hẳn

Vào đầu thập niên 1880, cuộc nổi dậy của phái Mahdi tràn về phía El Obeid, và viên tướng đã bán hết nô lệ của mình trước khi ra đi. Tại Khartoum, Bakhita được lãnh sự Ý Callisto Legnani mua về — và lần đầu tiên kể từ khi bị bắt, bà nhận ra rằng chẳng ai dùng roi khi sai bảo mình. Trong nhà ông, bà được biết sự bình yên và thậm chí cả những giây phút vui mừng, dù vẫn bị phủ bóng bởi nỗi nhớ thương gia đình mà bà sẽ không bao giờ gặp lại. Khi cuộc vây hãm Khartoum buộc Legnani phải chạy trốn, Bakhita nài xin được đi theo ông. Họ cưỡi lạc đà băng qua sa mạc đến cảng Suakin bên Biển Đỏ, rồi xuống tàu sang Ý, cập bến Genoa vào năm 1885.

Bà vẫn chưa được tự do. Tại Genoa, Legnani trao bà cho vợ của người bạn cũng là người cùng chạy nạn với ông, Augusto Michieli, và bà theo gia đình Michieli về biệt thự của họ tại Zianigo, gần Mirano, thuộc vùng Veneto. Khi con gái của họ là Alice — thường gọi là Mimmina — chào đời năm 1886, Bakhita trở thành vú nuôi và người bạn tận tụy của cô bé. Sau đó Augusto Michieli mua một khách sạn ở Suakin và quyết định đưa cả gia đình sang châu Phi sinh sống hẳn. Trong lúc tài sản ở Ý đang được bán đi, vợ ông cần một nơi để gửi đứa con và người vú nuôi, và theo lời khuyên của người quản lý gia đình là Illuminato Checchini, bà đã gửi cả hai cho các nữ tu Dòng Canossa tại Viện Dự Tòng ở Venice vào cuối tháng 11 năm 1888.

Chính tại đó, qua các nữ tu, Bakhita được nghe về Chúa Giê-xu Christ. Về sau bà nói rằng họ đã giới thiệu cho bà “Đức Chúa Trời mà từ thuở nhỏ tôi đã cảm nhận trong lòng mà không biết Ngài là ai,” và bà nói về sự dạy dỗ của họ là được ban ra “với lòng kiên nhẫn anh hùng.” Giáo hoàng Benedict, khi kể lại câu chuyện của bà ở phần mở đầu thông điệp về niềm hy vọng, đã chỉ đúng vào ý nghĩa của sự dạy dỗ ấy đối với một người chỉ từng biết đến những kẻ làm chủ mình. Khi học phương ngữ Venice, Bakhita gọi Đức Chúa Trời bằng từ dùng để chỉ người chủ trong một gia đình — paron. Cả đời bà chỉ biết những người chủ khinh rẻ bà, đánh đập bà, hay cùng lắm là thấy bà có ích. Giờ đây bà được nghe về một Paron ở trên mọi người chủ, là Đấng nhân lành, Đấng biết bà, đã dựng nên bà và yêu thương bà — Đấng chính Ngài đã từng bị đánh đòn, và đang chờ đợi bà bên hữu Đức Chúa Cha.

“Tại đây, tôi đã trở thành con gái của Đức Chúa Trời”

Khi bà Michieli trở về đón con gái và người nô lệ của mình, Bakhita đã làm một điều mà chưa ai từng cho phép bà làm: bà nói không. Với một sự cương quyết khiến mọi người sửng sốt, bà từ chối rời bỏ các nữ tu và Đức Chúa Trời mà bà đã tìm gặp giữa họ. Suốt ba ngày, bà Michieli tìm cách ép buộc cho bằng được. Bề trên của viện dự tòng đã khiếu nại lên Thượng phụ Venice, và vụ việc được đưa đến nhà chức trách. Ngày 29 tháng 11 năm 1889, phán quyết được đưa ra: chế độ nô lệ đã bị bãi bỏ tại Sudan từ trước khi Bakhita chào đời, và luật pháp Ý chưa bao giờ công nhận chế độ ấy. Trước pháp luật, bà chưa từng là tài sản của bất kỳ ai. Lần đầu tiên trong đời, tương lai của bà thuộc về chính bà, và bà đã chọn ở lại.

Sự tự do không đưa bà rời xa các nữ tu mà còn đưa bà gắn bó sâu đậm hơn với họ. Bà ở lại viện dự tòng, cảm nhận tiếng gọi dâng trọn cuộc đời mình cho Đấng Christ, và vào tháng 12 năm 1893 bà gia nhập nhà tập của Dòng Nữ Tử Bác Ái Canossa. Ngày 8 tháng 12 năm 1896, tại Verona, bà tuyên khấn. Ngay cả khi ấy, lòng bà vẫn hướng về châu Phi.

Madre Moretta

Bà chưa bao giờ được bay về phương nam. Năm 1902, bà được sai đến nhà dòng Canossa tại Schio, một thị trấn công nghiệp nhỏ nằm dưới chân dãy Alps gần Vicenza, và ở đó, ngoại trừ vài năm đi xa, bà đã sống trọn quãng đời còn lại. Công việc của bà là những việc bình dị nhất của một tu viện: nấu nướng, may vá và thêu thùa, coi sóc phòng thánh, và trên hết là giữ cổng. Là nữ tu gác cổng, bà chào đón mọi người đến gõ cửa, và bà thường nhẹ nhàng đặt tay trên đầu những đứa trẻ mỗi ngày bước vào trường của Dòng Canossa. Trong Thế Chiến thứ nhất, một phần tu viện được dùng làm bệnh viện quân đội, và bà góp tay chăm sóc những thương binh. Người dân Schio dần dần yêu mến bà. Họ gọi bà là Sor Moretta và Madre Moretta — “người chị nhỏ da nâu của chúng tôi,” “người mẹ da đen của chúng tôi” — và những cái tên ấy là lòng trìu mến, chứ chẳng phải lời chế giễu.

Điều họ nhớ mãi là sự hiền dịu của bà, giọng Venice du dương mang âm điệu của một xứ sở khác, và một nụ cười dường như chẳng bao giờ phai nhạt. Lời khuyên của bà lúc nào cũng ngắn gọn và lúc nào cũng hướng về Đức Chúa Trời: “Hãy sống tốt, hãy yêu mến Chúa, hãy cầu nguyện cho những người chưa biết Ngài. Được biết Đức Chúa Trời là một ân điển lớn lao biết bao!”

Năm 1910, vâng lời các bề trên, bà đọc cho người khác chép lại câu chuyện đời mình, và gần như mọi điều chúng ta biết về thời thơ ấu của bà đều đến từ cuốn sổ ấy. Năm 1931, Ida Zanolini xuất bản câu chuyện ấy với nhan đề Storia meravigliosa — “một câu chuyện kỳ diệu” — và cuốn sách đã khiến bà nổi tiếng khắp nước Ý. Từ năm 1935 đến năm 1939, dòng tu sai bà đi từ nhà dòng này đến nhà dòng khác, lấy nhà tập truyền giáo tại Vimercate gần Milan làm nơi đặt chân, để kể lại câu chuyện của mình và giúp chuẩn bị cho các nữ tu trẻ lên đường sang châu Phi. Bà đi, vì như Giáo hoàng Benedict XVI đã viết, niềm hy vọng đã cứu chuộc bà không phải là điều bà có thể giữ cho riêng mình.

Sự tha thứ

Câu hỏi mà người ta muốn hỏi bà nhất lại là câu hỏi khó nhất. Có lần một học sinh hỏi bà sẽ làm gì nếu một ngày kia gặp lại những kẻ đã bắt cóc mình. Bà trả lời ngay lập tức.

Nếu tôi gặp lại những kẻ buôn nô lệ đã bắt cóc tôi, và ngay cả những kẻ đã hành hạ tôi, tôi sẽ quỳ xuống hôn tay họ. Vì nếu những điều đã xảy đến với tôi chưa từng xảy ra, thì làm sao tôi có thể trở thành một Cơ Đốc nhân và một tu sĩ?

— Josephine Bakhita

Thật dễ hiểu lầm những lời ấy như thể bà nghĩ rằng bọn buôn nô lệ đã làm điều tốt. Bà không hề nghĩ thế. Bà chỉ đơn giản là không để chúng có tiếng nói sau cùng trên cuộc đời mình, và bà không chịu căm ghét chúng. Vào một dịp khác, bà nói: “Tôi thương xót họ! Chắc hẳn họ không hề biết nỗi thống khổ mà họ đã gây ra cho tôi.” Khi một linh mục gặng hỏi — ngay cả những kẻ đã hành hạ bà sao? — bà đáp: “Sao lại không? Thật tội nghiệp họ! Họ không biết Chúa.” Lòng thương xót đã tìm đến bà cũng chính là thước đo của lòng thương xót mà bà ban ra cho người khác. Khi nói về những năm làm nô lệ, nỗi đau buồn của bà không phải vì những gì mình đã chịu đựng, mà vì những năm bà đã sống mà không biết Đấng Christ: “Dù tôi có quỳ gối suốt cả đời, cũng không đủ để bày tỏ lòng biết ơn của tôi đối với Chúa nhân lành.”

Tùy theo ý Chủ muốn

Suốt Thế Chiến thứ hai, khi Schio, một trung tâm công nghiệp, bị ném bom, dân thị trấn xem bà nữ tu già người châu Phi như một nơi nương náu giữa họ. Khi bề trên của bà, kiệt sức vì những gian khổ của những năm ấy, tâm sự những nỗi phiền muộn của mình, Bakhita đáp lại theo cách quen thuộc của bà: “Thưa Mẹ, sao Mẹ lại ngạc nhiên khi Chúa ban cho Mẹ một chút khó nhọc? Nếu Ngài không đến với chúng ta để chia sẻ một phần những đau khổ của Ngài, thì Ngài sẽ đến với ai?” Bà nói bà sẽ cầu nguyện, “nhưng chỉ cầu cho ý muốn của Đức Chúa Trời được nên.”

Những năm cuối đời của bà dài dằng dặc và đầy đau đớn. Bệnh tật buộc bà phải ngồi xe lăn, nhưng nụ cười vẫn còn đó. Khi khách đến thăm hỏi bà thế nào, bà đưa ra câu trả lời đã trở thành phương châm sống của bà: “Tùy theo ý Chủ muốn.” Khi được hỏi bà có sợ chết không, bà nói: “Khi một người yêu thương một người khác thật nhiều, người ấy hết lòng mong được gặp người mình yêu. Vậy thì cớ gì tôi phải sợ chết? Sự chết đưa chúng ta đến với Đức Chúa Trời.”

Ngài là Chủ, tôi chỉ là tạo vật hèn mọn của Ngài.

— Josephine Bakhita

Vào những giờ phút cuối cùng, tâm trí bà trở về với những con đường nô lệ thuở thơ ấu. Đã hơn một lần bà nài xin người y tá bên cạnh: “Xin hãy nới lỏng xiềng xích ra... chúng nặng quá!” Rồi nỗi kinh hoàng xưa qua đi, và bà an nghỉ bình yên tại tu viện ở Schio vào ngày 8 tháng 2 năm 1947, hưởng thọ khoảng bảy mươi tám tuổi, giữa vòng các chị em của mình. Suốt ba ngày, dòng người kéo đến để nhìn Madre Moretta của họ lần sau cùng.

Người may mắn

Giáo hội Công giáo mở án phong thánh cho bà mười hai năm sau khi bà qua đời, phong chân phước cho bà năm 1992 và tuyên thánh cho bà ngày 1 tháng 10 năm 2000; theo đòi hỏi của tiến trình ấy, Giáo hội ghi nhận những sự chữa lành nhờ lời cầu thay của bà, nhưng cuộc đời bà không cần thêm phép lạ nào mới có thể lên tiếng. Khi Giáo hoàng John Paul II đến thăm Khartoum năm 1993, ông đã tôn vinh bà ngay trên quê hương của bà — “Hỡi toàn cõi châu Phi, hãy vui mừng! Bakhita đã trở về với anh chị em” — và ngày nay bà được xem là bổn mạng của Sudan và của những người đấu tranh chống nạn buôn người. Năm 2007, Giáo hoàng Benedict XVI đã chọn bà, giữa tất cả các thánh, để mở đầu thông điệp Spe Salvi của ông, như bức tranh hiện đại rõ ràng nhất về niềm hy vọng Cơ Đốc là gì: không phải niềm hy vọng nhỏ nhoi tìm được một người chủ tử tế hơn, mà là niềm hy vọng lớn lao khi biết mình được Đức Chúa Trời “yêu thương cách dứt khoát.”

Đó là sự thật lạ lùng ẩn giấu trong cái tên mà những kẻ bắt cóc đã đặt cho bà. Cô bé từng quên mất tên mình đã được tìm thấy, được gọi tên và được nhận làm của riêng bởi một Đấng Chủ không làm tổn thương ai và đã chịu thương tích vì mọi người. Bà đã dành năm mươi năm mở cánh cổng tu viện cho khách lạ, và qua cánh cổng nhỏ ấy, rất nhiều người từ đó đến nay đã thoáng thấy Đức Chúa Trời mà bà gọi là Paron — và nhận ra rằng Ngài là Đấng nhân lành.

Thư viện chưa có sách hay bài giảng nào của tác giả này.

Hỏi và đáp

Josephine Bakhita là ai?

Josephine Bakhita (khoảng 1869–1947) là một phụ nữ người Sudan bị bắt làm nô lệ từ thuở nhỏ. Sau khi được đưa sang Ý, bà đã tin nhận Đấng Christ, giành được tự do trước một tòa án Ý, và sống năm mươi năm trong vai trò nữ tu Dòng Canossa tại thị trấn Schio. Sự tha thứ của bà dành cho những kẻ đã bắt bà làm nô lệ, cùng niềm vui thầm lặng của bà, đã khiến bà trở thành một trong những chứng nhân Cơ Đốc được yêu mến nhất của châu Phi thời hiện đại, và bà được Giáo hội Công giáo tuyên thánh vào năm 2000.

Bà đến từ đâu?

Bà sinh khoảng năm 1869 tại Olgossa, một ngôi làng ở Darfur, miền tây của nước Sudan ngày nay, thuộc dân tộc Daju; bà chưa bao giờ biết chính xác ngày sinh của mình. Cha bà là em trai của tù trưởng làng, và bà lớn lên giữa ba anh em trai và ba chị em gái. Về sau bà nhớ lại rằng mình đã sống một cuộc đời rất hạnh phúc và vô tư lự, chẳng hề biết khổ đau là gì.

Bà đã trở thành nô lệ như thế nào, và cái tên Bakhita từ đâu mà có?

Vào khoảng năm 1877, khi bà chừng tám hay chín tuổi, bọn buôn nô lệ — những kẻ trước đó đã bắt mất người chị cả của bà — đã bắt cóc bà và lùa bà đi về phía El Obeid. Theo lời thuật của Dòng Canossa, nỗi kinh hoàng đã khiến bà quên mất tên thật của mình, và bà giữ lấy cái tên do những kẻ bắt cóc đặt cho: Bakhita, tiếng Ả Rập có nghĩa là “người may mắn.” Bà đã bị bán năm lần tại các chợ nô lệ ở Sudan.

Bà đã chịu những đau khổ gì trong thời gian làm nô lệ?

Bà bị con trai của một người chủ đánh đập tàn nhẫn đến nỗi suốt hơn một tháng nằm liệt không gượng dậy nổi, và trong nhà một viên tướng người Thổ, bà bị đánh roi gần như mỗi ngày. Bà và những cô gái nô lệ khác bị dùng dao cạo rạch hoa văn lên da rồi nhét muối vào để sẹo không bao giờ phai; bà kể rằng mình tưởng sắp chết, nhất là khi họ chà muối vào. Giáo hoàng Benedict XVI đã đếm được 144 vết sẹo trên thân thể bà.

Bà đã đến Ý bằng cách nào?

Tại Khartoum, bà được lãnh sự Ý Callisto Legnani mua về, và trong nhà ông không ai dùng roi. Khi cuộc vây hãm của phái Mahdi buộc ông phải chạy trốn, bà nài xin được đi theo, và họ đến Genoa vào năm 1885. Tại đó, ông trao bà cho vợ của người bạn mình là Augusto Michieli, và bà trở thành vú nuôi của Mimmina, con gái nhà Michieli, tại biệt thự của họ gần Mirano.

Bà đã đến với đức tin nơi Đấng Christ như thế nào?

Vào cuối năm 1888, bà Michieli gửi Mimmina và Bakhita cho các nữ tu Dòng Canossa tại Viện Dự Tòng ở Venice trong khi bà sang Sudan với chồng. Tại đó, như lời bà kể, các nữ tu đã giới thiệu cho bà Đức Chúa Trời mà từ thuở nhỏ bà đã cảm nhận trong lòng mà không biết Ngài là ai. Khi học tiếng Venice, bà gọi Đức Chúa Trời là “Paron” — Đấng Chủ — một Đấng Chủ nhân lành, biết bà và yêu thương bà, khác hẳn mọi người chủ bà từng biết.

Bà đã giành được tự do như thế nào?

Khi bà Michieli trở về để đưa bà sang châu Phi, Bakhita từ chối rời bỏ các nữ tu, và suốt ba ngày vụ việc bị giằng co cho đến khi được đưa đến nhà chức trách. Ngày 29 tháng 11 năm 1889, phán quyết được đưa ra rằng chế độ nô lệ đã bị bãi bỏ tại Sudan từ trước khi bà chào đời và chưa bao giờ được công nhận tại Ý, vì vậy về mặt pháp lý bà chưa bao giờ là nô lệ. Ngày 9 tháng 1 năm 1890, bà chịu báp-têm với tên Josephine, và về sau bà thường hôn bồn báp-têm mà nói: “Tại đây, tôi đã trở thành con gái của Đức Chúa Trời!”

Cuộc đời tu trì của bà ra sao?

Bà tuyên khấn trong Dòng Nữ Tử Bác Ái Canossa ngày 8 tháng 12 năm 1896, cầu xin Đức Chúa Trời cho bà được bay về phương nam để kể cho dân tộc mình về lòng nhân lành của Ngài. Từ năm 1902, bà sống tại tu viện ở Schio, gần Vicenza, làm đầu bếp, thợ may, người coi phòng thánh và người gác cổng, và dân thị trấn gọi bà là Madre Moretta, người mẹ da đen của họ. Hồi ký của bà, được đọc cho chép lại năm 1910 và được Ida Zanolini xuất bản năm 1931, đã khiến bà được biết đến khắp nước Ý, và từ năm 1935 đến năm 1939 bà đi khắp nơi kể lại câu chuyện của mình để giúp chuẩn bị cho các nữ tu lên đường sang châu Phi.

Bà đã nói gì về những kẻ đã bắt bà làm nô lệ?

Khi được hỏi bà sẽ làm gì nếu gặp lại những kẻ đã bắt cóc mình, bà nói rằng bà sẽ quỳ xuống hôn tay họ, vì nếu những điều ấy không xảy ra thì bà đã không trở thành một Cơ Đốc nhân và một tu sĩ. Bà không bào chữa cho điều ác, nhưng bà không chịu căm ghét: “Tôi thương xót họ,” bà nói, và về những kẻ đã hành hạ mình: “Thật tội nghiệp họ! Họ không biết Chúa.”

Bà qua đời như thế nào, và bà được ghi nhớ ra sao?

Trong những năm cuối đời, bệnh tật buộc bà phải ngồi xe lăn, và khi được hỏi bà thế nào, bà thường đáp: “Tùy theo ý Chủ muốn.” Bà qua đời tại Schio ngày 8 tháng 2 năm 1947; vào lúc cuối, bà sống lại những ngày làm nô lệ và nài xin được nới lỏng xiềng xích. Giáo hội Công giáo tuyên thánh cho bà năm 2000, và năm 2007 Giáo hoàng Benedict XVI đã mở đầu thông điệp về niềm hy vọng của ông, Spe Salvi, bằng câu chuyện của bà như hình ảnh của một linh hồn biết mình được Đức Chúa Trời yêu thương cách dứt khoát.