
Cũng xuất hiện trong
Tiểu sử
- 1899
- 1920
- 1929
- 1989
Phần lớn cuộc Phục Hưng Đông Phi thuộc về người châu Phi — thuộc về người nhân viên y tế đã xưng ra sự kiêu ngạo của mình trước cả bệnh viện, thuộc về người giáo dân đã giảng ngoài đường phố đến nỗi người ta tưởng ông mất trí, thuộc về vị tổng giám mục bị sát hại vì không chịu im lặng. Joe Church chẳng phải ai trong số ấy. Ông là một bác sĩ người Anh, một giáo sĩ bình thường như bao người khác, được sai đến điều hành một bệnh viện ở một xứ không phải quê hương mình. Điều khiến tên ông gắn liền không thể tách rời với cuộc Phục Hưng không phải là ông đã lãnh đạo nó — ông luôn khẳng định mình không hề lãnh đạo — mà là trong một kỳ nghỉ đầy chán nản năm 1929, ông được hỏi một câu hỏi mà tự ông không thể nghĩ ra, và nhờ ân điển, ông có đúng câu trả lời duy nhất mà người hỏi đang cần.
Người con của mục sư chọn ngành y
John Edward Church — mọi người đều gọi là Joe — sinh ngày 10 tháng 8 năm 1899 tại Anh, là con trai của một mục sư Anh giáo ở miền quê, Edward Joseph Church. Từ năm mười một tuổi, ông được gửi đi học nội trú ở trường dự bị của St Lawrence College, tại Ramsgate, theo nếp sống êm đềm của những gia đình mục sư thời vua Edward.
Rồi thế kỷ ấy vỡ vụn. Ông bước vào tuổi trưởng thành giữa Thế Chiến Thứ Nhất và phục vụ trong Binh đoàn Xe tăng (Tank Corps), được phong thiếu úy năm mười chín tuổi — một sĩ quan còn non trẻ giữa cỗ máy mới nhất và xấu xí nhất của cuộc chiến ấy. Khi chiến tranh kết thúc, năm 1919, ông vào Emmanuel College, Cambridge, nhờ một khoản trợ cấp của quân đội để học y khoa, và tại đó ông gắn bó với Hội Sinh viên Cơ Đốc Liên trường Cambridge (Cambridge Inter-Collegiate Christian Union), một đoàn thể sinh viên Tin Lành đầy nhiệt thành đã uốn nắn nhiều thế hệ Cơ Đốc nhân người Anh.
Ông ghi nhớ chính xác ngày mình tin Chúa: 29 tháng 8 năm 1920. Điều đáng lưu ý là một người con của mục sư, lớn lên ngay trong lòng Hội Thánh và đã sinh hoạt trong một hội sinh viên Cơ Đốc, vẫn có thể gọi đúng tên một ngày mà đức tin ấy trở thành của riêng mình. Từ chính đời sống mình, Church biết rằng ở gần đức tin không giống với được đức tin đổ đầy — một sự phân biệt về sau sẽ trở thành toàn bộ gánh nặng trong chức vụ của ông.
Ông được đào tạo tại Bệnh viện St Bartholomew ở Luân Đôn và nhận bằng tiến sĩ y khoa (MD) năm 1926. Ông là một bác sĩ thật sự, giỏi nghề và chu đáo, chứ không phải một nhà giảng đạo tình cờ xách theo túi đồ y tế. Ngày 28 tháng 10 năm 1927, ông lên tàu sang châu Phi với Hội Truyền Giáo Hội Thánh (Church Missionary Society), thuộc Hội Truyền Giáo Ruanda (Ruanda Mission) của hội ấy, và sau khoảng năm tháng huấn luyện tại Kabale ở Uganda, ông được phái sang bên kia biên giới đến Gahini, ở Rwanda. Khi đến nơi, ông thấy cả vùng đang chìm trong một nạn đói trầm trọng — công việc đầu tiên của ông ở châu Phi là giữa những người đang chết đói.
Đồi Namirembe, tháng 9 năm 1929
Sau hai năm, Church kiệt sức và nản lòng. Công việc ở bệnh viện vất vả, bông trái thì ít ỏi, và theo lời chính ông kể, ông đã gần cạn sức. Tháng 9 năm 1929, ông đi nghỉ ngắn ngày ở Kampala, ở lại trên đồi Namirembe, nơi có nhà thờ chính tòa lớn của Hội Thánh Anh giáo Uganda. Tại đó, gần nhà thờ chính tòa, ông gặp một người giáo dân Uganda tên là Simeoni Nsibambi.
Nsibambi là người có địa vị và có lòng sốt sắng tôn giáo không nhỏ, và ông bất mãn sâu sắc — không phải với thế gian, mà với chính mình và với Hội Thánh của mình. Ông đặt ra cho người bác sĩ người Anh đang mỏi mệt này một câu hỏi đã vang vọng suốt cuộc Phục Hưng từ đó đến nay:
Có một điều gì đó còn thiếu trong tôi và trong Hội Thánh Uganda. Ông có thể cho tôi biết đó là gì không?
— Simeoni Nsibambi nói với Joe Church, đồi Namirembe, năm 1929
Church không có chương trình nào để đưa ra cho ông. Điều Church có là sự dạy dỗ của Keswick về sự thánh khiết mà ông đã thấm nhuần thời sinh viên — sự đầy dẫy Đức Thánh Linh và điều mà các nhà giảng đạo của Keswick gọi là “đời sống đắc thắng” — cùng một cuốn Kinh Thánh mở sẵn. Hai người ở bên nhau suốt hai ngày và không làm gì khác ngoài học hỏi và cầu nguyện. Họ lần theo các chuỗi tham chiếu và phần chú giải trong cuốn Kinh Thánh Scofield của Church về sự đầy dẫy Đức Thánh Linh, dõi theo chủ đề ấy từ phân đoạn này sang phân đoạn khác, và họ cầu nguyện. Nsibambi, bị cáo trách đến tận xương tủy, đã cầu nguyện bằng đức tin để từ bỏ mọi tội lỗi.
Về sau Church viết về cuộc gặp gỡ ấy với một niềm vui không thể nhầm lẫn — niềm vui lớn khi được kể cho Nsibambi về sự đầy dẫy Đức Thánh Linh và “đời sống đắc thắng”. Ông trở về Gahini như một người đã được đổi mới, và viết thư về nhà một câu mà hóa ra là lời tiên tri về mọi điều xảy đến sau đó:
Giờ đây không gì có thể ngăn cản một sự tuôn đổ thật sự của Đức Thánh Linh trên Rwanda, ngoại trừ chính sự thiếu nên thánh của chúng ta.
— Joe Church, thư gửi về nhà sau cuộc gặp gỡ năm 1929
Nsibambi không giữ hai ngày ấy cho riêng mình. Hổ thẹn về thứ tôn giáo cũ của mình và nung nấu với điều mới mẻ, ông bắt đầu giảng ngoài trời trên đồi Namirembe — về sự tan vỡ, về sự ăn năn, về sự đổi mới — đến nỗi hàng xóm cho rằng ông bị loạn trí. Các sử gia của phong trào gọi cuộc gặp gỡ giữa hai người ấy là tia lửa chính thức của cuộc Phục Hưng Đông Phi. Thật lạ lùng khi truy nguyên một ngọn lửa đã lan khắp cả một lục địa về tận hai con người lặng lẽ quỳ gối cầu nguyện, nhưng đó chính là nơi nó bắt đầu.
Gahini, và ngọn lửa không chịu nằm yên
Trung tâm đời sống của chính Church là bệnh viện Gahini, và chính tại đó — chứ không phải trên diễn đàn của một đại hội nào — người ta thường cho rằng cuộc Phục Hưng đã khởi phát khi nó bùng lên vào khoảng năm 1933. Ngày 19 tháng 5 năm 1930, ông cưới Decima Tracey — Decie — tại Uganda; bà cũng là một bác sĩ được đào tạo bài bản và làm việc bên cạnh ông ở Gahini, và họ nuôi dạy năm người con tại nơi ấy. Ngay từ đầu, cuộc Phục Hưng đã là chuyện của công việc thường ngày: hai bác sĩ, một phòng bệnh đầy người đau ốm, và sự khám phá chậm rãi rằng Phúc Âm họ rao giảng phải trở nên thật trong chính đời sống họ trước hết.
Bước ngoặt ở Gahini đến qua một nhân viên bệnh viện tên là Yosiya Kinuka, một người phụ tá băng bó vết thương, con trai của một tù trưởng ở Ankole, kiêu ngạo và công khai chống lại sứ điệp ăn năn. Ông cay đắng phẫn uất khi bị gọi là người Lao-đi-xê — kẻ hâm hẩm — và một thời gian ông chống lại cả phong trào. Rồi sự cáo trách tìm đến ông. Ông xưng ra trước mọi người thứ tôn giáo trên danh nghĩa và sự kiêu ngạo thuộc linh của mình, tin nhận Chúa, và trở thành một trong những người đầu tiên của các đội truyền giảng, cũng là bạn đồng lao suốt đời của Church. Khuôn mẫu ấy — người kiêu ngạo bị đập vỡ, nói to lên chính tội lỗi cụ thể của mình trước mặt anh em — đã trở thành động cơ của cuộc Phục Hưng. Nó vận hành không nhờ tài hùng biện mà nhờ sự xưng tội, sự đền bù và sự hòa giải, từ sự cáo trách về tội lỗi cho đến nơi ân điển vươn tới.
Những người khác lần lượt đến. Năm 1931, Blasio Kigozi, em trai của Nsibambi, đến cùng Church ở Gahini, và dấn thân vào công việc với một sự mãnh liệt như thể biết mình chẳng còn bao nhiêu thời gian. Ông kêu gọi Hội Thánh zukuka — hãy thức dậy — rồi ngày 26 tháng 1 năm 1936, ông qua đời vì sốt do ve truyền, khi vẫn còn là một người trẻ. Một đợt bùng phát lớn hơn đã đến tại Kabale, ở Uganda, năm 1935, và từ đó các kỳ hội nghị đã mang phong trào lan rộng khắp Đông Phi, và theo thời gian, đến tận châu Âu, châu Mỹ và Ấn Độ.
Xuyên suốt tất cả, bài ca hành tiến của cuộc Phục Hưng là một bài thánh ca cảm tạ đơn sơ, được hát bằng tiếng Luganda ở bất cứ nơi nào những người balokole — những người được cứu — nhóm lại:
Tukutendereza Yesu — Chúng con ngợi khen Ngài, lạy Chúa Giê-xu; Giê-xu, Chiên Con của Đức Chúa Trời, huyết Ngài tẩy sạch con.
— “Tukutendereza Yesu”, bài thánh ca của cuộc Phục Hưng Đông Phi
Church hẳn sẽ là người đầu tiên nói rằng chẳng điều nào trong đó là công của ông. Ông đã mang đến một cuốn Kinh Thánh Scofield, đôi chút sự dạy dỗ của Keswick, và lòng sẵn sàng để chính mình bị đập vỡ cùng với những người châu Phi mà ông đến để phục vụ. Phần còn lại đến từ một nơi khác. Nếu có một sự đáp lời cho lời cầu nguyện trên đồi Namirembe, thì đó không phải là một phép lạ riêng lẻ nào mà ông có thể chỉ ra. Đó chính là bản thân sự việc — ngọn lửa ở Gahini, cuộc đời đổi mới của một người phụ tá băng bó kiêu ngạo, hàng chục nghìn người sẽ gọi đúng tên tội lỗi mình và thấy chúng được rửa sạch.
Những năm phục vụ dài lâu, và cuộc ra đi
Church đã dâng phần lớn cuộc đời mình cho bệnh viện ấy và cho đất nước ấy. Ông từng làm ngự y cho nhà vua Rwanda và được Vua Baudouin của Bỉ trao huân chương — những dấu hiệu của một địa vị mà ông chưa bao giờ tìm kiếm và hiếm khi nhắc đến. Ông cũng viết sách, dù luôn với tư cách một người làm chứng hơn là một tác giả: tiểu sử Blasio Kigozi, Hãy Thức Dậy! Một Tiếng Gọi Từ Châu Phi (Awake! An African Calling, 1937); Xin Tha Cho Họ (Forgive Them, 1966), câu chuyện về vị tử đạo châu Phi Yona Kanamuzeyi; và về cuối đời, bản tường thuật của chính ông về toàn bộ phong trào, Tìm Kiếm Điều Cao Nhất (Quest for the Highest, 1981), được rút ra từ những cuốn nhật ký ông đã ghi chép suốt nửa thế kỷ.
Những năm cuối ở châu Phi của ông không hề êm ả. Năm 1961, ông rời Rwanda giữa làn sóng bạo lực sắc tộc và chính trị đang xé nát đất nước — cũng chính những rạn nứt về sau sẽ chai cứng lại thành những điều còn tồi tệ hơn nhiều. Trong một thời gian, ông giúp phục vụ tại một bệnh viện ở Kabarole, Uganda, trước khi nghỉ hưu vào khoảng năm 1964. Năm 1972, dưới thời Amin, ông rời hẳn châu Phi và định cư tại Little Shelford, gần Cambridge, nơi lần đầu tiên ông tìm được đức tin khi còn là sinh viên. Ông qua đời tại đó ngày 29 tháng 9 năm 1989, thọ chín mươi tuổi.
Những gì ông để lại
Joe Church để lại một bệnh viện, một kệ sách khiêm tốn, và một phong trào chưa bao giờ mang tên ông vì ông không cho phép điều đó. Điều ông để lại rõ ràng nhất là hình hài của cuộc gặp gỡ năm 1929 — bằng chứng rằng những việc lớn lao của Đức Chúa Trời có thể bắt đầu từ chỗ rất nhỏ bé và rất thấp hèn.
Ông không phải là một người sáng lập theo nghĩa mà tham vọng vẫn hiểu. Ông là một bác sĩ nản lòng trong một kỳ nghỉ tranh thủ, tình cờ mang theo một cuốn Kinh Thánh mở và một sự dạy dỗ về sự đầy trọn của Đức Thánh Linh, và đã ngồi lại suốt hai ngày với một người anh em châu Phi không chịu bị gạt đi. Từ đó đã nảy sinh một cuộc phục hưng làm thay đổi Hội Thánh trên cả một vùng rộng lớn của thế giới. Câu nói của chính ông vẫn là điều chân thật nhất ông từng nói về nó: rằng không gì có thể ngăn cản sự tuôn đổ của Đức Thánh Linh, ngoại trừ sự thiếu nên thánh nơi những người cầu xin điều ấy. Ông dành phần đời còn lại để bảo đảm rằng ít nhất, sự thiếu hụt ấy sẽ không phải là của ông.
Hỏi và đáp
Joe Church là ai?
Bác sĩ Joe E. Church (1899–1989) là một bác sĩ truyền giáo người Anh thuộc Hội Truyền Giáo Hội Thánh (CMS), làm việc tại bệnh viện Gahini ở Rwanda. Hai ngày ông cùng người giáo dân Uganda Simeoni Nsibambi học Kinh Thánh và cầu nguyện trên đồi Namirembe vào tháng 9 năm 1929 được ghi nhớ như tia lửa khởi đầu cuộc Phục Hưng Đông Phi. Ông phục vụ ở châu Phi hơn ba mươi năm và luôn khẳng định rằng cuộc Phục Hưng là công việc của Đức Chúa Trời, chứ không phải của ông — ông không phải là một người sáng lập theo nghĩa mà tham vọng vẫn hiểu, mà là một bác sĩ nản lòng tình cờ mang theo một cuốn Kinh Thánh mở.
Ông xuất thân như thế nào?
John Edward Church — mọi người đều gọi là Joe — sinh ngày 10 tháng 8 năm 1899, là con trai của một mục sư Anh giáo ở miền quê nước Anh. Ông phục vụ trong Binh đoàn Xe tăng (Tank Corps) thời Thế Chiến Thứ Nhất, được phong sĩ quan năm mười chín tuổi, rồi vào Emmanuel College, Cambridge, nhờ một khoản trợ cấp của quân đội để học y khoa; tại đó ông gắn bó với Hội Sinh viên Cơ Đốc Liên trường Cambridge (Cambridge Inter-Collegiate Christian Union) và ghi nhớ chính xác ngày mình tin Chúa: 29 tháng 8 năm 1920. Ông được đào tạo tại Bệnh viện St Bartholomew, nhận bằng tiến sĩ y khoa (MD) năm 1926, và năm 1927 lên tàu sang châu Phi với Hội Truyền Giáo Ruanda (Ruanda Mission) của Hội Truyền Giáo Hội Thánh, được phái đến Gahini ở Rwanda.
Điều gì đã xảy ra trên đồi Namirembe vào tháng 9 năm 1929?
Sau hai năm làm việc, Church kiệt sức và nản lòng, nên đi nghỉ ngắn ngày ở Kampala, ở lại trên đồi Namirembe. Tại đó ông gặp một người giáo dân Uganda, Simeoni Nsibambi, người bất mãn sâu sắc — không phải với thế gian, mà với chính mình và với Hội Thánh của mình — và đặt ra cho ông một câu hỏi đã vang vọng từ đó đến nay: “Có một điều gì đó còn thiếu trong tôi và trong Hội Thánh Uganda. Ông có thể cho tôi biết đó là gì không?” Hai người ở bên nhau suốt hai ngày và không làm gì khác ngoài học Kinh Thánh và cầu nguyện.
Trong hai ngày ấy, hai người đã thật sự làm gì?
Church không có chương trình nào để đưa ra — chỉ có sự dạy dỗ của Keswick về sự thánh khiết mà ông đã thấm nhuần thời sinh viên, tức sự đầy dẫy Đức Thánh Linh và điều mà các nhà giảng đạo của Keswick gọi là “đời sống đắc thắng”, cùng một cuốn Kinh Thánh mở sẵn. Họ lần theo các chuỗi tham chiếu và phần chú giải Scofield về sự đầy dẫy Đức Thánh Linh, dõi theo chủ đề ấy từ phân đoạn này sang phân đoạn khác, và cầu nguyện; Nsibambi, bị cáo trách đến tận xương tủy, đã cầu nguyện bằng đức tin để từ bỏ mọi tội lỗi. Không ai trong hai người biết rằng họ đang nhóm lên một ngọn lửa — họ tưởng mình chỉ đang cầu nguyện cho một người.
Sau đó Church đã viết thư về nhà nói gì?
Ông trở về Gahini như một người đã được đổi mới, và viết thư về nhà một câu mà hóa ra là lời tiên tri về mọi điều xảy đến sau đó: “Giờ đây không gì có thể ngăn cản một sự tuôn đổ thật sự của Đức Thánh Linh trên Rwanda, ngoại trừ chính sự thiếu nên thánh của chúng ta.” Về sau ông nhắc lại cuộc gặp gỡ ấy với một niềm vui không thể nhầm lẫn — niềm vui lớn khi được kể cho Nsibambi về sự đầy dẫy Đức Thánh Linh và “đời sống đắc thắng”.
Công việc của ông ở Gahini là gì?
Trung tâm đời sống của ông là bệnh viện Gahini, và chính tại đó — chứ không phải trên một diễn đàn lớn nào — người ta thường cho rằng cuộc Phục Hưng đã khởi phát khi nó bùng lên vào khoảng năm 1933. Năm 1930, ông cưới Decima Tracey — Decie — bà cũng là một bác sĩ được đào tạo bài bản và làm việc bên cạnh ông, và họ nuôi dạy năm người con tại đó. Ngay từ đầu, cuộc Phục Hưng đã là chuyện của công việc thường ngày: hai bác sĩ, một phòng bệnh đầy người đau ốm, và sự khám phá chậm rãi rằng Phúc Âm họ rao giảng phải trở nên thật trong chính đời sống họ trước hết.
Bước ngoặt ở Gahini đã đến như thế nào?
Bước ngoặt đến qua một nhân viên bệnh viện tên là Yosiya Kinuka, một người phụ tá băng bó vết thương kiêu ngạo, công khai chống lại sứ điệp ăn năn, và cay đắng phẫn uất khi bị gọi là kẻ hâm hẩm. Rồi sự cáo trách tìm đến ông: ông xưng ra trước mọi người thứ tôn giáo trên danh nghĩa và sự kiêu ngạo thuộc linh của mình, tin nhận Chúa, và trở thành bạn đồng lao suốt đời của Church. Khuôn mẫu ấy — người kiêu ngạo bị đập vỡ, nói to lên chính tội lỗi cụ thể của mình trước mặt anh em — đã trở thành động cơ của cuộc Phục Hưng, vận hành không nhờ tài hùng biện mà nhờ sự xưng tội, sự đền bù và sự hòa giải.
Ông có xem cuộc Phục Hưng là thành tựu của mình không?
Không — ông hẳn sẽ là người đầu tiên nói rằng chẳng điều nào trong đó là công của ông. Ông đã mang đến một cuốn Kinh Thánh Scofield, đôi chút sự dạy dỗ của Keswick, và lòng sẵn sàng để chính mình bị đập vỡ cùng với những người châu Phi mà ông đến để phục vụ; phần còn lại đến từ một nơi khác. Theo ông, câu trả lời chân thật cho lời cầu nguyện năm 1929 không phải là một phép lạ riêng lẻ nào mà ông có thể chỉ ra, nhưng là chính bản thân sự việc — ngọn lửa ở Gahini, cuộc đời đổi mới của một người phụ tá băng bó kiêu ngạo, hàng chục nghìn người sẽ gọi đúng tên tội lỗi mình và thấy chúng được rửa sạch.
Ông đã viết những gì?
Ông luôn viết với tư cách một người làm chứng hơn là một tác giả: tiểu sử Blasio Kigozi, “Hãy Thức Dậy! Một Tiếng Gọi Từ Châu Phi” (Awake! An African Calling, 1937); “Xin Tha Cho Họ” (Forgive Them, 1966), câu chuyện về vị tử đạo châu Phi Yona Kanamuzeyi; và về cuối đời, bản tường thuật của chính ông về toàn bộ phong trào, “Tìm Kiếm Điều Cao Nhất” (Quest for the Highest, 1981), được rút ra từ những cuốn nhật ký ông đã ghi chép suốt nửa thế kỷ. Ông cũng viết cuốn sách nhỏ “Một Người Yêu Chúa Giê-xu Tha Thiết” (A Great Lover of Jesus) về William Nagenda.
Thời gian của ông ở châu Phi đã kết thúc ra sao?
Những năm ấy không hề êm ả. Năm 1961, ông rời Rwanda giữa làn sóng bạo lực sắc tộc và chính trị đang xé nát đất nước, giúp phục vụ tại một bệnh viện ở Kabarole, Uganda, rồi nghỉ hưu vào khoảng năm 1964; năm 1972, dưới thời Amin, ông rời hẳn châu Phi và định cư tại Little Shelford, gần Cambridge, nơi ông qua đời ngày 29 tháng 9 năm 1989, thọ chín mươi tuổi. Ông để lại một bệnh viện, một kệ sách khiêm tốn, và một phong trào chưa bao giờ mang tên ông vì ông không cho phép điều đó — bằng chứng rằng những việc lớn lao của Đức Chúa Trời có thể bắt đầu từ chỗ rất nhỏ bé và rất thấp hèn.
Chân dung: From H. H. Osborn, Pioneers in the East African Revival, via Beautiful Feet