Thời hiện đại

Janani Luwum

Janani Luwum (khoảng 1922–1977) đã đi lên từ một cậu bé chăn gia súc ở miền bắc Uganda để trở thành Tổng Giám mục của Giáo hội Uganda, Rwanda, Burundi và Boga-Zaire.

Sinh
1922
Mất
1977

Cũng xuất hiện trong

Tiểu sử

  1. 1922
  2. 1948
  3. 1955
  4. 1969
  5. 1974
  6. 1977

Phong trào Phấn hưng Đông Phi đã ban cho Hội Thánh rất nhiều con người thầm lặng — những nhân viên y tế, thầy giáo, giáo lý viên, những người nam người nữ công khai xưng tội mình và suốt năm mươi năm cứ hát mãi cùng một bài ca ngắn. Phong trào ấy cũng ban cho Hội Thánh một vài vị tử đạo. Janani Luwum là cả hai. Ông khởi đầu là một cậu bé chăn gia súc ở tận miền cực bắc Uganda và kết thúc đời mình trong cương vị Tổng Giám mục của cả giáo tỉnh, bị bắn chết trong một căn phòng khóa kín vì đã nói sự thật với một bạo chúa. Giữa hai đầu ấy là một đường thẳng không hề đứt đoạn: một thầy giáo làng đã tin nhận Chúa vào một buổi sáng tháng Giêng, và từ đó về sau không bao giờ ngừng rao giảng, bất kể phải trả giá thế nào — và cuối cùng, cái giá ấy là tất cả mọi sự của ông.

Cậu bé chăn gia súc từ Mucwini

Ông sinh khoảng năm 1922 tại Mucwini, vùng Đông Acholi, miền bắc Uganda — cách rất xa những vương quốc và những thành phố có nhà thờ chính tòa, nơi Hội Thánh nắm giữ quyền lực của mình. Không còn ghi chép nào về ngày sinh chính xác; ngay cả năm sinh cũng chỉ là ước đoán, như với rất nhiều người sinh ra ở nơi ấy và thời ấy. Cha ông là một người đã theo Cơ Đốc giáo, thuộc số những người đầu tiên trong vùng, nên Janani được nuôi lớn ngay trong đức tin chứ không phải đến với đức tin như một người xa lạ. Thuở nhỏ, cậu chăn bò, dê và cừu của gia đình — sự học việc bình thường của mọi đứa trẻ Acholi.

Cậu thông minh, và việc học đã đưa cậu vươn lên khỏi những lối mòn chăn bò. Cậu theo học Trường Trung học Gulu, rồi Trường Cao đẳng Sư phạm Boroboro, và trở thành thầy giáo — một vị trí đáng trọng, một tương lai ổn định. Đến giữa tuổi hai mươi, ông đã có một nghề nghiệp, một người vợ tên Mary và một con gái nhỏ. Xét theo mọi thước đo thông thường, ông đã thành đạt. Điều chưa xảy ra chính là điều sẽ định hình tất cả những gì còn lại.

Buổi sáng ngày 6 tháng 1 năm 1948

Cuộc Phấn hưng đã lan khắp Đông Phi hơn một thập niên — từ Rwanda và trạm truyền giáo Gahini, lên đến Uganda, được những tín hữu thường dân mang đi, những người đứng dậy giữa các buổi nhóm bình thường và lớn tiếng gọi tên tội lỗi của chính mình. Những người thuộc phong trào được gọi là balokole, nghĩa là “những người được cứu”, và bài ca của họ là một điệp khúc tạ ơn duy nhất bằng tiếng Luganda về huyết của Đấng Christ, được hát đi hát lại cho đến khi khắc sâu vào ký ức của cả một thế hệ.

Tukutendereza Yesu — Chúng con ngợi khen Ngài, lạy Chúa Giê-xu; Giê-xu, Chiên Con của Đức Chúa Trời, huyết Ngài tẩy sạch con. Trong Ngài con được thỏa lòng.

— “Tukutendereza Yesu”, điệp khúc của cuộc Phấn hưng Đông Phi

Ngày 6 tháng 1 năm 1948, ngọn lửa ấy đến với Janani Luwum ngay tại làng quê của ông, khi ông vẫn còn là một thầy giáo trẻ. Ông tin nhận Chúa. Đó là biến cố thuộc linh định hình cả cuộc đời ông, và mọi điều phần còn lại của tiểu sử ghi chép đều nảy mầm từ đó. Những gì tiếp theo chẳng có gì là từ từ. Ông lập tức trở thành nhà truyền giảng, rao giảng chống lại rượu và thuốc lá, mang sứ điệp giản dị, khó nghe mà đầy vui mừng của những người balokole đến các làng chung quanh. Một người lẽ ra sẽ làm thầy giáo suốt đời thì nay đã bị Đức Chúa Trời bắt phục, và ông không bao giờ thôi sững sờ vì điều đó.

Chưa đầy một năm sau, hướng đi của cuộc đời ông đã đổi thay vĩnh viễn. Ông vào Trường Thần học Buwalasi vào tháng 1 năm 1949, lúc đầu phải để vợ là Mary và con gái nhỏ ở lại nhà. Ông được cử làm giáo lý viên năm 1950, trở lại trường để học chuẩn bị chịu chức năm 1953, và được phong chức chấp sự ngày 21 tháng 12 năm 1955 — Ngày Thánh Thô-ma, lễ kỷ niệm môn đồ đã muốn được thấy các dấu thương rồi mới chịu tin. Năm sau đó, ông được phong chức linh mục.

Từ miền bắc đến ghế tổng giám mục

Tiếp theo là hai thập niên thăng tiến đều đặn, dù thăng tiến chưa bao giờ là mục đích. Năm 1966, ông trở thành Thư ký Giáo tỉnh của Giáo hội Uganda, Rwanda, Burundi và Boga-Zaire — công việc hành chính, guồng máy chẳng mấy hào nhoáng của một Hội Thánh lớn. Ngày 25 tháng 1 năm 1969, ông được tấn phong Giám mục Bắc Uganda. Điều đáng lưu ý là những ai đã có mặt trong lễ tấn phong ấy: cả Thủ tướng Milton Obote lẫn tư lệnh quân đội Idi Amin đều hiện diện. Hai con người mà giữa họ sẽ nhào nặn nên nỗi kinh hoàng của thập niên kế tiếp đều đã chứng kiến cậu bé chăn gia súc từ Mucwini trở thành giám mục.

Năm 1974, Hội đồng Giám mục bầu ông làm Tổng Giám mục của cả giáo tỉnh, kế nhiệm Erica Sabiti, người châu Phi đầu tiên giữ chức vụ này. Luwum là người thứ hai. Ông gắn bó mật thiết với người bạn đồng lãnh đạo trong phong trào Phấn hưng là Giám mục Festo Kivengere, và cả hai đã mang vào những chức vụ cao nhất của Hội Thánh chính tấm lòng tan vỡ và cởi mở mà họ học được khi còn trẻ trong các buổi nhóm. Ông lãnh đạo theo cách của một người balokole — giản dị, không phô trương, và không có bản năng tự bảo vệ mình mà chức vị cao thường sinh ra.

Bản năng ấy, hay đúng hơn là sự vắng bóng của nó, sắp sửa bị thử thách trước mặt Idi Amin.

Nói sự thật với một bạo chúa

Đến giữa thập niên 1970, Uganda dưới thời Amin đã trở thành một đất nước của những vụ mất tích. Người ta bị bắt đi trong đêm và không bao giờ trở về; xác người trôi trên sông, nằm trong rừng. Luwum không im lặng, và ông cũng không ngừng gặp Tổng thống — một quyết định khiến ông bị chỉ trích bởi những Cơ Đốc nhân cho rằng một người trong hàng giáo phẩm nên giữ khoảng cách với một tên đồ tể. Câu trả lời của ông dành cho họ là lời phát biểu đầy đủ nhất còn lưu lại về cách ông hiểu vị trí của chính mình:

Tôi không biết mình sẽ còn ngồi chiếc ghế này được bao lâu. Tôi sống như thể sẽ không có ngày mai. Mỗi ngày tôi đều đối diện với khả năng bị binh lính bắt đi. Khi cơ hội vẫn còn, tôi rao giảng Phúc Âm bằng tất cả sức lực mình, và lương tâm tôi trong sạch trước mặt Đức Chúa Trời rằng tôi đã không đứng về phía chính quyền hiện tại, một chính quyền hoàn toàn vụ lợi. Tôi đã bị đe dọa nhiều lần. Hễ có cơ hội, tôi đều nói với Tổng thống những điều mà các Hội Thánh không chấp nhận. Đức Chúa Trời là Đấng làm chứng cho tôi.

— Janani Luwum, trả lời những người chất vấn việc ông vẫn sẵn lòng tiếp tục gặp Amin

Những lời ấy nghe như của chính người thầy giáo năm 1948 không thể giữ Tin Lành cho riêng mình — chỉ có điều nay sứ điệp là lời quở trách, và người nghe là một kẻ giết bất cứ ai làm hắn phật lòng. Đầu tháng 2 năm 1977, lực lượng an ninh đột kích tư dinh của tổng giám mục, viện cớ lục soát vũ khí. Không hề nao núng, Luwum cùng Hội đồng Giám mục — khoảng mười tám người — đã gửi một bức thư ngỏ phản đối đến Tổng thống Amin vào giữa tháng ấy, chống lại những vụ giết người và mất tích tùy tiện. Đó là một hành động thách thức thẳng thắn chẳng kém bất cứ điều gì mà một người trong hàng giáo phẩm ở châu Phi từng làm.

Câu trả lời đến rất nhanh. Ngày 16 tháng 2 năm 1977, Amin triệu tập một cuộc mít-tinh tại Kampala. Những “nghi phạm” bị dẫn ra để đọc những lời thú tội cáo buộc Luwum là tay sai của Obote, người đang lưu vong, âm mưu đảo chính, buôn lậu vũ khí. Binh lính đòi xử tử ông ngay tại chỗ. Các giám mục khác được cho về; riêng tổng giám mục bị giữ lại để gặp riêng Amin. Khi bị dẫn đi, ông nói với Festo Kivengere một câu mà vị giám mục này không bao giờ quên.

Họ sẽ giết tôi. Tôi không sợ.

— Janani Luwum nói với Giám mục Festo Kivengere tại cuộc mít-tinh, ngày 16 tháng 2 năm 1977

Ông bị bắt cùng với hai bộ trưởng trong chính nội các của Amin là Erinayo Oryema và Charles Oboth-Ofumbi. Những lời cuối cùng ông nói với các giám mục đồng liêu, được ghi nhớ rõ về sau, không phải là lời của sự sợ hãi, mà của một cái nhìn lạ lùng và vững vàng:

Tôi có thể thấy bàn tay của Chúa trong việc này.

— Janani Luwum, những lời cuối cùng nói với các giám mục đồng liêu

Đến ngày 17 tháng 2, cả ba người đều đã chết. Đài phát thanh Uganda loan báo rằng họ tử nạn trong một vụ tai nạn xe hơi khi đang tìm cách khống chế tài xế để trốn thoát. Đó là một lời dối trá. Khi thi thể được trả về, nó đầy những vết đạn; chính Bộ trưởng Y tế của Amin là Henry Kyemba về sau đã viết trong cuốn Một quốc gia đẫm máu (A State of Blood) rằng tổng giám mục “đã bị bắn xuyên qua miệng và [có] ít nhất ba viên đạn trong ngực.” Ông được an táng gần Nhà thờ Thánh Phao-lô ở Mucwini, trên chính mảnh đất nơi ông đã ra đời.

Lời chứng sống lâu hơn bạo chúa

Không có sự giải cứu nào. Đối với một người tử đạo, sự đáp lời cầu nguyện chân thật hiếm khi là một phép lạ giải thoát; đó là sự điềm tĩnh khi đối diện cái chết, và là cách lời chứng không chịu chết đi khi con người ấy chết. Luwum đã nói ông không sợ, và ông thật không sợ; ông đã nói ông thấy bàn tay của Chúa, và ông đã bước đi để gặp bàn tay ấy. Ngày 30 tháng 3 năm 1977, một buổi lễ tưởng niệm ông được tổ chức tại Tu viện Westminster — một cậu bé chăn gia súc từ Mucwini được tôn vinh dưới những mái vòm của ngôi thánh đường nơi các vua nước Anh đăng quang.

Có lần ông đã nói, thật đơn sơ, rằng ông sẵn sàng chết trong đạo binh của Chúa Giê-xu. Đất nước Uganda mà ông để lại rốt cuộc đã tìm được chỗ cho cả sự hòa giải: năm 2019, nhân dịp kỷ niệm lần thứ bốn mươi hai ngày ông qua đời, gia đình ông và họ hàng của Idi Amin đã gặp nhau công khai để làm hòa — bản năng lâu đời nhất của cuộc Phấn hưng, tội lỗi được gọi tên và sự tha thứ được trao ban, đang chậm rãi thấm vào ký ức của cả một dân tộc.

Tôi sẵn sàng chết trong đạo binh của Chúa Giê-xu.

— Janani Luwum

Ông là một người lính của đạo binh ấy từ một buổi sáng tháng Giêng năm 1948 cho đến một buổi sáng tháng Hai năm 1977, và đường thẳng giữa hai thời điểm ấy chưa bao giờ cong đi. Một cậu bé chăn gia súc được nghe sự thật và không thể ngừng nói ra sự thật; một giám mục cứ tiếp tục gặp một kẻ sát nhân để có thể tiếp tục quở trách hắn; một con người thấy bàn tay của Chúa trong chính việc mình bị bắt và không hề sợ hãi. Chiếc ghế ông ngồi, ông chưa bao giờ nghĩ mình sẽ giữ được lâu. Còn Phúc Âm mà ông đã rao giảng bằng tất cả sức lực mình thì đến nay vẫn còn đứng vững.

Hỏi và đáp

Janani Luwum là ai?

Janani Luwum (khoảng 1922–1977) đã đi lên từ một cậu bé chăn gia súc ở miền bắc Uganda để trở thành Tổng Giám mục của Giáo hội Uganda, Rwanda, Burundi và Boga-Zaire. Tin nhận Chúa trong cuộc Phấn hưng Đông Phi năm 1948, ông rao giảng không chút sợ hãi, và sau khi dẫn đầu cuộc phản đối của các giám mục chống lại những vụ giết người của Idi Amin, ông đã bị sát hại ngày 17 tháng 2 năm 1977. Ông được tôn vinh là một trong mười vị tử đạo của thế kỷ hai mươi có tượng đứng phía trên Cửa Lớn phía Tây của Tu viện Westminster.

Thời niên thiếu của ông ra sao?

Ông sinh khoảng năm 1922 tại Mucwini, vùng Đông Acholi ở miền bắc Uganda — cách rất xa những vương quốc và những thành phố có nhà thờ chính tòa, nơi Hội Thánh nắm giữ quyền lực của mình. Cha ông thuộc số những người đầu tiên trong vùng tin theo Cơ Đốc giáo, nên Janani được nuôi lớn ngay trong đức tin; thuở nhỏ, cậu chăn bò, dê và cừu của gia đình. Cậu thông minh, và việc học đã đưa cậu vươn lên khỏi những lối mòn chăn bò, qua Trường Trung học Gulu và Trường Cao đẳng Sư phạm Boroboro, để trở thành một thầy giáo với một tương lai ổn định.

Ông đã tin nhận Chúa như thế nào?

Ngày 6 tháng 1 năm 1948, ngọn lửa của cuộc Phấn hưng đến với ông ngay tại làng quê mình khi ông vẫn còn là một thầy giáo trẻ, và ông đã tin nhận Chúa. Đó là biến cố thuộc linh định hình cả cuộc đời ông, và mọi điều khác đều nảy mầm từ đó. Những gì tiếp theo chẳng có gì là từ từ: ông lập tức trở thành nhà truyền giảng, rao giảng chống lại rượu và thuốc lá, mang sứ điệp giản dị, khó nghe mà đầy vui mừng của những người balokole đến các làng chung quanh — một người đã bị Đức Chúa Trời bắt phục và không bao giờ thôi sững sờ vì điều đó.

Ông đã thăng tiến trong Hội Thánh như thế nào?

Chưa đầy một năm sau, hướng đi của cuộc đời ông đã đổi thay vĩnh viễn. Ông vào Trường Thần học Buwalasi năm 1949, được cử làm giáo lý viên năm 1950, được phong chức chấp sự vào Ngày Thánh Thô-ma năm 1955 và chức linh mục vào năm sau đó. Năm 1966, ông trở thành Thư ký Giáo tỉnh; ngày 25 tháng 1 năm 1969, ông được tấn phong Giám mục Bắc Uganda — một lễ tấn phong có cả Milton Obote lẫn Idi Amin tham dự — và năm 1974, Hội đồng Giám mục bầu ông làm Tổng Giám mục, kế nhiệm Erica Sabiti, trở thành người châu Phi thứ hai giữ chức vụ này.

Ông hiểu vị trí của mình dưới thời Amin như thế nào?

Đến giữa thập niên 1970, Uganda dưới thời Amin là một đất nước của những vụ mất tích, và Luwum không im lặng, cũng không ngừng gặp Tổng thống. Với những Cơ Đốc nhân cho rằng một người trong hàng giáo phẩm nên giữ khoảng cách, ông trả lời: “Tôi sống như thể sẽ không có ngày mai... Khi cơ hội vẫn còn, tôi rao giảng Phúc Âm bằng tất cả sức lực mình, và lương tâm tôi trong sạch trước mặt Đức Chúa Trời rằng tôi đã không đứng về phía chính quyền hiện tại, một chính quyền hoàn toàn vụ lợi... Hễ có cơ hội, tôi đều nói với Tổng thống những điều mà các Hội Thánh không chấp nhận.”

Cuộc phản đối của các giám mục là gì?

Đầu tháng 2 năm 1977, lực lượng an ninh đột kích tư dinh của tổng giám mục, viện cớ lục soát vũ khí. Không hề nao núng, Luwum cùng Hội đồng Giám mục — khoảng mười tám người — đã gửi một bức thư ngỏ phản đối đến Tổng thống Amin, chống lại những vụ giết người và mất tích tùy tiện. Đó là một hành động thách thức thẳng thắn chẳng kém bất cứ điều gì mà một người trong hàng giáo phẩm ở châu Phi từng làm, và câu trả lời đến rất nhanh.

Điều gì đã xảy ra tại cuộc mít-tinh ngày 16 tháng 2 năm 1977?

Amin triệu tập một cuộc mít-tinh tại Kampala, nơi những “nghi phạm” bị dẫn ra để đọc những lời thú tội cáo buộc Luwum âm mưu đảo chính và buôn lậu vũ khí; binh lính đòi xử tử ông ngay tại chỗ. Các giám mục khác được cho về, còn tổng giám mục bị giữ lại để gặp riêng Amin. Khi bị dẫn đi, ông nói với Festo Kivengere một câu mà vị giám mục này không bao giờ quên: “Họ sẽ giết tôi. Tôi không sợ.” Những lời cuối cùng ông nói với các giám mục đồng liêu là: “Tôi có thể thấy bàn tay của Chúa trong việc này.”

Ông đã qua đời như thế nào?

Ông bị bắt cùng với hai bộ trưởng trong chính nội các của Amin, và đến ngày 17 tháng 2 cả ba người đều đã chết. Đài phát thanh Uganda loan báo rằng họ tử nạn trong một vụ tai nạn xe hơi khi tìm cách trốn thoát — một lời dối trá; khi thi thể được trả về, nó đầy những vết đạn, bị bắn xuyên qua miệng và vào ngực. Ông được an táng gần Nhà thờ Thánh Phao-lô ở Mucwini, trên chính mảnh đất nơi ông đã ra đời. Truyền khẩu kể rằng khi bị tra hỏi, ông chỉ đáp lại bằng cách đọc Bài Cầu Nguyện Chung, lặp đi lặp lại, và đã chết trong khi cầu nguyện cho những kẻ giết mình.

Lời chứng của ông đã ra sao về sau?

Không có sự giải cứu nào — đối với một người tử đạo, sự đáp lời cầu nguyện chân thật hiếm khi là sự giải thoát, mà là sự điềm tĩnh khi đối diện cái chết. Ngày 30 tháng 3 năm 1977, một buổi lễ tưởng niệm ông được tổ chức tại Tu viện Westminster, một cậu bé chăn gia súc từ Mucwini được tôn vinh dưới những mái vòm của ngôi thánh đường nơi các vua nước Anh đăng quang. Hai năm sau cái chết của người mà hắn đã sát hại, Amin sụp đổ; còn Luwum thì không. Năm 1998, tượng của ông được dựng phía trên Cửa Lớn phía Tây của Tu viện Westminster, là một trong mười vị tử đạo của thế kỷ hai mươi, bên cạnh Martin Luther King Jr, Bonhoeffer và Romero.

Ông được tôn vinh thế nào, và cuộc đời ông nói lên điều gì?

Khối Hiệp thông Anh giáo kỷ niệm ông vào ngày 17 tháng 2; Uganda lấy ngày 16 tháng 2 làm ngày lễ quốc gia mang tên ông; và năm 2019, gia đình ông cùng họ hàng của Idi Amin đã gặp nhau công khai để làm hòa — bản năng lâu đời nhất của cuộc Phấn hưng, tội lỗi được gọi tên và sự tha thứ được trao ban, đang chậm rãi thấm vào ký ức của cả một dân tộc. Cuộc đời ông là một đường thẳng không hề đứt đoạn: một cậu bé chăn gia súc được nghe sự thật và không thể ngừng nói ra sự thật, một giám mục cứ tiếp tục gặp một kẻ sát nhân để có thể tiếp tục quở trách hắn, một con người thấy bàn tay của Chúa trong chính việc mình bị bắt và không hề sợ hãi.

Chân dung: Anglican Focus