
Cũng xuất hiện trong
Tiểu sử
- 1902
- 1930
- 1936
- 1940
- 1970
Phần lớn những người từng nghe đến Gladys Aylward đều biết đến bà một cách tình cờ, qua một bộ phim mà chính bà về sau rất ghét. Năm 1958, Hollywood dựng cuộc đời bà thành phim Quán Trọ Hạnh Phúc Thứ Sáu (The Inn of the Sixth Happiness), cho bà mang gương mặt của Ingrid Bergman cùng một mối tình mà bà chưa bao giờ có, rồi đưa câu chuyện ấy đi khắp thế giới. Người phụ nữ thật ngoài đời là một cô hầu gái nhỏ bé ở London, từng bị từ chối không cho ra cánh đồng truyền giáo vì bị cho là không thể đào tạo được, đã mua một tấm vé tàu một chiều mà bà gần như không đủ tiền mua, và đã một mình băng qua cả một lục địa để đến một đất nước chẳng hề mời bà. Sự thật còn lạ lùng và đẹp đẽ hơn bộ phim, và đáng được kể lại cho thẳng thắn — bắt đầu từ chỗ ngay cả tên của quán trọ cũng bị đặt sai. Đó không phải là Hạnh Phúc Thứ Sáu. Đó là Tám Điều Hạnh Phúc.
Một cô hầu gái không chịu an phận
Bà sinh ngày 24 tháng 2 năm 1902 tại Edmonton, phía bắc London, trong một gia đình lao động, và đi làm người giúp việc nhà từ khi mới mười mấy tuổi. Bà là một cô hầu gái — người đầy tớ ra mở cửa và dọn bàn ăn trong nhà của một gia đình khác. Việc học hành của bà chẳng có gì nổi bật, và tương lai của bà đúng như những gì giai cấp và thời đại dành cho bà: cả một đời trong những căn phòng của người khác.
Khi còn là một thiếu nữ, bà tin chắc rằng Đức Chúa Trời muốn bà đến Trung Hoa. Đó không phải là một ước muốn ủy mị; bà đã hành động theo điều ấy. Bà nộp đơn vào Hội Truyền Giáo Nội Địa Trung Hoa (China Inland Mission), một hội truyền giáo lớn thời bấy giờ, và xin được đào tạo.
Họ từ chối bà. Họ nhận định rằng với thành tích học tập kém cỏi, bà khó lòng nắm vững được tiếng Hoa — và tuổi tác cũng là điều bất lợi cho bà, vì lúc ấy bà đã gần ba mươi, quá muộn để bắt đầu. Xét theo mọi tiêu chuẩn mà hội truyền giáo dùng, bà không phải là một ứng viên. Bà là một người đầy tớ không có năng khiếu học hành, và trong mắt họ, đã quá trễ rồi.
Đây là bản lề của cả cuộc đời bà, và bà chưa bao giờ giả vờ khác đi. Bà không phải là lựa chọn đầu tiên của Hội Thánh cho Trung Hoa. Bà hoàn toàn không phải là lựa chọn của Hội Thánh.
Con đường dài đến Trung Hoa, một mình
Những gì bà làm tiếp theo là phần mà bộ phim không thể làm cho hay hơn, vì nó chẳng cần thêm thắt gì. Bị hội truyền giáo từ chối cả việc đào tạo lẫn tiền bạc, bà vẫn cứ đi, và đi bằng con đường rẻ nhất có thể.
Vào mùa thu năm 1930 — ngày 15 tháng 10, chứ không phải năm 1932 như một số câu chuyện vẫn kể — bà rời London bằng tàu hỏa, một mình, để băng qua châu Âu và Siberia bằng đường bộ trên tuyến Đường sắt Xuyên Siberia. Đó thật sự là một lộ trình nguy hiểm. Một cuộc xung đột biên giới không tuyên chiến đang diễn ra giữa Liên Xô và Trung Hoa, và một phụ nữ người Anh đơn độc đi về phía đông, tiến thẳng vào vùng xung đột ấy, hoàn toàn không có gì che chở. Dọc đường bà bị người Nga giữ lại, nhờ người dân địa phương giúp đỡ mới thoát được, và hoàn tất những chặng cuối của hành trình vào Trung Hoa bằng cách cưỡi la. Bà đến nơi gần như tay trắng.
Những câu ấy thật dễ nói nhanh. Nhưng hãy dừng lại với chúng một chút: một cô hầu gái từng bị bảo rằng mình không thể học nổi ngôn ngữ ấy đã một mình băng qua phần lớn thế giới được biết đến khi ấy để đến học chính ngôn ngữ đó. Ban truyền giáo đã cân nhắc bà và thấy bà còn thiếu. Còn bà đã cân nhắc tiếng gọi và thấy nó nặng hơn lời phán quyết kia.
Bà tìm đường đến Dương Thành (Yangcheng), thuộc tỉnh Sơn Tây (Shanxi) đầy núi non, và cộng tác với một nhà truyền giáo cao tuổi đang làm việc tại đó, bà Jeannie Lawson.
Quán Trọ Tám Điều Hạnh Phúc
Hai người phụ nữ nghĩ ra một kế hoạch hợp với đất nước nơi họ đang sống. Dương Thành nằm trên một tuyến đường của các đoàn la thồ, và những người đánh la dẫn các đoàn hàng ấy cần có bữa ăn và chỗ ngủ qua đêm. Vì vậy, Lawson và Aylward mở một quán trọ cho họ — Quán Trọ Tám Điều Hạnh Phúc. (Bộ phim năm 1958 đã đổi tên thành Quán Trọ Hạnh Phúc Thứ Sáu; quán trọ thật là Tám Điều Hạnh Phúc.) Họ cho những người đánh la ăn, cho gia súc của họ chỗ nghỉ trong chuồng, và trong bữa ăn tối, kể cho họ nghe những câu chuyện trong Kinh Thánh. Những người đàn ông ấy mang theo cả bữa ăn lẫn những câu chuyện ấy đến thị trấn kế tiếp.
Khi Jeannie Lawson qua đời, Gladys một mình tiếp tục công việc. Bà học được thứ ngôn ngữ mà người ta từng bảo bà sẽ chẳng bao giờ học nổi — giỏi đến mức viên quan địa phương bổ nhiệm bà làm “thanh tra chân”, phái bà đi từ làng này sang làng khác để thi hành lệnh cấm bó chân phụ nữ mới ban hành. Đó là một công việc của nhà nước, và nó mở cho bà mọi cánh cửa trong vùng; nơi nào bà đến để đo chân, bà cũng có thể nói về Đấng Christ. Năm 1936, bà đã có bước đi khẳng định mình thật sự thuộc về nơi này: bà nhập quốc tịch Trung Hoa Dân Quốc. Người dân đặt cho bà một cái tên Trung Hoa, Ai-weh-deh — “Người Đức Hạnh” — và cái tên ấy theo bà suốt quãng đời còn lại.
Tôi không phải là lựa chọn đầu tiên của Đức Chúa Trời cho những gì tôi đã làm cho Trung Hoa. Đã có một người khác… Tôi không biết người ấy là ai — lựa chọn đầu tiên của Đức Chúa Trời. Hẳn đó là một người đàn ông… một người đàn ông có học thức. Tôi không biết chuyện gì đã xảy ra. Có lẽ ông ấy đã chết. Có lẽ ông ấy không sẵn lòng. Và Đức Chúa Trời nhìn xuống… và thấy Gladys Aylward. Rồi Đức Chúa Trời phán — “Này, cô ấy sẵn lòng!”
— Gladys Aylward (một hồi ức của chính bà, được bà kể đi kể lại nhiều lần)
Đó là âm hưởng của toàn bộ thần học nơi bà, và đó là điều trái ngược chân thật với sự tự cao. Bà không nghĩ mình có ân tứ đặc biệt. Bà nghĩ mình đặc biệt sẵn sàng. Khoảng thiếu hụt mà ban truyền giáo đã đo lường chính xác đến thế là có thật; chỉ là bà không tin rằng đó là điều quyết định. Sự sẵn lòng mới là điều quyết định.
Một trăm trẻ em vượt núi
Rồi chiến tranh ập đến. Cuộc xâm lăng của Nhật Bản lan đến Sơn Tây, và đến mùa xuân năm 1940, chiến sự đã khiến Dương Thành trở thành nơi chết chóc và Gladys Aylward đã bị treo thưởng truy nã. Qua nhiều năm, bà đã quy tụ quanh mình cả một đám đông trẻ mồ côi và trẻ tị nạn, và giờ đây bà không thể bỏ mặc chúng cho chiến tranh.
Vậy nên bà đưa chúng đi. Cùng khoảng một trăm đứa trẻ trong sự chăm sóc của mình, bà lên đường đi bộ băng qua núi non về phía Tây An (Sian — Xi’an) và nơi an toàn, một hành trình chừng mười hai ngày xuyên qua vùng đất hiểm trở, kể cả một lần vượt sông Hoàng Hà. Bà làm điều đó trong khi bị thương và ngày càng đau yếu; đến cuối hành trình, bà đã mắc bệnh sốt phát ban. Đây là kỳ công mà tên tuổi bà nay gắn liền, và cốt lõi của nó là sự thật vững chắc: một người phụ nữ, một trăm đứa trẻ, núi non, dòng sông, và không có đường lui.
Những phiên bản sống động nhất của cuộc hành trình — những mẩu đối thoại, những cuộc giải cứu đến đúng lúc một cách hoàn hảo — đến từ cuốn sách Người Đàn Bà Nhỏ Bé (The Small Woman) năm 1957 của Alan Burgess và bộ phim ra đời sau đó, và chúng là những phần được kịch tính hóa. Điều mà các nhà viết tiểu sử về bà truyền lại — và nên đón nhận như lời thuật của họ hơn là một bản ghi chép có tư liệu từng phút từng giây — là một cuộc hành quân được nâng đỡ bởi sự cầu nguyện và những sự chu cấp nhỏ bé của Đức Chúa Trời: thức ăn bỗng xuất hiện, chỗ trú bỗng mở ra, những người lính cho bọn trẻ ăn và canh giữ chúng, những chiếc thuyền được tìm thấy bên bờ sông khi bọn trẻ phải vượt qua. Gạt bỏ những lời đối thoại hư cấu, bức tranh còn lại vẫn khiến người ta kinh ngạc — ấy là gần như tất cả các em đều đến nơi an toàn.
Bà đến Tây An thì thấy thành phố đã đóng cửa với người tị nạn. Bà lại phải đi tiếp, và rồi cuối cùng thân thể bà kiệt quệ: bà ngã quỵ vì sốt phát ban, sức cùng lực kiệt và bệnh nặng — một trăm đứa trẻ đã được đưa đến nơi, còn người dẫn đường thì gục ngã.
Bộ phim bà bất bình, và kết cuộc bà chọn
Bà bình phục, và tiếp tục làm việc ở Trung Hoa thêm nhiều năm. Năm 1949, bà trở về Anh. Và chính tại nước Anh, khi cuối cùng đã được an toàn, thử thách lạ lùng nhất trong đời bà đã ập đến — chính danh tiếng của bà.
Cuốn sách của Burgess làm bà nổi tiếng; bộ phim năm 1958 biến bà thành huyền thoại và, cũng cùng lúc ấy, khiến bà vô cùng hổ thẹn. Bản điện ảnh bịa ra cho bà một chuyện tình, có cả những cảnh yêu đương và một kết thúc trong đó bà bỏ lại các trẻ mồ côi để ra đi cùng một sĩ quan quân đội. Trong đời bà quả có một Đại tá Linnan có thật, nhưng chuyện tình trên màn ảnh là hư cấu. Bà vô cùng đau lòng vì điều đó. Bà cảm thấy những cảnh yêu đương ấy làm tổn hại danh dự của mình, và bà nói thẳng rằng mình chưa từng hôn một người đàn ông nào. Thế giới đã đem lòng yêu một Gladys Aylward không hề tồn tại, còn người thật thì phải đứng nhìn.
Bà không ở lại để làm người nổi tiếng. Năm 1958, bà định cư tại Đài Loan, nơi bà thành lập Cô nhi viện Gladys Aylward và trở lại với công việc duy nhất bà từng mong muốn — những căn phòng nhỏ, con cái của người khác, những câu chuyện Kinh Thánh được kể lúc cuối ngày. Bà qua đời tại đó ngày 3 tháng 1 năm 1970, hưởng thọ sáu mươi bảy tuổi.
Điều bà để lại
Gladys Aylward để lại rất ít lời của chính mình và không có cuốn sách nổi tiếng nào. Điều bà để lại là một cuộc đời được định hình như một lập luận duy nhất, đưa ra để đối lại sự đánh giá của một ban truyền giáo mà, theo chính những tiêu chuẩn hợp lý của họ, là đúng.
Họ đúng khi cho rằng bà không thể vượt qua các kỳ sát hạch của họ. Họ đúng về tuổi tác và việc học hành của bà. Họ sai về một điều hóa ra lại là điều quan trọng, vì họ đã đo sai điều cần đo. Bà không thể giải thích vì sao Đức Chúa Trời lại bỏ qua người đàn ông có học thức mà bà hình dung để cúi xuống chọn một cô hầu gái. Bà chỉ biết rằng khi Đức Chúa Trời tìm một người sẵn lòng, thì bà ở đó, và bà đã nói “vâng” — với chuyến tàu, với con la, với quán trọ, với núi non, với một trăm đứa trẻ — dù mỗi lần như thế đều khiến bà phải trả giá.
Bà không phải là lựa chọn đầu tiên. Bà là người sẵn lòng. Và hóa ra, hai điều ấy là một.
Hỏi và đáp
Gladys Aylward là ai?
Gladys Aylward (1902–1970) là một cô hầu gái người Anh, từng bị hội truyền giáo từ chối, đã dùng hết tiền dành dụm để một mình đi đường bộ sang Trung Hoa vào năm 1930. Bà điều hành một quán trọ nơi người ta được nghe kể chuyện Kinh Thánh, và đã dẫn khoảng một trăm trẻ em vượt núi đến nơi an toàn trong cuộc xâm lăng của Nhật Bản — bà luôn khẳng định mình không phải là lựa chọn đầu tiên của Đức Chúa Trời, chỉ là một người sẵn lòng. Bộ phim năm 1958 “Quán Trọ Hạnh Phúc Thứ Sáu” đã biến bà thành huyền thoại và, cũng cùng lúc ấy, khiến bà vô cùng hổ thẹn, vì đã bịa ra một chuyện tình mà bà chưa bao giờ có.
Xuất thân của bà như thế nào?
Bà sinh ngày 24 tháng 2 năm 1902 tại Edmonton, phía bắc London, trong một gia đình lao động, và đi làm người giúp việc nhà từ khi mới mười mấy tuổi, làm một cô hầu gái — người đầy tớ ra mở cửa và dọn bàn ăn trong nhà của một gia đình khác. Việc học hành của bà chẳng có gì nổi bật, và tương lai của bà đúng như những gì giai cấp và thời đại dành cho bà: cả một đời trong những căn phòng của người khác. Rồi khi còn là một thiếu nữ, bà tin chắc rằng Đức Chúa Trời muốn bà đến Trung Hoa, và bà đã hành động theo điều ấy.
Vì sao hội truyền giáo từ chối bà?
Bà nộp đơn vào Hội Truyền Giáo Nội Địa Trung Hoa, một hội truyền giáo lớn thời bấy giờ, và xin được đào tạo. Họ từ chối bà, vì nhận định rằng với thành tích học tập kém cỏi, bà khó lòng nắm vững được tiếng Hoa — và tuổi tác cũng là điều bất lợi cho bà, vì lúc ấy bà đã gần ba mươi. Xét theo mọi tiêu chuẩn mà hội truyền giáo dùng, bà không phải là một ứng viên: một người đầy tớ không có năng khiếu học hành, và trong mắt họ, đã quá trễ rồi. Đó là bản lề của cả cuộc đời bà, và bà chưa bao giờ giả vờ khác đi.
Bà đã đến Trung Hoa bằng cách nào?
Bị hội truyền giáo từ chối cả việc đào tạo lẫn tiền bạc, bà vẫn cứ đi, bằng con đường rẻ nhất có thể. Ngày 15 tháng 10 năm 1930, bà rời London bằng tàu hỏa, một mình, để băng qua châu Âu và Siberia bằng đường bộ trên tuyến Đường sắt Xuyên Siberia — một lộ trình thật sự nguy hiểm, khi một cuộc xung đột biên giới không tuyên chiến đang diễn ra giữa Liên Xô và Trung Hoa. Bà bị người Nga giữ lại, nhờ người dân địa phương giúp đỡ mới thoát được, và hoàn tất những chặng cuối bằng cách cưỡi la, đến nơi gần như tay trắng. Một cô hầu gái từng bị bảo rằng mình không thể học nổi ngôn ngữ ấy đã băng qua phần lớn thế giới được biết đến khi ấy để đến học chính ngôn ngữ đó.
Quán Trọ Tám Điều Hạnh Phúc là gì?
Tại Dương Thành, thuộc vùng núi Sơn Tây, bà cộng tác với một nhà truyền giáo cao tuổi, bà Jeannie Lawson, và hai người nghĩ ra một kế hoạch hợp với đất nước ấy. Dương Thành nằm trên một tuyến đường của các đoàn la thồ, nên họ mở một quán trọ cho những người đánh la — Quán Trọ Tám Điều Hạnh Phúc (bộ phim năm 1958 đã đổi thành Hạnh Phúc Thứ Sáu). Họ cho những người đàn ông ấy ăn, cho gia súc của họ chỗ nghỉ trong chuồng, và trong bữa ăn tối, kể cho họ nghe những câu chuyện trong Kinh Thánh, rồi những người đánh la mang các câu chuyện ấy đến thị trấn kế tiếp. Khi Lawson qua đời, Gladys một mình tiếp tục công việc.
Bà đã trở thành người thuộc về Trung Hoa như thế nào?
Bà học được thứ ngôn ngữ mà người ta từng bảo bà sẽ chẳng bao giờ học nổi — giỏi đến mức viên quan địa phương bổ nhiệm bà làm “thanh tra chân”, phái bà đi từ làng này sang làng khác để thi hành lệnh cấm bó chân phụ nữ mới ban hành, một công việc của nhà nước đã mở cho bà mọi cánh cửa và cho bà được nói về Đấng Christ ở bất cứ nơi nào bà đến. Năm 1936, bà nhập quốc tịch Trung Hoa Dân Quốc, và người dân đặt cho bà một cái tên Trung Hoa, Ai-weh-deh — “Người Đức Hạnh” — cái tên đã theo bà suốt quãng đời còn lại.
Bà đã nói gì về việc được Đức Chúa Trời chọn?
Toàn bộ thần học của bà nằm trong một hồi ức bà thường kể đi kể lại: “Tôi không phải là lựa chọn đầu tiên của Đức Chúa Trời cho những gì tôi đã làm cho Trung Hoa. Đã có một người khác... một người đàn ông có học thức. Tôi không biết chuyện gì đã xảy ra. Có lẽ ông ấy đã chết. Có lẽ ông ấy không sẵn lòng. Và Đức Chúa Trời nhìn xuống... và thấy Gladys Aylward. Rồi Đức Chúa Trời phán — ‘Này, cô ấy sẵn lòng!’” Bà không nghĩ mình có ân tứ đặc biệt; bà nghĩ mình đặc biệt sẵn sàng. Khoảng thiếu hụt mà ban truyền giáo đã đo lường là có thật; chỉ là bà không tin rằng đó là điều quyết định.
Cuộc hành trình vượt núi là gì?
Khi cuộc xâm lăng của Nhật Bản lan đến Sơn Tây và bà bị treo thưởng truy nã, bà không thể bỏ mặc những trẻ mồ côi và trẻ tị nạn mà bà đã quy tụ, nên bà đưa chúng đi. Cùng khoảng một trăm đứa trẻ, bà lên đường đi bộ băng qua núi non về phía Tây An và nơi an toàn — chừng mười hai ngày xuyên qua vùng đất hiểm trở, kể cả một lần vượt sông Hoàng Hà — trong khi bị thương và ngày càng đau yếu, đến cuối hành trình thì đã mắc bệnh sốt phát ban. Những phiên bản sống động nhất đến từ một cuốn sách và bộ phim, và là những phần được kịch tính hóa; cốt lõi vững chắc là một người phụ nữ, một trăm đứa trẻ, núi non, dòng sông, và không có đường lui.
Cuộc hành trình ấy được nâng đỡ bằng gì?
Theo lời các nhà viết tiểu sử, đó là những lời cầu xin sự chu cấp và bình an trên đường đi, và sự chu cấp cứ liên tục đến — một bữa ăn, một mái nhà, một toán lính hộ tống, một chiếc thuyền bên mép nước khi bọn trẻ phải vượt sông. Không lời cầu nguyện nào của bà được ghi lại từng chữ, nhưng điều không thể chối cãi là kết quả: bà đã đưa khoảng một trăm đứa trẻ vượt qua núi non và sông Hoàng Hà, đến Tây An thì thấy thành phố đã đóng cửa với người tị nạn, lại phải đi tiếp, và rồi ngã quỵ vì sốt phát ban — một trăm đứa trẻ đã được đưa đến nơi, còn người dẫn đường thì gục ngã.
Cuộc đời về sau của bà và bộ phim nổi tiếng ấy ra sao?
Bà bình phục và tiếp tục làm việc ở Trung Hoa thêm nhiều năm, rồi trở về Anh năm 1949, nơi chính danh tiếng của bà trở thành thử thách lạ lùng nhất: bộ phim năm 1958 bịa ra cho bà một chuyện tình và một kết thúc trong đó bà bỏ lại các trẻ mồ côi, và bà vô cùng đau lòng vì điều đó, nói rằng mình chưa từng hôn một người đàn ông nào. Bà không ở lại để làm người nổi tiếng; năm 1958, bà định cư tại Đài Loan, thành lập Cô nhi viện Gladys Aylward, và trở lại với công việc duy nhất bà từng mong muốn, rồi qua đời tại đó ngày 3 tháng 1 năm 1970. Bà không phải là lựa chọn đầu tiên — bà là người sẵn lòng, và hóa ra hai điều ấy là một.