
Tiểu sử
- 1906
- 1927
- 1930
- 1935
- 1939
- 1945
Nhiều mục sư của Hội Thánh là những người chăn bầy theo thói quen lâu năm — những mục sư quản nhiệm giáo xứ, những người đứng đầu chủng viện, những giáo sĩ sống bốn mươi năm lặng lẽ ở một nơi. Dietrich Bonhoeffer thì gần như chỉ vừa mới bắt đầu. Ông ba mươi chín tuổi khi người ta treo cổ ông, và chủng viện gắn liền với tên tuổi ông nhiều nhất, do chính ông điều hành, là một chủng viện bất hợp pháp, chỉ tồn tại được hai năm trước khi cảnh sát đóng cửa. Ông đã viết cuốn sách về cái giá phải trả để theo Đấng Christ, rồi đến lúc hóa đơn được gửi đến, và ông đã trả nó trong một trại tập trung, hai tuần trước khi quân đội Mỹ tới nơi. Ông là vị mục sư đã tính cái giá ấy thành tiếng, trên trang giấy in, nhiều năm trước khi biết rằng mình đang định giá cho chính cái chết của mình.
Một nhà thần học trong một ngôi nhà chẳng cần đến nhà thần học
Ông sinh ngày 4 tháng 2 năm 1906 tại Breslau, khi ấy thuộc nước Đức, nay là thành phố Wrocław của Ba Lan. Gia đình Bonhoeffer thuộc tầng lớp có đặc quyền, giàu văn hóa, và không đặc biệt sùng đạo. Cha ông, Karl, là một trong những bác sĩ tâm thần hàng đầu nước Đức, và khi Karl nhận ghế giáo sư tâm thần học tại Berlin, cả đại gia đình — tám người con — dọn về thủ đô. Dietrich và cô em song sinh Sabine là người con thứ sáu và thứ bảy. Đó là một ngôi nhà của âm nhạc, khoa học và lối suy nghĩ cẩn trọng, kiểu nhà mà người ta có thể chờ đợi một cậu bé lớn lên sẽ thành bác sĩ hay luật sư, và là nơi chẳng mấy ai cầu nguyện.
Vì thế, cả nhà đều ngạc nhiên khi cậu thiếu niên tuyên bố rằng mình sẽ trở thành một nhà thần học. Những người anh thông minh, vốn nghiêng về lối sống thế tục, cho rằng cậu đang phí hoài đời mình vào một Hội Thánh đang tàn lụi. Ông không tranh cãi; ông cứ thế mà đi và làm điều đó. Ông theo học tại Tübingen và Berlin, và đến năm 1927, khi mới hai mươi mốt tuổi, ông đã nhận bằng tiến sĩ của Berlin với một luận án về Hội Thánh như một cộng đồng của những con người — Sanctorum Communio, sự thông công của các thánh đồ. Xét theo bất cứ thước đo học thuật nào, ông đã là một thần đồng hoàn chỉnh từ trước khi ông thật sự là một Cơ Đốc nhân theo đúng nghĩa.
Harlem, và bước chuyển từ nhà thần học thành môn đồ
Năm 1930, ông vượt Đại Tây Dương để dành một năm tại Chủng viện Thần học Union ở New York. Ông không mấy ấn tượng với phần lớn những gì mình thấy trong giới học thuật Mỹ — quá thực dụng, quá hời hợt về thực chất của đức tin. Điều làm ông xúc động lại nằm ở một nơi hoàn toàn khác. Nhờ tình bạn với một bạn học, Frank Fisher, ông bắt đầu đến Hội Thánh Báp-tít Abyssinian ở Harlem, đều đặn thờ phượng cùng một hội chúng người da đen và phụ giúp dạy trường Chúa Nhật của Hội Thánh ấy. Tại đó, ông được nghe Phúc Âm được rao giảng với một niềm say mê và sự thẳng thắn mà các giảng đường không có — tội lỗi và ân điển, tình yêu của Đức Chúa Trời và một niềm hy vọng vươn quá thế giới này. Ông cũng tận mắt chứng kiến điều mà nạn phân biệt chủng tộc ở Mỹ đã gây ra cho những con người đang hát bên cạnh mình. Các học giả thận trọng không biến năm duy nhất ấy thành một cuộc hoán cải như sét đánh, nhưng dấu ấn của nó trên ông đã kéo dài suốt phần đời còn lại.
Quả thật đã có điều gì đó thay đổi trong ông vào những năm này — một sự thay đổi mà về sau, trong một lá thư năm 1936, ông mô tả là đi từ một người sở hữu Kinh Thánh như một nhà chuyên môn đến một người nay đã thuộc về Kinh Thánh. Ông thừa nhận rằng mình đã biến sự dạy dỗ của Đấng Christ thành một thứ phục vụ lợi ích riêng; rồi có một điều đã xảy đến, làm thay đổi và biến đổi cuộc đời ông. Bài Giảng Trên Núi không còn là một văn bản để nghiên cứu cho thông thạo, mà trở thành những mệnh lệnh để vâng theo.
Chặn nan hoa của bánh xe
Ông trở về nước Đức, và nước Đức sắp trao cho ông cơn khủng hoảng sẽ định hình cả con người ông. Hitler trở thành Thủ tướng ngày 30 tháng 1 năm 1933. Hai ngày sau, Bonhoeffer có một bài nói chuyện trên đài phát thanh về khái niệm Führer, Lãnh Tụ — cảnh báo rằng một lãnh tụ tự biến mình thành thần tượng, không thừa nhận thẩm quyền nào ở trên mình, sẽ trở thành một Verführer, kẻ dẫn đường sai lạc, và đưa dân tộc mình đến chỗ diệt vong. Buổi phát thanh bị cắt ngang trước khi ông nói xong. Chính xác vì sao nó bị cắt thì không ai chắc chắn, và điều trung thực là không nên tô vẽ thêm; nhưng ngay trong những ngày đầu của chế độ, bản năng của vị mục sư trẻ đã là kháng cự.
Tháng Tư năm ấy, nhà nước ra tay loại những người gốc Do Thái khỏi ngành công vụ, và phe thân Quốc xã trong Hội Thánh muốn áp dụng cùng quy định ấy cho chính các mục sư của mình. Bonhoeffer phản đối ngay lập tức. Trong một tiểu luận về Hội Thánh và vấn đề người Do Thái, ông lập luận rằng Hội Thánh không thể từ bỏ các chuẩn mực của chính mình để khuất phục một hệ tư tưởng chủng tộc, rằng Hội Thánh có bổn phận đối với các nạn nhân của nhà nước, và rằng có thể sẽ đến lúc Hội Thánh không chỉ băng bó cho những người bị thương dưới bánh xe, mà còn phải chặn chính nan hoa của bánh xe ấy. Tiểu luận của ông vẫn mang một số quan niệm cũ của truyền thống ông về Do Thái giáo, và sẽ là thiếu trung thực nếu biến ông thành một con người hoàn toàn hiện đại ở điểm này. Nhưng hành động của ông thì trong sạch: ông đã đứng lên, sớm và với giá đắt, vì những người mà nhà nước đã đánh dấu.
Khi những tín hữu Tin Lành trung tín tách khỏi giáo hội chính thức đã bị Quốc xã hóa để lập nên Hội Thánh Xưng Nhận năm 1934, Bonhoeffer đứng về cánh cứng rắn nhất của phong trào. Năm 1935, phong trào ấy giao cho ông công việc ông yêu thích nhất: điều hành một chủng viện bất hợp pháp đào tạo các nhà truyền đạo của mình tại Finkenwalde, vùng Pomerania. Đó là một cuộc thử nghiệm về đời sống Cơ Đốc chung — thờ phượng, xưng tội, học hỏi và một bàn ăn chung — và nó trái pháp luật. Gestapo đóng cửa nơi này năm 1937. Nhưng từ hai năm ấy ra đời hai cuốn sách khiến ông được đọc nhiều nhất, Giá Phải Trả Của Người Môn Đồ (The Cost of Discipleship) và Đời Sống Chung (Life Together).
Cuốn thứ nhất đưa ra một sự phân biệt đã sống lâu hơn mọi cuộc tranh luận của thập niên ấy. Bonhoeffer nói rằng ân điển đã bị bán rẻ — sự tha thứ không cần ăn năn, Tiệc Thánh không cần xưng tội, một thứ ân điển chẳng tốn gì và vì thế chẳng thay đổi được gì.
Ân điển rẻ mạt là kẻ thù chết người của Hội Thánh chúng ta.
— Dietrich Bonhoeffer, Giá Phải Trả Của Người Môn Đồ
Đối lại, ông đặt ra ân điển đắt giá: ân điển khiến một người phải trả bằng cả mạng sống mình, vì nó đã khiến Đức Chúa Trời phải trả bằng mạng sống của Con Ngài, một ân điển không thể tách rời khỏi việc đi theo Ngài. Đó là kho báu mà người ta bán hết mọi sự để mua cho được. Và trong cùng cuốn sách ấy có một câu mà ngày nay đọc lại, nghe như một lời tiên tri ông đã viết cho chính mình.
Khi Đấng Christ kêu gọi một người, Ngài bảo người ấy hãy đến và chết.
— Dietrich Bonhoeffer, Giá Phải Trả Của Người Môn Đồ
Vị mục sư và âm mưu
Tháng 6 năm 1939, bạn bè đã sắp xếp một lối thoát. Ông đi tàu sang New York, nơi ông có thể ngồi chờ cuộc chiến sắp tới qua đi một cách an toàn và hữu ích. Chỉ trong khoảng hai tuần, ông biết mình đã sai lầm, và ông đáp tàu về nước trước khi chiến tranh đóng lại đường biển. Ông giải thích quyết định ấy trong một lá thư gửi nhà thần học người Mỹ Reinhold Niebuhr, và lý do ông đưa ra là một trong những điều chân thật nhất mà một mục sư từng viết về dân sự của mình.
Tôi sẽ không có quyền dự phần vào việc tái thiết đời sống Cơ Đốc ở nước Đức sau chiến tranh nếu tôi không chia sẻ những thử thách của thời kỳ này với dân tộc mình.
— Dietrich Bonhoeffer, thư gửi Reinhold Niebuhr, 1939
Trở lại nước Đức, qua người anh rể Hans von Dohnányi, ông được kéo vào Abwehr, cơ quan tình báo quân sự Đức, mà giới lãnh đạo đã trở thành hạt nhân của cuộc kháng chiến chống Hitler. Trên giấy tờ, ông là một nhân viên có những mối quan hệ hữu ích với các Hội Thánh ở nước ngoài; trên thực tế, chức vụ ấy che chắn ông khỏi lệnh động viên và cho phép ông mang thông điệp của phong trào kháng chiến đến các nhà lãnh đạo Hội Thánh ở hải ngoại, tìm kiếm sự cảm thông của phe Đồng Minh đối với một nước Đức sau thời Hitler. Ông tham gia Chiến dịch 7, đưa lén một nhóm người Do Thái đến nơi an toàn ở Thụy Sĩ.
Đây là khúc quanh khó khăn nhất trong cuộc đời ông, và cần được kể lại một cách thẳng thắn, không ly kỳ hóa. Vị mục sư này đã đi đến chỗ ủng hộ một âm mưu bao gồm cả kế hoạch giết Hitler. Ông không phải người chế tạo bom hay sát thủ — những câu chuyện phổ biến dựng ông thành một điệp viên trong truyện gián điệp đã đi quá những gì sử liệu ghi nhận. Ông là một người ủng hộ, một người đưa tin, một người đã cho âm mưu ấy mượn lương tâm và vỏ bọc của mình. Ông không giả vờ rằng việc giết người là trong sạch. Những người trong phong trào kháng chiến hiểu việc giết bạo chúa là một tội nặng, và họ sẵn lòng mang lấy tội ấy để ngăn chặn một điều ác lớn hơn. Trong những trang viết về đạo đức học của ông những năm này, vốn còn dang dở, ông vật lộn với chính điều đó: người môn đồ, vì cớ người lân cận, sẵn lòng bước vào điều sai trái và chịu trách nhiệm về nó trước mặt Đức Chúa Trời, thay vì giữ cho tay mình sạch sẽ trong khi người khác chết.
Tegel, Flossenbürg, và một lời chứng sống lâu hơn ông
Tháng 1 năm 1943, ông đính hôn với Maria von Wedemeyer, thuộc một gia đình ở Pomerania mà ông quen biết; cô trẻ hơn ông rất nhiều, và lúc đầu cuộc đính hôn được giữ kín. Ngày 5 tháng 4 năm 1943, ông bị bắt cùng với Dohnányi. Ban đầu, các cáo buộc tương đối nhẹ — Gestapo nghi ngờ có những sai phạm trong Abwehr, chứ chưa biết đến âm mưu ám sát Hitler. Ông bị giam tại nhà tù quân sự Tegel ở Berlin, và chính tại đó, trong xà lim của mình, ông đã viết những lá thư và bài viết mà người bạn Eberhard Bethge về sau xuất bản thành Thư Từ và Bút Ký Trong Tù. Trong đó, ông suy ngẫm những ý tưởng lạ lùng, còn dang dở, về một đức tin được lột bỏ thứ tôn giáo dễ dãi trong một thế giới đã trưởng thành, và ông làm thơ — trong số đó, vào tháng 12 năm 1944, có một bài về việc được những quyền năng nhân lành che chở ngay cả trong bóng tối, gửi làm lời chúc Năm Mới cho những người ông thương yêu.
Vụ đặt bom thất bại ngày 20 tháng 7 năm 1944 đã thay đổi tất cả. Những tài liệu của phong trào kháng chiến bị thu giữ đã phơi bày âm mưu sâu xa hơn, và Bonhoeffer cũng bị lộ cùng với nó. Ông bị chuyển đến nhà tù của Gestapo, rồi đến Buchenwald, và cuối cùng là Flossenbürg. Ngày 8 tháng 4 năm 1945, một tòa án SS xử chóng vánh, không có biện hộ hay chứng cứ thật sự, đã kết án ông. Rạng sáng ngày 9 tháng 4 năm 1945, ông bị treo cổ cùng với những người đồng mưu, theo điều mà người ta thường cho là một mệnh lệnh từ chính đỉnh cao của chế độ sau khi Hitler xem các tài liệu ấy. Hai tuần sau, trại được quân đội Mỹ giải phóng.
Bản tường thuật lâu nay gắn liền với cái chết của ông — từ một bác sĩ của trại, người mô tả ông quỳ gối cầu nguyện tha thiết rồi bước lên giá treo cổ cách điềm tĩnh, không sợ hãi — hiện được các học giả nhìn nhận hết sức thận trọng; người ấy kể lại nhiều năm sau đó và có thể đã lý tưởng hóa điều mình thấy, hoặc người mình thấy. Điều được xác thực rõ hơn đến từ một bạn tù, Đại úy Payne Best, người nhớ lại lời từ biệt của Bonhoeffer khi ông bị dẫn đi, nhờ chuyển một lời nhắn đến một giám mục ở nước Anh: đây là sự kết thúc — đối với tôi, là sự khởi đầu của sự sống. Ngay cả điều đó cũng chỉ là một hồi ức được ghi lại năm năm sau, không phải một bản ghi nguyên văn, và trung thực thì nên xem nó đúng như vậy.
Điều ông để lại
Bonhoeffer để lại một cuốn Đạo Đức Học ông chưa bao giờ hoàn thành và một chồng thư từ trong tù mà ông chưa bao giờ định viết thành sách, và từ những điều dang dở ấy đã vang lên một trong những tiếng nói Cơ Đốc được đọc nhiều nhất của thế kỷ. Ông cũng để lại một lời cảnh báo về chính chúng ta. Biết bao câu nói hay nhất của ông đã bị gọt giũa thành khẩu hiệu, và trong ít nhất một trường hợp nổi tiếng, người ta còn gán cho ông những lời ông chưa bao giờ viết — một lời nhắc rằng ngay cả một người tử đạo cũng có thể bị trưng dụng cho những mục đích mà ông chưa từng lên tiếng ủng hộ, và tôn vinh ông nghĩa là trích dẫn ông cho đúng.
Ông là một người chăn trẻ tuổi, và cây gậy chăn chiên của ông sớm bị bẻ gãy. Nhưng ông hiểu một điều mà những người chăn phục vụ lâu năm cũng biết: một mục sư không dẫn dắt dân sự mình từ một khoảng cách an toàn. Ông chia sẻ những thử thách của họ. Ông vượt đại dương trở về khi lẽ ra có thể ở lại. Và khi Đấng Christ kêu gọi, ông đến — ngay cả khi tiếng gọi ấy, như Bonhoeffer đã tự tay viết nhiều năm trước khi Gestapo gõ cửa, dẫn ông ra đi để chịu chết.
Thư viện chưa có sách hay bài giảng nào của tác giả này.
Hỏi và đáp
Dietrich Bonhoeffer lớn lên trong một gia đình như thế nào, và vì sao ông lại trở thành một nhà thần học?
Ông sinh năm 1906 trong một gia đình có đặc quyền, giàu văn hóa ở Berlin, vốn chẳng mấy quan tâm đến tôn giáo. Cha ông, Karl, là một trong những bác sĩ tâm thần hàng đầu nước Đức, và ngôi nhà tràn ngập âm nhạc, khoa học và những cuộc tranh luận cẩn trọng, kiểu nơi mà người ta chờ đợi một cậu bé lớn lên sẽ thành bác sĩ hay luật sư. Khi cậu thiếu niên Dietrich lại tuyên bố mình sẽ học thần học, những người anh nghiêng về lối sống thế tục cho rằng cậu đang phí hoài đời mình vào một Hội Thánh đang tàn lụi, thế nhưng ông vẫn cứ đi và làm điều đó, nhận bằng tiến sĩ của Berlin năm 1927 khi mới hai mươi mốt tuổi với một luận án về Hội Thánh như một cộng đồng của những con người, Sanctorum Communio.
Năm ông ở Mỹ đã thay đổi ông như thế nào?
Năm 1930, ông dành một năm tại Chủng viện Thần học Union ở New York và thấy giới học thuật ở đó quá thực dụng và nông cạn. Điều làm ông xúc động là Harlem: qua người bạn Frank Fisher, ông bắt đầu thờ phượng tại Hội Thánh Báp-tít Abyssinian và phụ giúp dạy trường Chúa Nhật ở đó, được nghe Phúc Âm rao giảng với sự thẳng thắn mà các giảng đường không có, và tận mắt thấy điều mà nạn phân biệt chủng tộc đã gây ra cho những con người bên cạnh mình. Các học giả tránh gọi đó là một cuộc hoán cải duy nhất như sét đánh, nhưng về sau chính ông mô tả sự thay đổi ấy là đi từ một người sở hữu Kinh Thánh theo lối nhà chuyên môn đến một người nay đã thuộc về Kinh Thánh.
Ông đã đứng lên chống lại thứ Cơ Đốc giáo bị Quốc xã hóa như thế nào?
Khi Hitler lên nắm quyền năm 1933, các phe thân Quốc xã muốn Hội Thánh loại bỏ những mục sư gốc Do Thái và uốn mình theo một hệ tư tưởng chủng tộc. Bonhoeffer phản đối điều này ngay lập tức, lập luận rằng Hội Thánh có bổn phận đối với các nạn nhân của nhà nước và một ngày kia có thể phải làm nhiều hơn là băng bó cho những người bị nghiền nát dưới bánh xe, mà phải chặn chính nan hoa của bánh xe ấy. Khi những tín hữu Tin Lành trung tín tách ra để lập nên Hội Thánh Xưng Nhận năm 1934, ông đứng về cánh cứng rắn nhất của phong trào.
Chủng viện Finkenwalde là gì, và điều gì đã ra đời từ đó?
Năm 1935, Hội Thánh Xưng Nhận giao cho ông công việc ông yêu thích nhất: điều hành một chủng viện bất hợp pháp đào tạo các nhà truyền đạo của mình tại Finkenwalde, vùng Pomerania, một cuộc thử nghiệm về đời sống Cơ Đốc chung xoay quanh sự thờ phượng, xưng tội, học hỏi và một bàn ăn chung. Gestapo đã đóng cửa nơi này năm 1937, chỉ sau hai năm. Thế nhưng từ đó ra đời hai cuốn sách khiến ông được đọc nhiều nhất, Đời Sống Chung và Giá Phải Trả Của Người Môn Đồ.
Ông muốn nói gì khi nói về ân điển rẻ mạt và ân điển đắt giá?
Trong Giá Phải Trả Của Người Môn Đồ, ông cảnh báo rằng ân điển đã bị bán rẻ, được trao ra như sự tha thứ không cần ăn năn và Tiệc Thánh không cần xưng tội, một thứ ân điển chẳng tốn gì và vì thế chẳng thay đổi được gì. Ông viết: “Ân điển rẻ mạt là kẻ thù chết người của Hội Thánh chúng ta.” Đối lại, ông đặt ra ân điển đắt giá, thứ ân điển khiến một người phải trả bằng cả mạng sống mình vì nó đã khiến Đức Chúa Trời phải trả bằng mạng sống của Con Ngài, và trong cùng cuốn sách ấy, ông viết một câu mà ngày nay đọc lại nghe như một lời tiên tri về chính mình: “Khi Đấng Christ kêu gọi một người, Ngài bảo người ấy hãy đến và chết.”
Vì sao năm 1939 ông rời bỏ sự an toàn ở Mỹ để trở về nước Đức?
Tháng 6 năm 1939, bạn bè sắp xếp cho ông đi tàu sang New York, nơi ông có thể chờ chiến tranh qua đi một cách an toàn. Chỉ trong khoảng hai tuần, ông biết mình đã sai lầm và đáp tàu về nước trước khi đường biển bị đóng lại. Ông giải thích điều đó trong một lá thư gửi nhà thần học người Mỹ Reinhold Niebuhr: “Tôi sẽ không có quyền dự phần vào việc tái thiết đời sống Cơ Đốc ở nước Đức sau chiến tranh nếu tôi không chia sẻ những thử thách của thời kỳ này với dân tộc mình.”
Ông có thật sự tham gia một âm mưu giết Hitler không?
Qua người anh rể Hans von Dohnányi, ông được kéo vào Abwehr, cơ quan tình báo quân sự mà giới lãnh đạo đã trở thành hạt nhân của phong trào kháng chiến, và ông đi đến chỗ ủng hộ một âm mưu bao gồm cả kế hoạch ám sát Hitler. Ông không phải người chế tạo bom hay sát thủ; những câu chuyện kiểu truyện gián điệp đã đi quá những gì sử liệu ghi nhận. Ông là một người đưa tin và một người ủng hộ, đã cho âm mưu ấy mượn lương tâm và vỏ bọc của mình, và ông cũng giúp đưa lén một nhóm người Do Thái đến nơi an toàn ở Thụy Sĩ trong chiến dịch mang tên Chiến dịch 7, và ông chưa bao giờ giả vờ rằng tội giết bạo chúa là trong sạch.
Ông đã viết những gì trong thời gian bị giam cầm?
Bị bắt ngày 5 tháng 4 năm 1943, ông bị giam tại nhà tù quân sự Tegel ở Berlin, và tại đó ông đã viết những lá thư mà người bạn Eberhard Bethge về sau xuất bản thành Thư Từ và Bút Ký Trong Tù. Trong đó, ông suy ngẫm những ý tưởng còn dang dở về một đức tin được lột bỏ thứ tôn giáo dễ dãi trong một thế giới đã trưởng thành, và ông làm thơ, trong số đó có một bài viết vào tháng 12 năm 1944 về việc được những quyền năng nhân lành che chở ngay cả trong bóng tối, gửi làm lời chúc Năm Mới cho những người ông thương yêu. Vài tháng trước khi bị bắt, ông đã đính hôn với Maria von Wedemeyer, và cô đã viết thư cho ông cũng như đến thăm ông trong tù.
Bonhoeffer đã qua đời như thế nào?
Sau khi vụ đặt bom thất bại ngày 20 tháng 7 năm 1944 làm lộ ra âm mưu sâu xa hơn, ông bị chuyển qua sự giam giữ của Gestapo đến Buchenwald và cuối cùng đến trại tập trung Flossenbürg. Ngày 8 tháng 4 năm 1945, một tòa án SS xử chóng vánh đã kết án ông mà không có sự biện hộ thật sự, và rạng sáng ngày 9 tháng 4, ông bị treo cổ cùng với những người đồng mưu, hai tuần trước khi quân đội Mỹ đến trại. Một bạn tù, Đại úy Payne Best, nhớ lại lời từ biệt của ông, nhờ chuyển một lời nhắn đến một giám mục ở nước Anh, rằng đây là sự kết thúc và, đối với ông, là sự khởi đầu của sự sống, dù ngay cả điều đó cũng chỉ là một hồi ức được ghi lại nhiều năm sau.
Những câu nói nổi tiếng được gán cho ông có luôn là thật không?
Không phải lúc nào cũng vậy, và hẳn ông sẽ không vui về điều đó. Một số câu nói sắc bén nhất của ông đã bị cắt gọt thành khẩu hiệu, và ít nhất một câu được lặp đi lặp lại rất nhiều, về việc im lặng trước điều ác tự nó đã là điều ác, không hề xuất hiện ở đâu trong các tác phẩm của ông và chưa bao giờ là lời của ông. Tôn vinh ông nghĩa là trích dẫn ông cho đúng, vì ngay cả một người tử đạo cũng có thể bị trưng dụng cho những mục đích mà ông chưa từng lên tiếng ủng hộ.
Chân dung: Bundesarchiv, Bild 146-1987-074-16 / unknown / CC BY-SA 3.0 DE — adapted (black-and-white)