Mafundisho ya Msingi ya Imani ya Kikristo
Uvuvio, au Biblia Imevuviwa na Mungu kwa Kiasi Gani?

Sura 2 · dakika 29 za kusoma · dakika 38 za kusikiliza

Uvuvio, au Biblia Imevuviwa na Mungu kwa Kiasi Gani?

“Maana unabii haukuletwa po pote kwa mapenzi ya mwanadamu; bali wanadamu walinena yaliyotoka kwa Mungu, wakiongozwa na Roho Mtakatifu.”—2 Petro 1:21.

“Kila andiko, lenye pumzi ya Mungu, lafaa kwa mafundisho, na kwa kuwaonya watu makosa yao, na kwa kuwaongoza, na kwa kuwaadibisha katika haki; ili mtu wa Mungu awe kamili, amekamilishwa apate kutenda kila tendo jema.”—2 Timotheo 3:16, 17.

Somo letu asubuhi hii ni “Uvuvio, au Biblia Imevuviwa na Mungu kwa Kiasi Gani?” Somo hili lina umuhimu mkubwa, nalo ni la msingi kabisa. Ikiwa tunaweza kuonyesha waziwazi kwamba waandishi wa vitabu mbalimbali vya Biblia walivuviwa na Mungu kwa namna ambayo hakuna watu wengine waliowahi kuvuviwa na Mungu; kwamba walijaliwa, wakafundishwa, wakaongozwa na kutawaliwa na Roho Mtakatifu katika maneno yao kama yalivyoandikwa katika Biblia, hata wakafundisha kweli, na kweli tupu; kwamba mafundisho yao hayakuwa na kosa lo lote kabisa,—basi tunayo katika Biblia mahakama ya rufani ya mwisho, yenye hekima isiyokosea, ambayo kwayo twaweza kwenda kuamua kila swali la mafundisho au la wajibu. Lakini ikiwa waandishi wa Biblia “walivuviwa” tu kwa maana ile isiyo wazi na isiyo ya hakika ambayo Shakespeare, Browning na watu wengine wengi wenye vipaji walivuviwa; ikiwa walivuviwa tu kwa kiasi kwamba akili zao zilinolewa kuiona kweli kuliko watu wa kawaida, lakini bado kwa namna ambayo walifanya makosa, au walichagua neno lisilofaa kuyaeleza mawazo yao, hata ikatupasa kuyaunda upya mawazo yao kwa kugundua, ikiwezekana, ni wazo gani lililovuviwa lililokuwa nyuma ya maneno yasiyovuviwa,—basi tumepotea kabisa baharini, tumo katika machafuko yasiyo na tumaini, hata kila kizazi lazima kijiamulie chenyewe ni nini Roho Mtakatifu alichokusudia kusema kupitia kwa waandishi hao wanaoboronga; na ni hakika kabisa kwamba hakuna kizazi kiwezacho kuamua kwa usahihi wo wote unaokaribia kweli Roho alimaanisha nini, na kwa hiyo hakuna kizazi kiwezacho kuifikia kweli, bali kitaeneza tu makosa ili kizazi kijacho chenye hekima zaidi kiyasahihishe, nacho kisahihishwe kwa zamu yake na kizazi kinachokifuata. Mungu ashukuriwe kwamba fundisho hili la pili, lenye ujanja lakini linalopendwa na wengi, laweza kuthibitishwa kuwa si kweli hata kidogo!

Kuna haja kubwa ya mafundisho yaliyo wazi kama kioo juu ya somo hili, kwa sababu vyuo vyetu, na seminari zetu, na mimbari zetu, na shule zetu za Jumapili, na magazeti yetu ya kidini yamejaa mafundisho yasiyo wazi, yasiyo sahihi, yanayopotosha, yasiyo ya Kimaandiko, na mara nyingi ya uongo mtupu. Wako wengi siku hizi wasemao “Naamini kwamba Biblia imevuviwa,” ilhali kwa neno “imevuviwa” hawamaanishi hata kidogo kile mnachokielewa ninyi, wala kile ambacho mashujaa wa imani wa zamani walikimaanisha kwa neno “kuvuviwa.” Mara nyingi husema kwamba “wanaamini Biblia ni Neno la Mungu,” ilhali wakati huo huo wanaamini kwamba imejaa makosa.

Basi Biblia iko wazi kama kioo katika mafundisho yake na madai yake kuhusu yenyewe; na ama madai hayo ni kweli, ama sivyo Biblia ni udanganyifu mkubwa kuliko wote katika fasihi yote ya wanadamu. Msimamo unaoshikwa na wengi sana leo, kwamba Biblia ni kitabu kizuri, huenda ndicho kitabu bora kuliko vyote duniani, lakini wakati huo huo kimejaa makosa yanayopaswa kusahihishwa na hekima iliyo bora zaidi ya siku zetu, hauna mantiki kabisa, tena ni wa kipuuzi mno. Ikiwa Biblia si kile inachodai kuwa, basi ni udanganyifu—udanganyifu wa kuchukiza.

Biblia inafundisha nini na kudai nini kuhusu yenyewe? Inafundisha nini na kudai nini kuhusu ukweli na kiasi cha uvuvio wake yenyewe?

I. KAZI YA ROHO MTAKATIFU NDANI YA MITUME NA MANABII NI TOFAUTI KWA TABIA YAKE NA KAZI YAKE NDANI YA WATU WENGINE WOTE

Jambo la kwanza ambalo Biblia inafundisha juu ya jambo hili na kujidai yenyewe ni, kwamba kazi ya Roho Mtakatifu ndani ya mitume na manabii, yaani ndani ya waandishi mbalimbali wa kibinadamu wa vitabu mbalimbali vya Biblia, ni tofauti na kazi yake ndani ya watu wengine, hata ndani ya waumini wengine katika Kristo. Inafundisha kwamba Roho Mtakatifu huwapa mitume na manabii kipawa maalum kwa ajili ya kusudi maalum. Twaona jambo hili likifundishwa waziwazi katika 1 Wakorintho 12:4, 8-11, 28, 29, tunaposoma, “Basi pana tofauti za karama; bali Roho ni yeye yule. . . . (8) Maana mtu mmoja kwa Roho apewa neno la hekima; na mwingine neno la maarifa, apendavyo Roho yeye yule; (9) mwingine imani katika Roho yeye yule; na mwingine karama za kuponya katika Roho yule mmoja; (10) na mwingine matendo ya miujiza (nguvu); na mwingine unabii; na mwingine kupambanua roho; mwingine aina za lugha; na mwingine tafsiri za lugha. (11) Lakini kazi hizi zote huzitenda Roho yule mmoja, yeye yule, akimgawia kila mtu peke yake kama apendavyo yeye. . . . (28) Na Mungu ameweka wengine katika Kanisa, wa kwanza mitume, wa pili manabii, wa tatu waalimu, kisha miujiza, kisha karama za kuponya, na masaidiano, na maongozi, na aina za lugha. (29) Je! Wote ni mitume? Wote ni manabii? Wote ni waalimu? Wote wanatenda miujiza?” Sura hii ndiyo sura iliyo kamili zaidi na iliyo wazi zaidi katika Biblia juu ya somo la karama mbalimbali za Roho Mtakatifu. Ndiyo sura kuu juu ya somo hili zima, na mafundisho ya mistari hii yako wazi kadiri lugha iwezavyo kuyafanya wazi; nayo yanatamka kwa maneno ambayo maana yake haiwezi kukoseka, kwamba kipawa walichopewa mitume na manabii kilitofautiana kwa aina na karama walizopewa waumini wengine, ingawa waumini hao walikuwa wamejazwa Roho Mtakatifu. Kazi ya Roho Mtakatifu ndani ya mitume na manabii haikutofautiana tu na kazi yake ndani ya watu wenye vipaji, bali hata na kazi yake ndani ya waumini wengine. Mistari hii inaweka wazi kama mchana kwamba fundisho lililoenea sana na kupendwa sana siku zetu—kwamba kazi ya Roho Mtakatifu ndani ya wahubiri, na waalimu, na waumini wa kawaida, akiwaangazia na kuwaongoza katika kweli na katika kulielewa Neno la Mungu, ni ya aina ile ile, na hutofautiana tu kwa kiwango na kazi ya Roho Mtakatifu ndani ya Mitume na Manabii—halina msingi wa Maandiko kabisa, wala si kweli. Fundisho hilo linapuuza jambo lililotamkwa hapa waziwazi hivi na kufafanuliwa kwa uangalifu hivi, kwamba ingawa yuko “Roho yeye yule” “pana tofauti za karama” “tofauti za huduma,” “tofauti za kutenda kazi” (1 Wakorintho 12:4-6) na kwamba si wote walio Manabii au Mitume. (1 Wakorintho 12:29.)

Wale wanaotaka kupunguza tofauti kati ya kazi ya Roho Mtakatifu ndani ya Mitume na Manabii na kazi yake ndani ya watu wengine, mara nyingi hutaja jambo kwamba Biblia yenyewe inasema Bezaleli, fundi mkuu wa hema ya kukutania, alipaswa “kujazwa Roho wa Mungu, katika hekima, na akili, na ujuzi, na kazi za ustadi za kila namna,” “ili kubuni kazi ya hema” (Kutoka 31:1-11), wakitoa hilo kama uthibitisho kwamba uvuvio wa Nabii hautofautiani kwa aina na uvuvio wa msanii au wa mjenzi. Hoja hii kwa mtazamo wa kwanza inaonekana kuwa ya kuaminika, lakini tunapokumbuka habari za hema, hasa jambo kwamba hema ilipaswa kujengwa kwa mfano ule aliooneshwa Musa mlimani (Kutoka 25:8, 9, 40), na kwamba kwa hiyo hema yenyewe ilikuwa ufunuo kutoka kwa Mungu, unabii, maelezo ya kweli ya Mungu, hoja hiyo inapoteza nguvu zake zote. Hema ilikuwa Neno la Mungu lililofanywa kuwa mbao, dhahabu, fedha, shaba, nguo, ngozi, na kadhalika; ilikuwa Neno la Mungu na ufunuo wa kweli ya Mungu kwa hakika kabisa kana kwamba kweli hiyo ilichapishwa ukurasani. Kwa hiyo, bila shaka, Bezaleli alihitaji kuvuviwa; alikuwa nabii, nabii aliyetamka unabii wake katika mambo madogo madogo ya hema. Kuna hoja nyingi kuhusu uvuvio leo ambazo kwa mtazamo wa kwanza zaonekana za kielimu sana, lakini haziwezi kustahimili uchunguzi wa kina wala kulinganishwa kwa unyofu na mafundisho ya Neno la Mungu. Hakuna kitu katika Biblia kilichovuviwa zaidi kuliko hema, na kama wahakiki waharibifu wangejifunza habari za hema kwa uangalifu zaidi na kwa ukamilifu zaidi, wangeongozwa kuziacha nadharia zao za ustadi lakini zisizoweza kusimama, si tu kuhusu ujenzi wa hema, bali pia kuhusu mambo mengine mengi. Sijawahi kusikia wala kumjua mhakiki mharibifu hata mmoja aliyewahi kujifunza kwa ukamilifu maana halisi ya hema katika sehemu zake zote, au aliyekuwa na ufahamu wo wote wa maana wa vielelezo (types) vya Maandiko. Nimewapa changamoto wahakiki katika vituo vya Vyuo Vikuu vya Uingereza, Ireland na Scotland wamtaje mhakiki mharibifu hata mmoja aliyewahi kujifunza kwa ukamilifu habari za vielelezo hivyo, wala hakuna hata mmoja aliyewahi kujaribu hata kumpendekeza mmoja.

II. KWELI ILIYOFICHWA KWA WANADAMU KWA ZAMA NYINGI, AMBAYO HAWAKUWA WAMEIGUNDUA WALA HAWAKUWEZA KUIGUNDUA KWA NJIA ZA AKILI YA KIBINADAMU PEKE YAKE, IMEFUNULIWA KWA MITUME NA MANABII KATIKA ROHO

Jambo la pili linalofundishwa katika Biblia kuhusu uvuvio wa Mitume na Manabii, yaani uvuvio wa waandishi mbalimbali wa vitabu vya Biblia, ni kwamba kweli iliyofichwa kwa wanadamu kwa zama nyingi, ambayo hawakuwa wameigundua, wala hawakuweza kuigundua, kwa njia za akili ya kibinadamu peke yake, hata akili ya kibinadamu ilipo katika ubora wake na kilele chake, imefunuliwa kwa Mitume na Manabii katika Roho Mtakatifu. Twaona jambo hili likifundishwa waziwazi sana katika Waefeso 3:2-5: “Ikiwa mmesikia habari za uwakili wa neema ya Mungu niliyopewa kwa ajili yenu; (3) Kwa jinsi ya ufunuo nalivyojulishwa siri hii, kama nilivyotangulia kuandika kwa maneno machache; (4) ambayo kwa hayo, mkiisoma, mwaweza kuutambua ufahamu wangu katika siri ya Kristo; (5) ambayo katika vizazi vingine haikujulishwa wanadamu, kama ilivyofunuliwa sasa mitume wake watakatifu na manabii katika Roho.” Maana ya maneno haya haiwezi kukoseka. Paulo hapa anatangaza kwa maneno ambayo maana yake iko wazi kabisa, kwamba Mungu “katika Roho” alikuwa amewafunulia “mitume wake watakatifu na manabii” “siri ya Kristo,” ambayo katika vizazi vilivyotangulia haikujulishwa wanadamu, ambayo hawakuwa wameigundua wala hawakuweza kuigundua isipokuwa kwa ufunuo kutoka kwa Mungu; Paulo na mitume na manabii wengine waliijua kwa ufunuo wa moja kwa moja kutoka kwa Mungu mwenyewe kupitia Roho Mtakatifu. Fundisho haliepukiki kwamba Biblia ina kweli ambayo wanadamu hawakuwahi kuigundua, wala wasingaliweza kamwe kuigundua kama wangeachwa nafsi zao, bali ni kweli ambayo Baba kwa neema kuu amewafunulia watoto wake kupitia watumishi wake manabii na mitume. Katika hili twaona upumbavu—upumbavu ulio wa kawaida sana siku zetu—wa kujaribu kupima matamko ya Maandiko kwa hitimisho za akili ya kibinadamu, au kwa maono ya ndani ya “dhamira ya Kikristo.” Ufunuo wa Mungu unaipita akili ya kibinadamu, na kwa hiyo akili ya kibinadamu haiwezi kuwa kipimo chake. Zaidi ya hayo, dhamira iliyo ya Kikristo kweli kweli na kikamilifu ni matokeo ya kujifunza na kuipokea kweli ya Biblia. Si kipimo cha ukweli wa Biblia,—ni matokeo ya kuitafakari Biblia. Ikiwa “dhamira” yetu inatofautiana na matamko ya Biblia, basi bado haijawa kikamilifu “dhamira ya Kikristo,” na jambo linalotupasa kufanya si kujaribu kuushusha ufunuo wa Mungu hadi kiwango cha dhamira yetu, bali kuiinua dhamira yetu hadi kiwango cha Neno la Mungu.

III. UFUNUO WALIOPEWA MANABII NA ROHO MTAKATIFU HAUKUTEGEMEA MAWAZO YAO WENYEWE

Jambo la tatu ambalo Biblia inaweka wazi kabisa kuhusu uvuvio wa Manabii na Mitume ni, kwamba ufunuo uliotolewa na Mungu kwa njia ya Roho wake Mtakatifu kwa Manabii haukutegemea mawazo ya Manabii wenyewe; kwamba waliufunuliwa na Roho wa Kristo aliyekuwa ndani yao; kwamba mara nyingi wao wenyewe hawakuielewa kikamilifu maana kamili ya yale ambayo Roho alikuwa akiyanena kupitia kwao; na kwamba yale waliyoyanena yalikuwa jambo la kutafuta na kuuliza kwa bidii akilini mwao wenyewe kuhusu maana yake. Hili linaonekana waziwazi sana katika 1 Petro 1:10-12, “Katika habari ya wokovu huo manabii walitafuta-tafuta na kuchunguza-chunguza, ambao walitabiri habari za neema itakayowafikia ninyi; wakichunguza ni wakati upi, na wakati wa namna gani ulioonywa na Roho wa Kristo aliyekuwa ndani yao, alipokuwa akitangulia kuyashuhudia mateso yatakayompata Kristo, na utukufu utakaokuwako baada ya hayo. Nao walifunuliwa ya kuwa si kwa ajili yao wenyewe, bali kwa ajili yenu, walihudumu katika mambo hayo, ambayo sasa yamehubiriwa kwenu na wale waliowahubiri ninyi Injili kwa Roho Mtakatifu aliyetumwa kutoka mbinguni; mambo ambayo malaika wanatamani kuyachungulia.” Hapa tena maana iko wazi kama mchana, wala haiepukiki. Twaambiwa kwamba manabii walipewa ufunuo na Roho Mtakatifu ambao maana yake hawakuielewa kikamilifu, na kwamba wao wenyewe “walitafuta-tafuta na kuchunguza-chunguza” kuhusu maana ya ufunuo huu waliopewa na ambao waliuandika. Roho, kupitia kwao, alitangulia kuyashuhudia mateso ya Kristo (kwa mfano katika Isaya 53:3, Zaburi 22) na utukufu utakaokuwako baada ya hayo. Waliandika yale ambayo Roho aliyashuhudia, lakini maana yake hawakuielewa kikamilifu. Haikuwa tu kwamba akili zao zilinolewa kuona mambo ambayo vinginevyo wasingeyaona, na ambayo kwa hiyo waliyaandika kwa usahihi zaidi au kidogo. La, kulikuwa na ufunuo dhahiri kabisa, uliotokea si katika akili zao wenyewe hata kidogo, bali kwa Roho wa Mungu aliyewapa ufunuo huo, nao wakauandika; lakini haukutoka kwao wenyewe, kiasi kwamba wao wenyewe walistaajabu maana yake ingeweza kuwa nini. Yale waliyoyaandika hayakuwa kamwe mawazo yao wenyewe; yalikuwa mawazo ya Roho Mtakatifu aliyenena kupitia kwao. Jinsi gani dhana hii ilivyo tofauti kabisa na ile inayofundishwa kwa ukaidi hivyo katika vyuo vyetu vingi, na seminari za theolojia, na mimbari,—jinsi gani ilivyo tofauti kabisa na dhana iliyofundishwa wiki moja iliyopita leo katika mojawapo ya mimbari za mji wetu wenyewe.

IV. HAKUNA TAMKO LA KINABII LILILOTOKANA NA MAPENZI YA NABII MWENYEWE, BALI NABII ALINENA KUTOKA KWA MUNGU, NAYE NABII ALICHUKULIWA NA ROHO MTAKATIFU, WALA SI NA MSUKUMO WAKE MWENYEWE AU AKILI YAKE, KATIKA YALE ALIYOYANENA

Jambo la nne ambalo Biblia inaweka wazi kabisa ni, kwamba hakuna hata tamko moja la kinabii lililotokana na mapenzi ya nabii mwenyewe (yaani, halikuwa kwa maana yo yote tu yale aliyotaka kuyasema), bali katika kila tukio Nabii alinena kutoka kwa Mungu, naye Nabii alichukuliwa katika tamko la kinabii na Roho Mtakatifu, bila kujali mapenzi yake mwenyewe wala mawazo yake. Twaona jambo hili likitamkwa karibu neno kwa neno katika 2 Petro 1:21, tunaposoma: “Maana unabii (neno kwa neno, hakuna hata unabii mmoja) haukuletwa po pote (neno kwa neno, uliletwa) kwa mapenzi ya mwanadamu; bali wanadamu walinena yaliyotoka kwa Mungu, wakiongozwa (neno kwa neno, wakichukuliwa, au wakibebwa) na Roho Mtakatifu.” Hakuwezi kuwa na kuikosea kwa unyofu maana ya lugha hii. Nabii hakuwahi kufikiri kwamba kuna jambo lililohitaji kusemwa, kisha akalisema; bali Mungu alimtwaa nabii, akamchukua katika tamko lake, kwa nguvu za Roho Mtakatifu, naye akanena, si kutokana na dhamira yake mwenyewe, wala si kutokana na akili yake mwenyewe, wala si kutokana na maono yake ya ndani, bali “yaliyotoka kwa Mungu.” Kama mjumbe wa Mungu alinena yale ambayo Mungu alimwambia ayaseme.

V. ROHO MTAKATIFU NDIYE ALIYEKUWA MNENAJI HALISI ALIYENENA KATIKA MATAMKO YA KINABII

Jambo la tano ambalo Biblia inafundisha kuhusu Uvuvio wa Manabii na Mitume na matamko yao, ni kwamba Roho Mtakatifu ndiye aliyekuwa mnenaji halisi katika matamko ya kinabii; kwamba yale yaliyosemwa au kuandikwa yalikuwa Neno la Roho Mtakatifu lililokuwa juu ya ulimi wa Mtume, wala si neno la Nabii au la Mtume. Hili linasemwa katika Biblia waziwazi, tena na tena. Kwa mfano, katika Waebrania 3:7 twasoma: “Kwa hiyo, kama anenavyo Roho Mtakatifu, Leo, kama mtaisikia sauti yake, msifanye migumu mioyo yenu, n.k.” Mwandishi wa waraka kwa Waebrania ananukuu Zaburi 95:7, 8, na anasema kwamba yale ambayo Mtunga Zaburi ameandikwa kuwa aliyasema, “anenavyo Roho Mtakatifu.” Tena katika Waebrania 10:15, 16, twasoma: “Na Roho Mtakatifu naye atushuhudia; kwa maana baada ya kusema, Hili ndilo agano nitakaloagana nao baada ya siku zile, asema Bwana; nitatia sheria zangu mioyoni mwao, na katika nia zao nitaziandika.” Basi mwandishi wa Waraka kwa Waebrania ananukuu Yeremia 31:33, wala hasiti kusema kwamba ushuhuda aliotoa Yeremia pale ni ushuhuda wa Roho Mtakatifu, kwamba Roho Mtakatifu ndiye aliyekuwa mnenaji halisi.

Tena twasoma katika Matendo 28:25, 26 kwamba Paulo alisema, “Roho Mtakatifu alinena vema na baba zenu kwa kinywa cha nabii Isaya, (26) akisema, Enenda kwa watu hawa, uwaambie, Kwa kusikia mtasikia wala hamtaelewa; na kwa kuona mtaona wala hamtatambua, n.k.” Hapa Paulo ananukuu maneno ya Isaya kama yalivyoandikwa katika sura ya 6 ya Isaya, mistari ya 9 na 10, naye anasema dhahiri kwamba mnenaji halisi hakuwa Isaya, bali “Roho Mtakatifu” aliyenena “kwa kinywa cha nabii Isaya.”

Tukigeukia sasa Agano la Kale, twasoma katika 2 Samweli 23:2 tamko hili la Daudi kuhusu mambo aliyoyasema na kuyaandika: “Roho ya BWANA ilinena ndani yangu, na neno lake likawa ulimini mwangu.” Hakuwezi kuwa na kuikosea maana ya maneno haya kwa upande wa mtu ye yote aendaye kwenye Biblia ili kujua inadai nini hasa na inafundisha nini. Roho Mtakatifu ndiye aliyekuwa mnenaji halisi katika tamko la kinabii. Lilikuwa tamko la Roho Mtakatifu lililokuwa juu ya ulimi wa nabii. Nabii alikuwa tu kinywa ambacho kwacho Roho Mtakatifu alinena. Kama mwanadamu tu, isipokuwa pale Roho Mtakatifu alipomfundisha na kumtumia, nabii aliweza kukosea kama wanadamu wengine wanavyoweza kukosea; lakini Roho alipokuwa juu yake, alipotwaliwa na kuchukuliwa na Roho Mtakatifu, ndipo alipokuwa asiyeweza kukosea katika mafundisho yake; kwa maana mafundisho yake hayakuwa yake, bali mafundisho ya Roho Mtakatifu. Ni Mungu aliyekuwa akinena wakati huo, wala si Nabii. Kwa mfano, Paulo kama mwanadamu tu, hata kama Mkristo, bila shaka alikuwa na mawazo mengi yasiyo sahihi juu ya mambo mengi, naye kwa kiasi fulani alikuwa chini ya mawazo na maoni ya wakati wake; lakini alipofundisha kama Mtume, chini ya nguvu za Roho Mtakatifu, hakuweza kukosea—au afadhali kusema, Roho aliyefundisha kupitia kwake hakuweza kukosea, na mafundisho yaliyotokana na Roho kufundisha kupitia kwake hayakuweza kukosea, kama vile Mungu asivyoweza kukosea. Akili ya kawaida inatudai tupambanue kwa uangalifu kati ya yale ambayo Paulo huenda aliyafikiri kama mwanadamu, na yale aliyoyafundisha hasa kama mtume. Katika Biblia tunayo kumbukumbu ya yale aliyoyafundisha kama Mtume. Mtu fulani huenda akataja kama tofauti inayowezekana kwa tamko hili 1 Wakorintho 7:6, 25, anaposema: “Lakini nasema hivi kwa ruhusa, si kwa amri. . . . Basi, kwa habari za wanawali, sina amri ya Bwana; lakini natoa shauri langu, kama mtu aliyepata rehema ya Bwana kuwa mwaminifu.” Wako wanaofikiri kwamba hapa Paulo haonekani kuwa na hakika kwamba alikuwa na neno la Bwana katika jambo hili mahususi, lakini hiyo si maana ya fungu hilo. Maana ya mst. 6 ni kwamba fundisho lake alilokuwa amelitoa punde lilikuwa kwa ruhusa, kwa ajili ya udhaifu wao, wala si amri juu ya yale waliyopaswa kufanya. Na fundisho la mst. 25 ni kwamba Bwana, wakati wa maisha yake hapa duniani, hakuwa ametoa amri yo yote juu ya jambo hili, bali Paulo alikuwa akitoa shauri lake; lakini anasema dhahiri kwamba alikuwa akilitoa kama mtu aliyepata rehema ya Bwana kuwa mwaminifu, na zaidi ya hayo, katika mstari wa 40 wa sura hiyo anasema dhahiri kwamba katika shauri lake alikuwa na Roho wa Mungu. Lakini hata tukikubali kwamba tafsiri ile nyingine ya fungu hili ndiyo sahihi, na kwamba Paulo hakuwa na hakika kabisa katika suala hili kwamba alikuwa na Neno la Bwana na nia ya Bwana, hilo lingeonyesha tu kwamba pale ambapo Paulo hakuwa na hakika kabisa kwamba alikuwa akifundisha katika Roho Mtakatifu, alikuwa mwangalifu kulitaja jambo hilo; na hili lingeongeza tu uhakika zaidi kwa mafungu mengine yote aliyoyaandika.

Nyakati nyingine husemwa kwamba Paulo alifundisha katika nyaraka zake za mwanzo kwamba Bwana angerudi wakati wa uhai wake, na kwamba katika jambo hili hakika alikosea. Lakini Paulo hakufundisha kamwe katika nyaraka zake za mwanzo, wala katika nyaraka nyingine zo zote—hakufundisha po pote—kwamba Bwana angerudi wakati wa uhai wake. Dai hili ni kinyume cha ukweli. Kweli anasema katika 1 Wathesalonike, uliokuwa waraka wake wa kwanza, sura ya 4 mstari wa 17: “Kisha sisi tulio hai, tuliosalia, tutanyakuliwa pamoja nao (yaani, waumini waliokuwa wamekwisha kulala) katika mawingu, ili tumlaki Bwana hewani; na hivyo tutakuwa pamoja na Bwana milele.” Hapa kweli anajitia mwenyewe katika kundi moja na wale waliokuwa bado hai alipoyaandika maneno hayo. Kwa kawaida na kwa lazima hakujitia mwenyewe pamoja na wale waliokuwa wamekwisha kulala. Anaponena habari za kurudi kwa Bwana hasemi, wala hadokezi, kwamba yeye atakuwa bado hai Bwana atakaporudi. Yawezekana kabisa kwamba Paulo wakati huo aliamini kwamba huenda angekuwa hai Bwana atakaporudi, lakini hakufundisha kamwe kwamba angekuwa hai. Hali ya kutazamia ndiyo hali ya kweli kwa kila mwumini katika vizazi vyote. Hii ndiyo hali aliyoishika Paulo mpaka alipofunuliwa dhahiri kwamba angeondoka kabla Bwana hajaja. Nadhani yawezekana sana kwamba Paulo katika sehemu ya mwanzo ya huduma yake alielekea kuamini kwamba angeishi mpaka kuja kwa Bwana, lakini Roho Mtakatifu alimzuia asifundishe hivyo, na pia alimzuia asiingie katika makosa mengine yote katika mafundisho yake.

VI. ROHO MTAKATIFU NDANI YA MITUME ALITOA SI WAZO TU, BALI PIA MANENO AMBAYO KWAYO WAZO HILO LILIPASWA KUTAMKWA

Jambo la 6 ambalo Biblia inaweka wazi kuhusu uvuvio wa mitume na manabii ni kwamba, Roho Mtakatifu ndani ya Manabii na Mitume alitoa si wazo tu, bali pia alitoa maneno ambayo kwayo wazo hilo lilipaswa kutamkwa. Twaona jambo hili likitamkwa waziwazi sana katika 1 Wakorintho 2:13: “Nayo twayanena, si kwa maneno yanayofundishwa kwa hekima ya kibinadamu, bali yanayofundishwa na Roho, tukiyafasiri mambo ya rohoni kwa maneno ya rohoni.” Mojawapo ya nadharia za uongo zinazopendwa sana kuhusu Uvuvio siku zetu ni kwamba Roho Mtakatifu alikuwa mwanzilishi wa wazo, lakini Mitume waliachwa wachague maneno wenyewe katika kulitamka wazo hilo, na kwamba kwa hiyo tunapojifunza Biblia hatuwezi kusisitiza maana kamili ya maneno, bali lazima tujaribu kulitafuta wazo la Mungu lililokuwa nyuma ya maneno, na ambalo mwandishi amelitamka bila usahihi kwa kiasi fulani. Wako waalimu wengi katika seminari zetu za theolojia leo, na katika mimbari zetu, wanaonena kwa dharau na kwa majivuno sana juu ya wale wanaoamini Uvuvio wa Maneno,—yaani, wale wanaoamini kwamba Roho Mtakatifu aliyachagua maneno yenyewe ambayo kwayo wazo alilokuwa akilifundisha lilipaswa kutamkwa; lakini hata wanene kwa dharau kiasi gani juu ya wale wanaoamini Uvuvio wa Maneno, hakika Biblia inadai kwamba ilivuviwa neno kwa neno. Fungu nililolisoma punde linaweka wazi kadiri lugha iwezavyo kabisa kuweka wazi kwamba “maneno” ambayo kwayo Mtume alinena hayakuwa “maneno yanayofundishwa kwa hekima ya kibinadamu, bali yanayofundishwa na Roho.” Basi kama hili si kweli, kama ni wazo tu alilopewa Paulo lililokuwa wazo la Mungu, naye akalivika wazo hilo maneno yake mwenyewe, basi Paulo alikuwa mtu aliyedanganyika kabisa katika jambo la msingi, na kwa hali hiyo hakuna tegemeo lo lote liwezalo kuwekwa katika mafundisho yake juu ya jambo lo lote; ama sivyo alikuwa mdanganyifu wa makusudi, na kwa hali hiyo kadiri tutakavyoviteketeza vitabu vyake mapema ndivyo itakavyokuwa bora kwetu na kwa wote wanaohusika. Hakuna uwezekano wa kupata msimamo wa katikati, na majaribio ya kupata msimamo wa katikati yamewatumbukiza wale walioyajaribu katika upuuzi wa kila aina. Ikiwa una akili sahihi na yenye mantiki, lazima uchague kati ya Uvuvio wa Maneno na ukafiri mtupu. Paulo anasema dhahiri kwamba maneno ambayo kwayo aliwafikishia wengine kweli aliyofunuliwa yalikuwa maneno ambayo Roho Mtakatifu alimfundisha. Roho Mtakatifu mwenyewe ametangulia kuziona nadharia hizi zote za kisasa zenye ustadi, lakini zisizo na msingi wa Biblia kabisa, zisizo na mantiki kabisa, na za uongo kabisa, kuhusu kazi yake mwenyewe ndani ya Mitume. Nadharia kwamba “dhana” ilivuviwa lakini maneno ambayo kwayo dhana hiyo ilitamkwa hayakuvuviwa, ilitanguliwa na Roho Mtakatifu Mwenyewe na kubomolewa miaka 1800 kabla waalimu wetu wa theolojia wa karne ya 19, wanaodhaniwa kuwa wenye hekima, hawajaibuni na kujaribu kuwalazimishia watu wasioshuku. Ilibomolewa karne kumi na nane kabla haijatumiwa. Zaidi ya hayo, nadharia hiyo ni ya kipuuzi yenyewe. Kwa kuwa njia pekee ambayo kwayo wazo laweza kufikishwa kutoka akili moja hadi nyingine, kutoka akili ya mtu mmoja hadi akili ya mtu mwingine, au kutoka akili ya Mungu hadi akili ya mwanadamu, ni kwa maneno, basi kama maneno hayana ukamilifu, wazo lililotamkwa kwa maneno hayo kwa lazima halina ukamilifu. Nadharia hiyo ni upuuzi waziwazi, na ni vigumu kuelewa jinsi watu wenye akili walivyoweza kamwe kujidanganya hata kuiamini nadharia isiyo na mantiki kabisa namna hiyo. Ikiwa maneno hayakuvuviwa, Biblia haikuvuviwa. Tusijidanganye; tuukabili ukweli.

Zaidi ya hayo, kadiri mtu anavyojifunza kwa uangalifu zaidi na kwa undani zaidi maneno ya matamko ya kitabu hiki cha ajabu—Biblia—ndivyo atakavyozidi kusadiki usahihi wa ajabu wa maneno yenyewe yaliyotumika kulitamka wazo. Kwa mtu afikiriye juujuu, fundisho la Uvuvio wa Maneno laweza kuonekana lenye mashaka au hata la kipuuzi; lakini mtu ye yote aliyezaliwa mara ya pili na kufundishwa na Roho, anayeyatafakari maneno ya Maandiko siku kwa siku, na mwaka baada ya mwaka, atasadiki kabisa na bila kutikisika kwamba hekima ya Mungu imo katika maneno yenyewe yaliyotumika, sawasawa na katika wazo linalotamkwa kwa maneno hayo. Ni jambo lenye maana na linalogusa moyo sana kwamba magumu yetu kuhusu Biblia hutoweka upesi tunapoangalia lugha halisi iliyotumika. Kubadilisha neno au herufi, au wakati wa kitenzi, hali ya sarufi au idadi, mara nyingi kungetutumbukiza katika mgongano au katika uongo; lakini tukiyachukua maneno kama yalivyoandikwa hasa, magumu hutoweka na kweli huangaza. Mara nyingi zisizohesabika watu wamenijia wakiwa na magumu yaliyoonekana na migongano iliyodhaniwa katika Biblia, wakaniomba suluhisho, nami nimewaelekeza kwenye maneno halisi yaliyotumika, na suluhisho likapatikana katika kuyachukua maneno kama yalivyoandikwa hasa. Ilikuwa kwa sababu walibadilisha kidogo maneno yenyewe ambayo Mungu aliyanena ndipo ugumu ulipoonekana kutokea. Asili ya Kimungu ya viumbe huangaza wazi zaidi na zaidi kadiri tunavyovichunguza kwa karibu zaidi kwa darubini. Kama vile kwa kutumia darubini yenye nguvu tunavyoona ukamilifu wa umbo na jinsi njia zinavyolingana na lengo katika chembe ndogo kabisa za maada, nasi tunasadikishwa kabisa kwamba Mungu, Mungu wa hekima na uweza usio na mipaka, hekima inayofika hata sehemu ndogo kabisa za maada, ndiye mwanzilishi wa ulimwengu wa vitu: vivyo hivyo asili ya Kimungu ya Biblia huangaza wazi zaidi na zaidi chini ya darubini. Kadiri tunavyojifunza Biblia kwa undani zaidi, ndivyo tunavyozidi kuona ukamilifu ambao kwao mkao wa neno moja hufunua wazo kamili la Mungu.

Swali muhimu, tena swali lililowatatanisha waandishi wengi katika hatua hii, ni hili: Ikiwa Roho Mtakatifu ndiye mwanzilishi wa maneno yenyewe ya Maandiko, tunazielezaje tofauti za mtindo na za matumizi ya maneno? Kwa mfano, ni kwa nini Paulo sikuzote alitumia lugha ya Kipaulo, na Yohana alitumia lugha ya Kiyohana, na Petro alitumia lugha iliyokuwa ya tabia yake mwenyewe? Jibu la swali hili ni rahisi sana, nalo lina sehemu mbili: Kwanza, hata kama tusingeweza kulieleza jambo hili hata kidogo, lingekuwa na uzito mdogo dhidi ya tamko dhahiri la Neno la Mungu kwa mtu ye yote aliye mnyenyekevu wa kutosha na mwenye hekima ya kutosha kutambua kwamba yako mambo mengi mno ambayo hawezi kuyaeleza hata kidogo, ambayo yangeweza kuelezwa kwa urahisi kama angejua zaidi kidogo. Ni yule tu mtu mwenye majivuno ya ajabu na makubwa mno, hata akadhani kwamba anajua kama Mungu ajuavyo—kwa maneno mengine, kwamba hekima yake haina mipaka—ndiye atakayeacha tamko dhahiri la Neno la Mungu kwa sababu tu anaona ugumu katika njia ya kulikubali tamko hilo, ugumu ambao yeye kwa ujuzi wake mdogo hawezi kuutatua. Lakini liko jibu la pili, tena jibu linalotosha kabisa, nalo ni hili: tofauti hizi za mtindo na za matumizi ya maneno zaelezeka kwa urahisi. Roho Mtakatifu ana hekima isiyo na mipaka. Yeye Mwenyewe ndiye Muumba wa Mwanadamu, na wa uwezo wa mwanadamu wa kunena; na kwa hiyo ana hekima ya kutosha kabisa, na ustadi wa kutosha kabisa katika kutumia lugha, kwamba katika kuifunua kweli kwa mtu ye yote na kupitia kwake, atumie maneno, vishazi na namna za kujieleza zilizomo katika msamiati wa kawaida wa mtu huyo na katika namna zake za kufikiri; tena ana hekima ya kutosha kabisa kuutumia upekee wa mtu huyo katika kuifunua kweli kupitia kwake. Ni mojawapo ya alama za hekima ya Kimungu ya kitabu hiki kwamba kweli ile ile ya Kimungu hutamkwa kwa usahihi kamili katika namna za kujieleza zinazotofautiana sana namna hiyo.

VII. MAANDIKO YOTE YAMEVUVIWA NA MUNGU

Jambo la saba ambalo Biblia inaweka wazi kuhusu kazi ya Roho Mtakatifu ndani ya waandishi mbalimbali wa Maandiko, ni kwamba Maandiko yote, yaani kila kitu kilichomo katika vitabu vyote vya Agano la Kale na Agano Jipya, yamevuviwa na Mungu. Twafundishwa jambo hili dhahiri katika 2 Timotheo 3:16, 17. Hapa twasoma, “Kila andiko (kwa usahihi zaidi, kila andiko moja moja) lenye pumzi ya Mungu (neno kwa neno zaidi, lililopuliziwa pumzi na Mungu), lafaa kwa mafundisho, (au, kufundisha), na kwa kuwaonya watu makosa yao, na kwa kuwaongoza, na kwa kuwaadibisha katika haki (afadhali, maadibisho yaliyo katika haki), ili mtu wa Mungu awe kamili (afadhali, timilifu) amekamilishwa (bora zaidi, amekamilishwa kikamilifu) apate kutenda kila tendo jema (afadhali, kila kazi njema).” Jaribio limefanywa la kuificha nguvu kamili ya maneno haya kwa tafsiri iliyorekebishwa iliyotolewa katika English Revision na katika American Standard Version pia. Katika tafsiri hiyo iliyorekebishwa, maneno hayo yametafsiriwa hivi: “Kila andiko lililovuviwa na Mungu pia lafaa kwa kufundisha, kwa kuwaonya, kwa kuwaongoza, kwa maadibisho yaliyo katika haki; ili mtu wa Mungu awe timilifu, amekamilishwa kikamilifu apate kutenda kila kazi njema.” Hakuna kibali cho chote kabisa katika maandishi ya Kigiriki cha kubadilisha “Kila andiko limetolewa kwa uvuvio wa Mungu, nalo lafaa kwa mafundisho, n.k.,” kuwa “Kila andiko lililovuviwa na Mungu pia lafaa kwa kufundisha, n.k.” Neno “Kila” limo katika Kigiriki. Hakuna “ni” katika Kigiriki. Lazima liongezwe, kama ilivyo mara nyingi katika kutafsiri kutoka Kigiriki kwenda Kiingereza. “Ni” lazima liongezwe mahali fulani, ama kabla ya “limetolewa kwa uvuvio” (au lenye pumzi ya Mungu), ama sivyo liongezwe baada yake, na katika hali hii ya pili ni lazima “na” ibadilishwe kuwa “pia” (badiliko linalowezekana, lakini lisilo la kawaida hata kidogo); tena hakuna hata mfano mmoja katika Agano Jipya, nje ya huu, ambapo vivumishi viwili vilivyounganishwa kwa kiunganishi sahili kabisa “na (kai)” vimetenganishwa kwa nguvu na “ni” kuwekwa kati yake, na “na” kubadilishwa kuwa “pia.” Muundo ule mwingine, ule wa Authorised Version, si wa nadra hata kidogo. Tafsiri ya Warekebishaji inaivunja kabisa desturi yote ya kawaida ya lugha ya Kigiriki. Lakini hatuhitaji kukaa sana juu ya jambo hilo, kwa maana hata tukiyakubali mabadiliko yaliyotolewa katika Revision, wazo halibadiliki kwa kiini chake; kwa maana kama Paulo angalisema yale ambayo warekebishaji wanamfanya aseme, kwamba “Kila andiko lililovuviwa na Mungu pia lafaa kwa kufundisha, n.k.,” hakuwezi kuwa na shaka kwamba kwa “kila andiko lililovuviwa na Mungu” alimaanisha kila Andiko lililomo katika Agano la Kale. Hapa basi, tukichukua tafsiri yo yote upendayo, tunalo fundisho dhahiri kwamba kila Andiko la Agano la Kale ni “lenye pumzi ya Mungu” au “lililovuviwa na Mungu.” Hakika ikiwa twaweza kuamini jambo hili kuhusu Agano la Kale, hakuna ugumu wa kuliamini kuhusu Agano Jipya; tena hakuwezi kuwa na shaka kwamba Paulo alidai kwa mafundisho yake mwenyewe mamlaka sawa na mafundisho ya Agano la Kale. Hili tutaliona waziwazi chini ya kichwa kinachofuata. Wala si Paulo tu aliyedai hivyo, bali Mtume Petro pia anayaweka mafundisho ya Paulo pamoja na mafundisho ya Agano la Kale kuwa “Maandiko.” Petro anasema katika 2 Petro 3:15, 16, “kama vile ndugu yetu mpendwa Paulo naye alivyowaandikia ninyi, kwa kadiri ya hekima aliyopewa; (16) vilevile na katika nyaraka zake zote akinena habari ya mambo hayo; katika nyaraka hizo yamo mambo ambayo ni vigumu kuyaelewa, ambayo wao wasio na elimu, wala hawana msimamo, huyapotoa, kama vile wayapotoavyo na maandiko mengine, kwa uvunjifu wao wenyewe.” Hapa Petro anazitaja waziwazi nyaraka za Paulo kuwa “Maandiko.”

VIII. BIBLIA NI NENO LA MUNGU

Jambo la nane ambalo Biblia inafundisha kuhusu kiasi cha uvuvio wa maandiko yake ni kwamba kwa sababu ya uvuvio huu wa Manabii na Mitume, yaani waandishi wa Biblia, Biblia nzima kama ilivyotolewa hapo mwanzo inakuwa Neno la Mungu lisilo na kosa lo lote kabisa. Katika Agano la Kale Daudi anasema kuhusu maandiko yake mwenyewe, katika 2 Samweli 23:2, fungu ambalo tumekwisha kulitaja, “Roho ya BWANA ilinena ndani yangu, na neno lake likawa ulimini mwangu.” Katika Marko 7:13 Bwana wetu Yesu Mwenyewe anaiita sheria ya Musa “Neno la Mungu.” Anasema “Mkalitangua neno la Mungu kwa mapokeo yenu mliyopokezana.” Katika mistari iliyotangulia mara moja, amekuwa akionyesha tofauti kati ya mafundisho ya sheria ya Musa (si mafundisho ya Amri Kumi tu, bali sehemu nyingine za sheria ya Musa pia) na mapokeo ya Waandishi na Mafarisayo, naye ameonyesha jinsi mapokeo ya Waandishi na Mafarisayo yalivyopingana waziwazi na matakwa ya sheria kama ilivyotolewa kupitia Musa; na katika kulihitimisha jambo hilo anasema katika mstari tuliounukuu punde, kwamba Waandishi na Mafarisayo walilitangua “neno la Mungu” kwa mapokeo yao, na hivyo akaiita sheria ya Musa “Neno la Mungu.” Nilipokuwa Uingereza, kiongozi mmoja mkuu na msomi wa Kanisa la Uingereza, katika barua za faragha, alijaribu kunikemea kwa kusema kwamba Biblia haidai po pote kuwa “Neno la Mungu,” lakini nilimjibu kwa kumwonyesha kwamba si Biblia tu iliyodai hivyo, bali kwamba Bwana Yesu Mwenyewe alisema waziwazi kwamba sheria iliyotolewa kupitia Musa ilikuwa “Neno la Mungu.” Katika 1 Wathesalonike 2:13 Mtume Paulo anadai kwamba nyaraka zake mwenyewe na mafundisho yake ni “Neno la Mungu.” Anasema: “Kwa sababu hiyo sisi nasi twamshukuru Mungu bila kukoma, kwa kuwa mlipopata lile neno la ujumbe la Mungu mlilolisikia kwetu, mlilipokea si kama neno la wanadamu, bali kama neno la Mungu, kama lilivyo kweli kweli, litendalo kazi ndani yenu ninyi mnaoamini.” Hapa Mtume Paulo anadai kwa mafundisho yake mwenyewe, kwa namna iliyo kamili kabisa, kwamba ujumbe aliotoa ulikuwa “Neno la Mungu.” Tunaposoma maneno aliyoyaandika Yeremia, na aliyoyaandika Isaya, na aliyoyaandika Paulo, na aliyoyaandika Yohana, na aliyoyaandika Yakobo, na aliyoyaandika Yuda, na waliyoyaandika waandishi wengine wa Biblia, tunasoma yale ambayo Mungu anasema. Hatusikilizi sauti ya mwanadamu, bali tunaisikiliza sauti ya Mungu. “Neno la Mungu” tulilo nalo katika Agano la Kale na Agano Jipya, kama lilivyotolewa hapo mwanzo, halina kosa lo lote kabisa, hata kufikia neno dogo kabisa na herufi ndogo kabisa au sehemu ya herufi. Bwana wetu Yesu Mwenyewe anasema kuhusu vitabu vitano vya Musa katika Mathayo 5:18: “Kwa maana, amin, nawaambia, Mpaka mbingu na nchi zitakapoondoka, yodi moja wala nukta moja ya torati haitaondoka, hata yote yatimie.” Basi “yodi” ni herufi ya Kiebrania “yodh,” herufi ndogo kabisa katika alfabeti ya Kiebrania, isiyofikia hata nusu ya ukubwa wa herufi nyingine yo yote katika alfabeti ya Kiebrania; na “nukta” ni sehemu ya herufi, kipembe kidogo kilichowekwa juu ya baadhi ya konsonanti za Kiebrania, kidogo kuliko kistari tunachokiweka juu ya “t”; na hapa Bwana wetu anasema kwamba sheria iliyotolewa kupitia Musa haikuwa na kosa lo lote kabisa, hata kufikia herufi yake ndogo kabisa au sehemu ya herufi. Hakika huo ni uvuvio wa maneno kwa nguvu kamili! Tena alisema, kama ilivyoandikwa katika Yohana 10:35, baada ya kunukuu kutoka Zaburi ya 82, mstari wa 6, kama uthibitisho usiopingika wa jambo fulani, “Na andiko HALIWEZI KUTANGUKA,” na hivyo akatangaza kwamba Maandiko hayawezi kupingwa kabisa, wala hayana kosa, tena ndiyo ya mwisho. Kama Maandiko kama yalivyotolewa hapo mwanzo hayakuwa Neno la Mungu lisilo na kosa, basi si Biblia tu iliyo udanganyifu, bali Yesu Kristo Mwenyewe alipotoshwa kabisa, na kwa hiyo hawezi kabisa kutegemewa kama mwalimu. Nimesema kwamba Maandiko ya Agano la Kale na Agano Jipya kama yalivyotolewa hapo mwanzo hayakuwa na kosa lo lote kabisa, na bila shaka swali linazuka: Authorized Version, au Revised Version, ni Neno la Mungu lisilo na kosa kwa kiasi gani? Jibu ni rahisi; ni Neno la Mungu lisilo na kosa kwa kiasi kile kile ambacho ni tafsiri sahihi ya Maandiko ya Agano la Kale na Agano Jipya kama yalivyotolewa hapo mwanzo; na kwa makusudi yote ya kimatendo ni tafsiri sahihi kabisa ya Maandiko ya Agano la Kale na Agano Jipya kama yalivyotolewa hapo mwanzo. Kweli kuna tofauti nyingi katika miswada mingi tuliyo nayo, maelfu ya tofauti; lakini kwa kujifunza kwa uangalifu tofauti hizo hizo, twaweza kugundua kwa usahihi wa ajabu yale ambayo miswada ya asili ilisema. Sehemu kubwa sana ya tofauti hizo haina thamani yo yote, kwa kuwa ni dhahiri kwa kulinganisha miswada mbalimbali kwamba ni makosa ya mnakili. Tofauti nyingine nyingi zinahusu tu mpangilio wa maneno yaliyotumika, na katika kutafsiri kwenda Kiingereza, ambamo mpangilio wa maneno mara nyingi ni tofauti na ulivyo katika Kigiriki, tofauti hiyo haiwezi kutafsiriwa. Tofauti nyingine nyingi ni za viambishi vidogo vya Kigiriki, ambavyo vingi havitafsiriki kwa Kiingereza kwa njia yo yote. Tofauti zote zenye maana yo yote zinapokwisha kupunguzwa hadi kiwango cha chini kabisa kinachowezekana kwa kujifunza miswada kwa uangalifu, hakuna hata tofauti moja iliyobaki inayogusa fundisho lo lote linaloshikwa na makanisa ya kiinjili; na Maandiko kama tulivyo nayo leo, yaliyotafsiriwa katika lugha yetu ya Kiingereza, iwe katika A. V. au R. V., kwa makusudi yote ya kimatendo ni Neno la Mungu lisilo na kosa.