Sura 7 · dakika 31 za kusoma · dakika 40 za kusikiliza
Fimbo Imara Imevunjika na Kunyauka
Ezekieli 19:12.—Fimbo zake zenye nguvu zilivunjika na kukauka.
Ili kuyaelewa vyema maneno haya na kuyatumia ipasavyo, mambo haya manne yanapaswa kuzingatiwa na kueleweka kuhusu maneno hayo.
1. Ni nani yeye anayeelezwa hapa kuwa alikuwa na fimbo imara, yaani, jumuiya ya Wayahudi, [ambayo] hapa, kama ilivyo mara nyingi mahali pengine, inaitwa mama wa watu. Hapa analinganishwa na mzabibu uliopandwa katika udongo wenye rutuba nyingi, mstari wa 10. Kanisa na taifa la Wayahudi mara nyingi mahali pengine hulinganishwa na mzabibu; kama Zaburi 80:8, n.k., Isaya 5:2, Yeremia 2:21, Ezekieli 15, na sura ya 17:6.
2. Ni nini maana ya fimbo zake imara, yaani, mahakimu au watawala wake wenye hekima, uwezo, na sifa zinazostahili. Kwamba watawala au mahakimu ndio wanaokusudiwa kunadhihirika katika mstari wa 11: “Naye alikuwa na fimbo zenye nguvu kuwa fimbo za enzi za hao waliotawala.” Na kwa fimbo zilizo imara lazima wamaanishwe watawala wenye sifa zinazofaa kwa kazi ya uhakimu, wenye uwezo mkubwa na sifa nyingine zinazowafanya wafae kwa kazi ya kutawala. Ilikuwa desturi kuchagua fimbo au gongo la mti ulio imara zaidi na mgumu zaidi uliopatikana, kuwa rungu la heshima au fimbo ya enzi ya mtawala; kwa kuwa fimbo ya namna hiyo peke yake ndiyo iliyohesabiwa kufaa kwa matumizi hayo: na kwa kawaida ilifunikwa kwa dhahabu.
Ni jambo la ajabu sana kwamba fimbo imara kama hiyo ichipuke katika mzabibu dhaifu; lakini ndivyo ilivyokuwa katika Israeli nyakati zilizopita, kwa baraka ya ajabu ya Mungu. Ingawa taifa hili linazungumzwa hapa, na mara nyingi mahali pengine, kuwa dhaifu na lisilojiweza lenyewe, na kutegemea kabisa kama mzabibu, ulio dhaifu kuliko miti yote, usioweza kujitegemeza kwa nguvu zake wenyewe, wala hausimami ila kwa kuegemea au kuning’inia juu ya kitu kingine chenye nguvu kuliko wenyewe; hata hivyo Mungu alikuwa amewafanya wana wake wengi kuwa fimbo imara, zinazofaa kuwa fimbo za enzi; alikuwa amewainua katika Israeli siku zilizopita wakuu na mahakimu wengi wenye uwezo na ubora, waliotenda kwa ustahili katika siku zao.
Jengo la Ibada la Northampton
ambamo Edwards Alihubiri. Lilijengwa 1737.
3. Inapaswa kueleweka na kuzingatiwa ni nini maana ya fimbo hizi imara kuvunjika na kunyauka, yaani, watawala hawa wenye uwezo na ubora kuondolewa kwa kifo. Kufa kwa mwanadamu mara nyingi hulinganishwa katika Maandiko na kunyauka kwa mimea ya nchi.
4. Inapaswa kuzingatiwa ni kwa namna gani kuvunjika na kunyauka kwa fimbo hizi imara kunazungumzwa hapa, yaani, kama msiba mkubwa na wa kutisha ambao Mungu alikuwa amewaletea watu wale. Kunazungumzwa kama mojawapo ya matokeo makuu ya ghadhabu kali ya Mungu na chukizo lake la kutisha juu yao. “Lakini aling’olewa kwa ghadhabu, akatupwa chini, upepo wa mashariki ukayakausha matunda yake; fimbo zake zenye nguvu zilivunjika na kukauka; moto ukaziteketeza.” Faida kubwa alizozifurahia wakati fimbo zake imara zilipokuwapo zinaelezwa katika mstari uliotangulia: “Naye alikuwa na fimbo zenye nguvu kuwa fimbo za enzi za hao waliotawala, na kimo chake kiliinuka kati ya matawi manene, akaonekana katika urefu wake pamoja na wingi wa matawi yake.” Na misiba ya kutisha iliyoambatana na kuvunjika na kunyauka kwa fimbo zake imara inaelezwa katika mistari miwili inayofuata andiko hili mara moja: “Na sasa amepandwa jangwani, katika nchi kavu yenye kiu. Na moto umetoka katika fimbo ya matawi yake, umeteketeza matunda yake.” Na katika hitimisho, kwa maneno yanayofuata, inatangazwa kwa msisitizo mkubwa kwamba tendo hilo la maongozi ya Mungu linastahili kuombolezewa sana: “Hata hana fimbo yenye nguvu kuwa fimbo ya enzi ya kutawala. Hii ni maombolezo, nayo itakuwa maombolezo.”
Kwa hiyo, ninachokiona katika maneno ya andiko hili kuwa ndilo jambo la kuzungumzia wakati huu ni hiki:
Mungu anapowaondoa kwa kifo, kutoka kwa watu fulani, wale walio katika nafasi za mamlaka na utawala wa umma ambao wamekuwa kama fimbo imara, ni hukumu ya kutisha ya Mungu juu ya watu hao, nayo inastahili maombolezo makubwa.
Katika kulifafanua fundisho hili, ningependa,
I. Kuonyesha ni watawala wa namna gani wanaoweza kuitwa ipasavyo fimbo imara.
II. Kuonyesha kwa nini kuondolewa kwa kifo kwa watawala kama hao kutoka kwa watu kunapaswa kuhesabiwa kuwa hukumu ya kutisha ya Mungu juu ya watu hao, nako kunastahili kuombolezewa sana.
I. Ningependa kueleza ni sifa zipi za wale walio katika mamlaka na utawala wa umma ziwezazo kuwapa ipasavyo jina la fimbo imara.
1. Sifa moja ya watawala ambayo kwa sababu yake wanaweza kuitwa ipasavyo fimbo imara ni uwezo mkubwa wa kuendesha mambo ya umma. Wale wanaosimama katika nafasi ya mamlaka ya umma wanapokuwa watu wenye uwezo mkubwa wa asili, wanapokuwa watu wenye nguvu isiyo ya kawaida ya akili na upana wa ufahamu; hasa wanapokuwa na kipaji cha pekee cha utawala, mwelekeo maalum wa akili unaowafanya wafae kupata ufahamu wa ajabu katika mambo ya namna hiyo, unaowapa uwezo, kwa namna ya pekee, wa kuona ndani ya siri za utawala, na kutambua mambo yale ambayo ustawi au msiba wa umma unategemea, na njia zifaazo za kuepuka huu na kukuza ule; kipaji cha ajabu cha kupambanua lililo sawa na la haki kutoka katika lililo baya na lisilo la haki, na kuona nyuma ya rangi za uongo ambazo mara nyingi udhalimu hujifichia, na kufumbua hoja za uongo na za hila, na ujanja wa werevu ambao mara nyingi hutumiwa kutetea uovu; na wanapokuwa si tu na uwezo mkubwa wa asili katika mambo haya, bali uwezo na vipaji vyao vimeendelezwa kwa kujifunza, elimu, uchunguzi na uzoefu; na wanapokuwa kwa njia hizi wamepata maarifa makubwa halisi; wanapokuwa wamepata ustadi mkubwa katika mambo ya umma na katika mambo yanayopaswa kujulikana ili kuyaendesha kwa hekima, busara, na kwa matokeo mazuri; wanapokuwa wamepata ufahamu mkubwa wa watu na mambo, maarifa makubwa ya tabia ya mwanadamu na ya njia ya kujipatanisha nayo, ili kuiongoza kwa ufanisi zaidi kwa makusudi ya hekima; wanapokuwa wamepata maarifa mapana sana ya watu wanaohusiana nao katika kuendesha mambo ya umma, iwe wale wanaoshiriki pamoja nao katika utawala au wale wanaopaswa kutawaliwa; na wanapokuwa pia wamepata ufahamu kamili na wa kina wa hali na mazingira ya nchi au watu walio chini ya uangalizi wao, na wanazijua vyema sheria zao na katiba yao na kile ambacho hali zao zinadai; na vivyo hivyo wanapokuwa na maarifa makubwa ya watu wa mataifa jirani, majimbo, au koloni ambao wanapata nafasi ya kuhusiana nao katika kuendesha mambo ya umma waliyokabidhiwa; mambo haya yote yanachangia kuwafanya wale walio katika mamlaka wastahili kuitwa fimbo imara.
2. Wanapokuwa si tu na ufahamu mkubwa bali pia upana wa moyo na ukuu na uungwana wa tabia, hii ni sifa nyingine inayohusika na tabia ya fimbo imara.
Wale ambao kwa Maongozi ya Mungu wamewekwa katika nafasi za mamlaka na utawala wa umma wanaitwa miungu, na wana wa Aliye juu, Zaburi 82:6. Na kwa hiyo haiwafai kabisa kuwa na roho duni, tabia itakayowaruhusu kutenda mambo machafu na ya aibu; kama wanapokuwa watu wa roho finyu, ya kujipendelea, wanaoweza kuonekana katika hila ndogondogo na mipango ya siri ili kukuza maslahi yao binafsi, watakaonajisi mikono yao kwa aibu ili kupata pauni chache, wasioona haya kuwabana na kuwauma wengine, kuzisaga nyuso za maskini na kuwakamua jirani zao, na watakaotumia vibaya mamlaka au wadhifa wao ili kujaza mifuko yao wenyewe kwa kile kilichochukuliwa au kuzuiliwa kwa udanganyifu kutoka kwa wengine. Mtu aliye katika mamlaka anapokuwa na roho duni namna hiyo, hilo hudhoofisha mamlaka yake na kumfanya adharauliwe kwa haki machoni pa watu, nalo haliendani kabisa na yeye kuwa fimbo imara.
Lakini kinyume chake, huimarisha sana mamlaka yake, na kuwafanya wengine wamche, wanapomwona kuwa mtu mwenye ukuu wa akili, mtu anayechukia mambo duni na machafu, asiyeweza kukubaliana nayo; mtu mwenye roho ya kujali umma, wala si mwenye tabia finyu ya kujipendelea; mtu wa heshima, wala si mtu wa hila duni na mipango ya siri kwa ajili ya faida ya aibu; na mtu anayechukia upuuzi na mambo yasiyofaa, au kupoteza wakati wake, unaopaswa kutumika katika kumtumikia Mungu, mfalme wake, au nchi yake, katika anasa na michezo isiyo na maana na katika kutafuta kutimiza tamaa za mwili; kama Mungu anavyowashtaki watawala wa Israeli, waliojifanya kuwa watu wao wakuu na mashujaa, kwamba walikuwa hodari kunywa divai na watu wenye nguvu kuchanganya vileo. Haionekani kuwa kuna dokezo lolote kwamba walikuwa watu wenye vichwa imara, wanaoweza kustahimili vileo vingi, kama wengine walivyodhani. Kuna kejeli kali katika maneno hayo; kwa maana nabii anazungumza juu ya watu wakuu, wakuu na waamuzi wa Israeli (kama inavyoonekana katika mstari unaofuata), ambao walipaswa kuwa mashujaa, fimbo imara, watu wenye sifa bora, wanaofaulu katika uungwana wa roho, wenye nguvu tukufu na ushujaa wa akili; lakini badala yake, walikuwa mashujaa au mashuhuri kwa jambo lolote ila ulafi na ulevi.
3. Wale walio katika mamlaka wanapojaliwa kwa wingi roho ya utawala, hili ni jambo jingine linalowastahilisha kuitwa fimbo imara. Wanapokuwa si tu watu wenye ufahamu mkubwa na hekima katika mambo yanayohusu utawala, bali pia wana kipaji cha pekee cha kutumia maarifa yao na kujibidiisha katika kazi hii kuu na muhimu, kulingana na ufahamu wao mkubwa ndani yake; wanapokuwa watu wenye ushujaa mkubwa, wasioogopa nyuso za watu, wasioogopa kutenda sehemu inayowapasa wao kama watawala, ingawa wanakutana na upinzani mkubwa, na roho za watu zinachukizwa sana nayo; wanapokuwa na roho ya uthabiti na bidii, hata kuyafanya magurudumu ya utawala yaende ipasavyo, na kufanya hukumu na haki zitelemke kama mto mkubwa; wanapokuwa si tu na maarifa makubwa ya utawala na mambo yanayouhusu kwa nadharia, bali ni kama asili yao kutumia nguvu na vipawa mbalimbali ambavyo Mungu amewajalia, na maarifa waliyoyapata kwa kujifunza na kuchunguza, katika kazi hiyo, hata kuifanya kwa faida na ufanisi mkubwa zaidi.
4. Uthabiti na uimara wa uadilifu, uaminifu na utauwa katika kutumia mamlaka ni jambo jingine linalochangia sana, nalo ni la lazima kabisa, katika tabia ya fimbo imara.
Yeye aliye katika mamlaka anapokuwa si tu mtu mwenye akili yenye nguvu na utambuzi mkubwa wa kujua lililo la haki, bali ni mtu wa uadilifu mkamilifu na haki, aliye thabiti na asiyetikisika katika kutekeleza haki na hukumu; na anapokuwa si tu mtu mwenye uwezo mkubwa wa kukandamiza uovu na upotovu wa maadili, bali ana tabia inayolingana na uwezo huo; ni mtu anayechukia sana uovu na yuko tayari kutumia nguvu ambazo Mungu ameweka mikononi mwake ili kuukomesha; na ni mtu anayepinga uovu si kwa mamlaka yake tu, bali kwa mfano wake; anapokuwa mtu wa uaminifu usiopinda, atakayekuwa mwaminifu kwa Mungu ambaye yeye ni mtumishi wake kwa watu wake kwa ajili ya mema, asiyetikisika katika kuheshimu mamlaka yake kuu, amri zake na utukufu wake, na atakayekuwa mwaminifu kwa mfalme wake na nchi yake; asiyeshawishika na majaribu mengi yanayoambatana na kazi ya watu walio katika mamlaka ya umma kuisaliti dhamana yake kwa aibu; asiyekubali kutenda lile analoona si kwa ajili ya manufaa ya umma kwa ajili ya faida yake mwenyewe au kupandishwa cheo, au maslahi yoyote binafsi; ni mtu mwenye kanuni njema, aliye thabiti katika kutenda kulingana na kanuni zake, wala hatashawishika kutenda vinginevyo kwa sababu ya hofu au upendeleo, kuufuata umati, au kudumisha nafasi yake kwa yeyote anayemtegemea kwa heshima au faida ya cheo chake, iwe mfalme au watu; na pia ni mtu mwenye nguvu ile ya akili ambayo kwayo anaitawala roho yake mwenyewe,—mambo haya yanachangia kwa namna ya pekee kabisa haki ya mtawala ya kuitwa fimbo imara.
5. Na mwisho, pia inachangia nguvu ya mtu aliye katika mamlaka, ambayo kwayo anaweza kuitwa fimbo imara, anapokuwa katika mazingira yanayompa nafasi nzuri ya kutumia nguvu zake kwa ajili ya manufaa ya umma; kama vile kuwa mtu wa ukoo wenye heshima, wa elimu bora, kuwa mtu mwenye mali, mtu aliyesonga mbele kwa umri, mtu aliyekuwa katika mamlaka kwa muda mrefu, hata imekuwa kama jambo la asili kwa watu kumstahi, kumheshimu, kuongozwa na kutawaliwa naye na kujitiisha chini ya mamlaka yake; kuwa anajulikana mbali na kuheshimiwa na kuthaminiwa sana katika nchi za nje; kuwa mtu mwenye sura njema, adhama ya uso, mwenendo wa staha, unaomfaa mtu aliye katika mamlaka; mwenye usemi wenye nguvu, n.k. Mambo haya huongeza nguvu zake na kuongeza uwezo wake na nafasi yake ya kukitumikia kizazi chake katika nafasi ya mtawala, na kwa hiyo kwa namna fulani humfanya kuwa mtu anayeitwa kwa kufaa zaidi na kwa namna ya pekee fimbo imara.
Sasa naendelea,
II. Kuonyesha kwamba fimbo imara kama hizo zinapovunjika na kunyauka kwa kifo, ni hukumu ya kutisha ya Mungu juu ya watu wanaonyimwa fimbo hizo, nayo inastahili maombolezo makubwa.
Na hivyo kwa sababu mbili:
1. Kwa sababu ya faida halisi nyingi na baraka kwa watu ambazo watawala kama hao ni vyombo vyake.
Karibu ustawi wote wa jamii ya umma na jumuiya ya kiraia, chini ya Mungu, hutegemea watawala wao. Wao ni kama springi kuu au magurudumu makuu katika mashine yanayoweka kila sehemu katika mwendo wake unaofaa, nao katika mwili wa taifa ni kama viungo vya uhai katika mwili wa asili, na kama nguzo na msingi katika jengo. Watawala wa kiraia wanaitwa “misingi ya nchi,” Zaburi 82:5, na 11:3.
Ustawi wa watu hutegemea watawala wao kuliko inavyodhaniwa kwa kawaida. Kama vile jamii ya umma ilivyo chini ya uangalizi na mamlaka yao, ndivyo walivyo na nafasi ya kukuza manufaa ya umma kwa kila njia; na ikiwa ni watawala kama wale waliozungumzwa, wao ni miongoni mwa baraka kubwa kabisa kwa umma. Mvuto wao huelekea kukuza utajiri wao na kufanya mali zao za kidunia na baraka zao kuongezeka: na kukuza wema miongoni mwao, na hivyo kuwaunganisha wao kwa wao katika amani na nia njema ya kuheshimiana, na kuwafanya wawe na furaha katika jamii, kila mmoja akiwa chombo cha utulivu, faraja na ustawi wa jirani yake; na kwa njia hizi kuendeleza sifa na heshima yao duniani; na, lililo kubwa zaidi sana, kukuza furaha yao ya kiroho na ya milele. Kwa hiyo, mwenye hekima asema, Mhubiri 10:17, “Heri wewe, nchi, ikiwa mfalme wako ni mtoto wa watu wakuu.”
Tunao mfano wa ajabu na ushahidi wa mvuto wenye heri na mkubwa wa fimbo imara kama hiyo iliyoelezwa, katika kukuza ustawi wa watu kwa ujumla, katika historia ya utawala wa Sulemani, ingawa watu wengi hawakustarehe chini ya utawala wake, na walimwona kuwa mkali mno katika uongozi wake (ona 1 Wafalme 12:4). “Yuda na Israeli wakakaa salama, kila mtu chini ya mzabibu wake na chini ya mtini wake, tangu Dani mpaka Beer-sheba, siku zote za Sulemani,” 1 Wafalme 4:25. “Akaifanya fedha kuwa kati yao kama mawe kwa wingi wake,” sura ya 10:27. “Yuda na Israeli walikuwa wengi, wakila na kunywa na kufurahi,” [sura ya 4:20]. Malkia wa Sheba alistaajabia na kuguswa sana na furaha ya watu chini ya utawala wa fimbo imara kama hiyo: 1 Wafalme 10:8, 9, asema, “Heri watu wako, heri watumishi wako hawa, wasimamao mbele yako daima, wakisikia hekima yako. Na ahimidiwe Bwana, Mungu wako, aliyekufurahia, akakuweka juu ya kiti cha enzi cha Israeli; kwa sababu Bwana amewapenda Israeli milele, kwa hiyo amekufanya kuwa mfalme, ili uhukumu na kutenda haki.”
Hali ya kustawi ya ufalme wa Yuda, walipokuwa na fimbo imara kuwa fimbo za enzi za hao waliotawala, inatajwa katika muktadha wetu: “Kimo chake kiliinuka kati ya matawi manene, akaonekana katika urefu wake pamoja na wingi wa matawi yake.”
Watawala kama hao ni kwa namna ya pekee watumishi wa Mungu kwa watu wake kwa ajili ya mema: wao ni zawadi kubwa za Aliye juu kwa watu, na ishara zenye baraka za upendeleo wake, na vyombo vya wema wake kwao, na kwa hiyo ni mifano ya Mwana wake mwenyewe, chombo kikuu cha wema wote wa Mungu kwa wanadamu walioanguka: na kwa hiyo, wote wanaitwa wana wa Aliye juu. Watawala wote wa kiraia, ikiwa ni, kama inavyowapasa kuwa, fimbo imara kama zilivyoelezwa, watakuwa kama Mwana wa Aliye juu, vyombo vya mema kwa wanadamu, na kama yeye, watakuwa kama nuru ya asubuhi, jua lichomozapo, asubuhi isiyo na mawingu, kama majani mabichi yachipukavyo katika nchi, kwa mwangaza baada ya mvua. Na kwa hiyo, watu wanapofiwa nao, wanapata hasara isiyoneneka, na wanakuwa chini ya hukumu ya Mungu inayostahili kuombolezewa sana.
2. Kwa sababu ya misiba mikubwa ambayo watawala kama hao ni kinga dhidi yake. Haihesabiki misiba mizito na ya maangamizi ambayo jamii za umma ziko wazi kwayo katika ulimwengu huu mwovu, ambayo hazina kinga dhidi yake pasipo utaratibu na mamlaka. Ikiwa watu hawana serikali, wao ni kama mji uliobomolewa usio na kuta, uliozungukwa pande zote na adui, nao bila kuepuka wanakuwa chini ya kila aina ya machafuko na taabu.
Serikali ni ya lazima ili kuzilinda jumuiya dhidi ya taabu zinazotoka ndani yao wenyewe; dhidi ya kuenea kwa mafarakano ya ndani, udhalimu wa wao kwa wao na jeuri; wanajamii wakiendelea kuwindana wao kwa wao, pasipo kinga yoyote mmoja dhidi ya mwingine. Watawala ndio vichwa vya umoja katika jamii za umma, vinavyoshikilia sehemu pamoja; ambavyo pasipo hivyo hakuna kingine cha kutarajiwa ila kwamba wanajamii watagawanyika daima wao kwa wao, kila mmoja akitenda kama adui wa jirani yake, mkono wa kila mmoja juu ya kila mtu na mkono wa kila mtu juu yake; wakiendelea katika ugomvi na mivutano isiyo na dawa wala mwisho hata jamii ivunjike kabisa na kuvunjwa vipande vipande, na maisha yenyewe, katika ujirani wa viumbe wenzetu, yawe ya taabu na yasiyovumilika.
Tunaweza kuona hitaji la serikali katika jamii kwa kile kinachoonekana katika familia, zile jamii ndogo ambazo kwazo jamii zote za umma zimeundwa. Jinsi gani jamii hizi ndogo zingekuwa za taabu, kama wote wangeachwa wajiongoze wenyewe, pasipo mamlaka yoyote au ukuu wa mmoja juu ya mwingine, au kichwa chochote cha umoja na mvuto miongoni mwao? Tunaweza kusadikishwa na kile tunachokiona cha matokeo ya kusikitisha ya kukosekana kwa matumizi yafaayo ya mamlaka na udumishaji wa utawala katika familia ambazo hata hivyo hazikosi mamlaka yote kabisa. Hitaji la serikali katika jamii za umma si dogo kuliko hilo, bali ni kubwa zaidi sana, kwa kuwa jamii hizo ni kubwa zaidi. Watu wachache sana huenda, pasipo serikali yoyote, wakatenda kwa makubaliano, hata wakaafikiana katika lile litakalokuwa kwa ajili ya ustawi wa wote; lakini hili halitarajiwi miongoni mwa umati, unaoundwa na maelfu mengi, wenye tabia za aina nyingi sana, na maslahi tofauti.
Kama vile serikali ilivyo ya lazima kabisa, ndivyo kuna ulazima wa fimbo imara kwa ajili yake: kwa kuwa kazi hiyo ni ya namna inayohitaji watu wenye sifa hizo: hakuna wengine wanaotosha, au wanaoweza vyema kuzitawala jamii za umma: na kwa hiyo, jamii zile za umma zisizo na fimbo imara kama hizo kuwa fimbo za enzi za kutawala ni za taabu: Mhubiri 10:16, “Ole wako, nchi, ikiwa mfalme wako ni mtoto.”
Kama vile serikali, na fimbo imara za kuitekeleza, zilivyo za lazima ili kuzihifadhi jamii za umma kutokana na misiba ya kutisha na ya maangamizi inayotokea miongoni mwao wenyewe; vivyo hivyo si za lazima kidogo ili kuilinda jumuiya dhidi ya adui wa nje. Kama vile wao ni kama nguzo za jengo, ndivyo pia walivyo kama kuta na ngome za mji: wao, chini ya Mungu, ndio nguvu kuu ya watu wakati wa vita na vyombo vikuu vya kuhifadhiwa kwao, usalama wao na raha yao. Hili linaonyeshwa kwa namna iliyo hai sana katika maneno yanayotumiwa na jumuiya ya Wayahudi katika Maombolezo yake kueleza matumaini aliyokuwa nayo kwa wakuu wake: Maombolezo 4:20, “Pumzi ya mianzi ya pua zetu, masihi wa Bwana, alinaswa katika mashimo yao; ambaye kwa habari zake tulisema, Chini ya kivuli chake tutaishi kati ya mataifa.” Katika jambo hili pia fimbo imara kama hizo ni wana wa Aliye juu na mifano au mfano wa Mwana wa Mungu, yaani, kwa kuwa wao ni waokozi wa watu kutoka kwa adui zao; kama vile waamuzi ambao Mungu aliwainua zamani katika Israeli wanavyoitwa, Nehemia 9:27: “Kwa hiyo ukawatia katika mikono ya adui zao, waliowaonea; na wakati wa taabu yao, walipokulilia, ukasikia toka mbinguni; na kwa kadiri ya rehema zako nyingi ukawapa waokozi, waliowaokoa katika mikono ya adui zao.”
Hivyo ustawi na usalama wa watu, chini ya Mungu, hutegemea watawala walio fimbo imara. Wanapofurahia baraka kama hizo, kwa kawaida huwa kama mzabibu uliopandwa katika udongo wenye rutuba, kimo chake kikiinuka kati ya matawi manene, ukionekana katika urefu wake pamoja na wingi wa matawi yake; lakini wanapokuwa hawana fimbo imara kuwa fimbo ya enzi ya kutawala, wao ni kama mzabibu uliopandwa jangwani ulio katika hatari ya kung’olewa na kutupwa chini, matunda yake kukaushwa na upepo wa mashariki, na moto kutoka katika matawi yake mwenyewe kuyateketeza matunda yake.
Kwa sababu hizi, fimbo imara za watu zinapovunjika na kunyauka, ni hukumu ya kutisha ya Mungu juu ya watu hao, nayo inastahili maombolezo makubwa: kama vile Mfalme Yosia (ambaye bila shaka alikuwa mmojawapo wa fimbo imara zinazotajwa katika andiko hili) alipokufa, watu walimwombolezea kwa maombolezo makubwa, 2 Mambo ya Nyakati 35:24, 25: “Wakamleta Yerusalemu, akafa, akazikwa katika mojawapo ya makaburi ya baba zake. Na Yuda wote na Yerusalemu wakamwombolezea Yosia. Naye Yeremia akamwombolezea Yosia; na waimbaji wote wanaume na waimbaji wanawake wakamtaja Yosia katika maombolezo yao hata leo; wakayafanya kuwa amri katika Israeli; na tazama, yameandikwa katika Maombolezo.”
MATUMIZI
Sasa nakuja kuyatumia mambo haya kwa hali yetu wenyewe, chini ya kukunja uso kwa kutisha kwa Maongozi ya Mungu juu yetu hivi karibuni, kwa kumwondoa kwa kifo mtu yule mwenye heshima aliyekuwa katika utawala na mamlaka ya umma, mkazi wa mji huu na mshiriki wa kusanyiko hili na kanisa hili, aliyefariki huko Boston siku ya Bwana iliyopita.
Kwa namna ya pekee alikuwa fimbo imara katika mambo yaliyotajwa. Kuhusu uwezo wake wa asili, nguvu ya akili, ukubwa na uwazi wa utambuzi na kina cha upenyaji, alikuwa wa daraja la kwanza: yaweza kutiliwa shaka kama ameacha mtu anayemzidi katika mambo haya katika sehemu hizi za dunia. Alikuwa mtu mwenye kipaji kikubwa kweli, na kipaji chake kilifaa kwa namna ya pekee kuelewa na kuendesha mambo ya umma.
Na kama vile uwezo wake wa asili ulivyokuwa mkubwa, ndivyo yalivyokuwa maarifa aliyoyapata, ufahamu wake ukiwa umeendelezwa sana kwa kuelekeza akili yake kwa makini katika mambo yale aliyoitwa kuyashughulikia, na kwa kuyachunguza kwa usahihi mkubwa na kwa uzoefu wa muda mrefu ndani yake. Kweli alikuwa na ufahamu mkubwa wa asili ya jamii za umma, siri za utawala na mambo ya amani na vita: alikuwa na utambuzi ambao ni wachache sana walio nao wa mambo yale ambayo ustawi wa umma unategemea, na ni mambo gani yale yanayoziweka jamii za umma hatarini, na wa njia zifaazo za kuepuka haya ya mwisho na kukuza yale ya kwanza. Alikuwa mwepesi wa kutambua, kwa maana katika mambo mengi, hasa yale yaliyohusu kazi yake hasa, kwa mtazamo wa kwanza aliona mbali zaidi kuliko watu wengi walivyoona baada ya kujitahidi kwa kadiri yao; lakini hata hivyo alikuwa na uwezo wa ajabu wa kuendeleza mawazo yake mwenyewe kwa kutafakari, na kupeleka mtazamo wake mbali zaidi na zaidi kwa kuelekeza akili yake kwa muda mrefu na kwa makini. Alikuwa na uwezo wa ajabu wa kupambanua haki na batili katikati ya utata na mazingira yaliyoelekea kulichanganya na kulitia giza shauri: aliweza kupima mambo, kana kwamba katika mizani, na kupambanua mambo yale yaliyokuwa thabiti na yenye uzito kutoka katika yale yaliyokuwa na sura nzuri tu pasipo kiini, jambo alilolidhihirisha waziwazi katika njia yake sahihi, wazi na rahisi ya kueleza na kukabidhi mashauri kwa baraza la mahakama, kutoka kitini mwa hakimu, kama ilivyokwisha kuonwa na wengine. Alipambanua kwa ajabu kweli na uongo, na mashauri yaliyokuwa magumu kabisa yalionekana daima kuwa wazi akilini mwake, mawazo yake yakiwa yamepangwa ipasavyo—naye alikuwa na kipaji cha kuyawasilisha kwa ufahamu wa kila mtu, kuliko karibu mtu mwingine yeyote; na ikiwa wowote walipotoshwa, haikuwa kwa sababu kweli na uongo, haki na batili, havikupambanuliwa vyema.
Huenda alikuwa mmojawapo wa wanasiasa hodari kabisa ambao New England imewahi kuwalea: alikuwa na ufahamu usio wa kawaida kabisa wa tabia ya mwanadamu, na uwezo wa ajabu wa kupenya ndani ya hali na mielekeo ya pekee ya wale aliohusiana nao, na kutambua njia ifaayo zaidi ya kuwashughulikia, ili kuwaongoza kwa ufanisi zaidi kwa kusudi lolote jema na la hekima.
Na huenda hajawahi kuwapo mtu aliyekuwa na maarifa mapana zaidi na kamili zaidi ya hali ya nchi hii na mambo yake ya umma, na ya watu walioshiriki pamoja katika mambo hayo: aliwajua watu hawa na hali zao, na kile ambacho hali zao zilidai: alitambua magonjwa ya mwili huu, na dawa zilizofaa zilikuwa zipi, kama tabibu hodari na stadi. Alikuwa na ujuzi mkubwa wa koloni jirani, na pia wa mataifa jirani katika bara hili, ambao tunahusiana nao katika mambo yetu ya umma: alikuwa na maarifa makubwa zaidi kuliko mtu mwingine yeyote katika nchi hii juu ya mataifa kadhaa ya wenyeji wa asili (Wahindi) katika sehemu hizi za kaskazini za Amerika, tabia zao, desturi zao na njia ifaayo ya kuwashughulikia, naye alijulikana kwao kwa upana zaidi kuliko mtu mwingine yeyote nchini: na hakuna mtu mwingine yeyote aliye katika mamlaka katika jimbo hili aliyekuwa na ujuzi wa watu na nchi ya Kanada, nchi ya adui zetu, kama yeye.
Alikuwa mbali kabisa na tabia na pupa ya kuingilia mambo ya watu wengine; lakini kuhusu yale yaliyohusu nyadhifa alizoshika na mambo muhimu aliyokuwa na uangalizi wake, alikuwa na ufahamu mkubwa wa yale yaliyoyahusu. Mara nyingi nimeshangazwa na umbali wa upeo wake, na kile nilichokiona cha uwezo wake wa kutazamia mbele na kubainisha matokeo ya mambo, hata kwa umbali mkubwa, na nje kabisa ya uwezo wa kuona wa watu wengine. Hakuwa mwenye kusitasita wala kigeugeu katika maoni yake: desturi yake haikuwa kamwe kutoa hukumu kwa haraka, bali kwanza alizoea kulitafakari na kulipima jambo kikamilifu; na katika hili, licha ya uwezo wake mkubwa, alifurahi kunufaika [na] msaada wa mazungumzo na majadiliano na wengine, na mara nyingi alizungumza juu ya faida kubwa aliyoipata kwayo; lakini alipokuwa, baada ya kutafakari kwa kina, ameweka uamuzi wake, hakugeuzwa kwa urahisi kutoka kwake kwa rangi za uongo na visingizio na sura zinazovutia.
Na zaidi ya maarifa yake ya mambo yaliyohusu wito wake maalum kama mtawala, alikuwa pia na kiwango kikubwa cha ufahamu katika mambo yanayohusu wito wake wa jumla kama Mkristo. Hakuwa mwanatheolojia wa kudharauliwa. Alikuwa mshauri mwenye hekima katika masuala ya dhamiri, kama ninavyojua kwa msaada mkubwa nilioupata mara kwa mara kwa uamuzi na ushauri wake katika masuala ya dhamiri ambayo nimemshauri: na kwa kweli sikumjua mwanatheolojia yeyote niliyewahi kumwona kuwa na uwezo zaidi wa kusaidia na kuiangaza akili katika masuala kama hayo kuliko yeye. Naye alikuwa na kiwango kisicho kidogo cha maarifa katika mambo yanayohusu dini ya uzoefu; bali alizoea kuzungumza juu ya masuala kama hayo, si tu kwa mapambanuo sahihi ya kimafundisho, bali kama mtu aliyeyajua mambo haya kwa ukaribu na kwa hisia.
Hakuwa mkuu tu katika maarifa ya kinadharia, bali maarifa yake yalikuwa ya vitendo; yale yaliyoelekea kwenye mwenendo wa hekima katika mambo, shughuli na wajibu wa maisha; hata kustahili ipasavyo kuitwa hekima, na hata kumvika ipasavyo na kwa namna ya pekee sifa ya mtu mwenye hekima. Naye hakuwa tu mwenye hekima na busara kwa namna ya pekee katika mwenendo wake mwenyewe, bali alikuwa mmojawapo wa washauri hodari na wenye hekima kabisa wa wengine katika jambo lolote gumu.
Ukuu na uungwana wa tabia yake ulilingana na upana wa ufahamu wake. Kwa asili alikuwa na akili kuu. Katika jambo hili kweli alikuwa mtoto wa watu wakuu. Alichukia sana mambo duni na machafu, na alionekana kutoweza kukubaliana nayo. Jinsi gani alivyokuwa mbali na upuuzi na mambo yasiyofaa katika mazungumzo yake! Jinsi gani alivyokuwa mbali na tabia ya kujishughulisha na kuingilia mambo ya wengine! Jinsi gani alivyokuwa mbali na hila yoyote ya ujanja na ya siri ya kujaza mifuko yake kwa kile kilichozuiliwa kwa udanganyifu au kukamuliwa kwa jeuri kutoka kwa mfanyakazi, askari au afisa wa cheo cha chini! Jinsi gani alivyokuwa mbali na kutumia vibaya wadhifa wake au mamlaka yake au uwezo wowote wa juu aliokuwa nao mikononi mwake, au ujinga, utegemezi au mahitaji ya wengine, ili kuongeza faida yake mwenyewe kwa mali iliyokuwa yao, na kwa kile walichoweza kutarajia kwa haki kama ujira unaofaa kwa huduma zao zozote! Jinsi gani alivyokuwa mbali na kupokea kwa siri rushwa zilizotolewa ili kumshawishi amwonee upendeleo mtu yeyote katika shauri lake, au kwa nguvu au ushawishi wake kumsaidia apandishwe katika nafasi yoyote ya dhamana ya umma, heshima au faida! Jinsi gani alivyochukia sana uongo na kupotosha maneno! Na jinsi gani alivyokuwa thabiti bila kutikisika katika kweli kamili! Chuki yake juu ya mambo yale duni na machafu ilikuwa dhahiri na kujulikana sana, hata ilikuwa wazi kwamba watu waliogopa kuonekana katika jambo lolote la namna hiyo mbele yake.
Alikuwa mtu mwenye roho ya kujali umma kwa namna ya ajabu, mpenzi wa kweli wa nchi yake, naye alichukia sana kuutoa ustawi wa umma sadaka kwa ajili ya maslahi binafsi.
Alijaliwa kwa namna ya pekee kabisa roho ya utawala. Mungu wa asili alionekana kuwa amemuumba kwa ajili ya utawala, kana kwamba aliumbwa kwa makusudi, na kumiminwa katika kalibu ambayo kwayo angefaa kwa kila namna kwa kazi ya mtu aliye katika mamlaka ya umma. Tabia na mwenendo uliokuwa wa asili kwake ulikuwa ule ulioelekea kudumisha mamlaka yake na kuwajaza wengine hofu na heshima, na kuyatilia nguvu na kuyafanya yafanikiwe aliyoyasema na kuyatenda katika kutumia mamlaka yake. Hakuuchukua upanga bure: kweli alikuwa kitisho kwa watenda mabaya. Nilichokiona ndani yake mara nyingi kilinikumbusha msemo ule wa mwenye hekima, Mithali 20:8, “Mfalme aketiye katika kiti cha hukumu huyapepeta mabaya yote kwa macho yake.” Alikuwa mtu asiyeogopa nyuso za watu; na kila mtu alijua kwamba ilikuwa bure kujaribu kumzuia asitende kile ambacho, baada ya kutafakari kwa kina, alikuwa ameamua kwamba imempasa kukitenda. Kila kitu ndani yake kilikuwa kikuu na kilichomfaa mtu katika wadhifa wake wa umma. Huenda hajawahi kutokea mtu katika New England ambaye jina la mtu mkuu lilimfaa ipasavyo zaidi.
Lakini ingawa alikuwa mtu mkuu miongoni mwa watu, aliyeinuliwa juu ya wengine katika uwezo na ukuu wa akili na katika nafasi ya utawala, na hakuogopa nyuso za watu, hata hivyo alimcha Mungu. Alikuwa mwenye dhamiri kali katika mwenendo wake, hadharani na faraghani. Sikuwahi kumjua mtu aliyeonekana kutenda kwa uthabiti zaidi na bila kutikisika kwa kanuni na kulingana na kanuni na misingi iliyothibitishwa na kuimarishwa akilini mwake kwa maagizo ya uamuzi wake na dhamiri yake. Alikuwa mtu wa haki kamili na uaminifu. Uaminifu ulikuwa kwa namna ya pekee tabia yake. Baadhi ya wapinzani wake wakubwa kabisa waliokuwa wa upande uliompinga katika mambo ya umma, hata hivyo wamekiri hadharani jambo hili juu yake, kwamba alikuwa mtu mwaminifu. Alikuwa mwaminifu kwa namna ya ajabu katika dhamana zake za umma: hangeisaliti dhamana yake kwa aibu, kwa sababu ya hofu au upendeleo. Ilikuwa bure kulitarajia hilo, hata watu wangempinga au kumpuuza kiasi gani, na hata wangekuwa wakuu kiasi gani. Wala hangepuuza manufaa ya umma, pale alipokabidhiwa, kwa ajili ya raha yake mwenyewe, bali aliyakesha na kuyafanyia kazi kwa bidii na kwa juhudi usiku na mchana. Naye alikuwa mwaminifu katika mambo ya faragha kama ya umma: alikuwa rafiki mwaminifu kabisa, mwaminifu kwa yeyote aliyeomba shauri lake katika jambo lolote; na uaminifu wake ungeweza kutegemewa katika jambo lolote alilolishughulikia kwa ajili ya jirani zake wowote.
Alikuwa mfano mashuhuri wa fadhila ya kiasi, asiyebadilika katika hilo, mahali pote, katika kila jamii ya watu, na katikati ya majaribu yote.
Ingawa alikuwa mtu mwenye roho kuu, hata hivyo alikuwa na utawala wa ajabu juu ya roho yake; na alifaulu katika kuutawala ulimi wake. Katikati ya uchokozi wote aliokutana nao, miongoni mwa umati aliohusiana nao, na wingi mkubwa wa mambo yenye kutatanisha aliyoyashughulikia, na upinzani wote na mashutumu aliyowahi kufanyiwa wakati wowote; hata hivyo ni nini kilichowahi kutoka kinywani mwake ambacho adui zake wangeweza kukishika? Hakuna lugha chafu, hakuna maneno ya upuuzi, ya pupa, yasiyofaa na yasiyo ya Kikristo. Ikiwa wakati wowote alijieleza kwa ukali mkubwa na nguvu, ilionekana kuwa ni kwa kanuni na uamuzi wa akili yake, kuliko kwa hasira. Alipojieleza kwa nguvu na kwa msisitizo, wale waliomjua, na kumchunguza vyema mara kwa mara, wangeweza kuona waziwazi kwamba lilifanywa kama matokeo ya kufikiri na kupima, akizipima hali na matokeo ya mambo.
Utulivu na uthabiti wa mwenendo wake faraghani, hasa katika familia yake, ulionekana kuwa wa ajabu na wa kuigwa kwa wale waliokuwa na nafasi kubwa zaidi ya kuuona.
Alikuwa ameimarishwa kikamilifu katika kanuni na mafundisho yale ya kidini ya mababa wa kwanza wa New England, yanayoitwa kwa kawaida mafundisho ya neema, naye alichukizwa sana na makosa yanayopingana nayo ya theolojia ya kisasa iliyo maarufu sasa, kwa kuwa yanapingana sana na neno la Mungu na uzoefu wa kila Mkristo wa kweli. Na kama vile alivyokuwa rafiki wa kweli, ndivyo alivyokuwa rafiki wa utauwa ulio hai na nguvu ya utauwa, naye daima aliuunga mkono na kuupendelea katika kila nafasi.
Alichukia ukufuru, naye alikuwa mtu wa roho ya unyofu na staha, na daima aliyashughulikia mambo matakatifu kwa heshima. Alikuwa mfano wa kuigwa kwa kuhudhuria kwake kwa staha ibada ya hadhara ya Mungu. Ni nani aliyewahi kumwona akijinyoosha kwa kukosa heshima na staha na kuinamisha kichwa chake ili alale, au akikodolea macho na kutazama huku na huku katika jengo la ibada wakati wa ibada ya Mungu? Na kama vile alivyoweza (kama ilivyokwisha kuelezwa) kuzungumza kwa ufahamu mkubwa juu ya dini ya uzoefu, ndivyo kwa baadhi ya watu aliokuwa karibu nao sana, aliwapa madokezo yaliyo wazi kiasi cha kutosha, alipokuwa akizungumza juu ya mambo haya, kwamba yalikuwa mambo ya uzoefu wake mwenyewe. Na baadhi ya watu wenye unyofu walio katika mamlaka ya kiraia ambao kwa kawaida walitofautiana naye katika mambo ya utawala, hata hivyo, katika mazungumzo ya karibu ya mara kwa mara naye juu ya mambo ya dini, wameonyesha kumthamini sana kuhusu utauwa halisi wa uzoefu.
Kama vile alivyojulikana kuwa mtu mwenye unyofu, na adui wa mazungumzo machafu au ya upuuzi, ndivyo alivyoogopwa kwa sababu hiyo na wakubwa na wadogo. Alipokuwa chumbani, uwepo wake peke yake ulitosha kudumisha staha; ingawa walikuwapo wengi waliohesabiwa kuwa waungwana na watu wakuu, ambao vinginevyo walielekea kujiachia zaidi sana katika maongezi yao na mwenendo wao kuliko walivyothubutu kufanya mbele yake.
Hakusahau kifo, wala hakukosa kuutambua udhaifu wake mwenyewe, wala kifo hakikumjia bila kutarajiwa. Kwa miaka kadhaa iliyopita amezungumza sana na baadhi ya watu juu ya kufa na kwenda katika ulimwengu wa milele, akionyesha kwamba hakutarajia kuendelea kuishi hapa kwa muda mrefu.
Zaidi ya mambo haya yote yaliyotajwa yanayomfanya kwa namna ya pekee kuwa fimbo imara, aliambatana na mazingira mengi yaliyoelekea kumpa nafasi nzuri ya kutumia nguvu zake kwa ajili ya manufaa ya umma. Alitoka katika ukoo wenye heshima, alikuwa mtu mwenye mali nyingi, alikuwa katika mamlaka kwa muda mrefu, alijulikana mbali na kuheshimiwa katika nchi za nje, aliheshimiwa sana na makabila mengi ya wenyeji wa asili (Wahindi) katika ujirani wa koloni za Uingereza, na hivyo alikuwa na mvuto mkubwa juu yao kuliko mtu mwingine yeyote katika New England; Mungu alikuwa amemjalia sura njema na adhama ya uso, iliyolingana na sifa kuu za akili yake na nafasi ambayo Mungu alikuwa amemweka.
Katika kutumia sifa na vipawa hivi, chini ya nafasi hizi nzuri, amekuwa, kana kwamba, baba kwa sehemu hii ya nchi, ambaye wilaya yote ilimtegemea, chini ya Mungu, katika mambo yake yote ya umma, na hasa tangu mwanzo wa vita hivi vya sasa. Jinsi gani uzito wa mambo yote ya kivita ya wilaya hii (ambayo kuliko sehemu nyingine yoyote ya nchi iko wazi kwa adui) ulivyolemea mabegani mwake, na jinsi alivyokuwa chemchemi ya kila mwendo na mtendaji wa kila jambo lililotendwa, na jinsi alivyoyaendesha mambo haya kwa hekima na uaminifu, sihitaji kulieleza kusanyiko hili. Mnajua vyema kwamba aliitunza wilaya hii kama baba wa familia ya watoto, bila kupuuza maisha ya watu na kuidharau damu yao; bali kwa bidii kubwa, kukesha na busara akijitoa daima kwa njia zifaazo za usalama na ustawi wetu. Na hasa mji huu wa kuzaliwa kwake, ambamo ameishi tangu utoto wake, umevuna faida ya mvuto wake wenye heri: hekima yake, chini ya Mungu, imekuwa kwa kiasi kikubwa kiongozi wetu, na mamlaka yake tegemeo na nguvu yetu, naye amekuwa heshima kubwa kwa Northampton na pambo kwa kanisa letu.
Aliendelea kuwa na uwezo kamili wa kufaa alipokuwa hai; kweli alikuwa amesonga mbele sana kwa umri, lakini nguvu za akili yake hazikuwa zimepungua kwa namna inayoonekana, na nguvu za mwili wake hazikuwa zimedhoofika kiasi kwamba asiweze kusafiri safari ndefu, katika joto kali na baridi kali, na kwa muda mfupi.
Lakini sasa “fimbo hii imara imevunjika na kunyauka,” na hakika hukumu ya Mungu ndani yake ni ya kutisha sana, na tendo hili la maongozi ni lile linalostahili kuwa maombolezo. Huenda tutatambua zaidi thamani na umuhimu wa fimbo imara kama hiyo kwa kuikosa. Sauti ya kutisha ya Mungu katika maongozi haya inastahili kusikilizwa na jimbo hili lote, na hasa na watu wa wilaya hii, lakini kwa namna ya pekee zaidi na sisi wa mji huu. Sasa tunao ushuhuda huu wa chukizo la Mungu ukiongezwa juu ya mawingu mengine yote meusi ambayo Mungu ametuletea hivi karibuni, na kukunja uso kwake kwa kutisha juu yetu. Ni tendo la maongozi linalotuita, kwa sababu nyingi, kwa nguvu kujinyenyekeza na kuogopa mbele za Mungu; udhihirisho wa kutisha wa enzi yake kuu, ya ulimwengu wote na isiyo na mipaka, unaotuita kuuabudu ukuu wa Mungu na kutetemeka mbele ya uwepo wa Mungu huyu mkuu. Na ni mfano ulio hai wa udhaifu na hali ya kufa ya mwanadamu. Tunaona jinsi ambavyo hakuna aliye nje ya uwezo wa kifo, kwamba hakuna ukuu, hakuna mamlaka, hakuna hekima na busara, hakuna heshima ya mtu au cheo, hakuna kiwango cha thamani na umuhimu kinachomwepusha mtu na pigo la kifo. Kwa hiyo hili ni onyo kubwa na zito kwa watu wa kila aina kujiandaa kwa kuondoka kwao hapa.
Na kumbukumbu ya mtu huyu ambaye sasa ameondoka, aliyefanywa kuwa baraka kubwa hivyo alipokuwa hai, inapaswa kutufanya tuonyeshe heshima na fadhili kwa familia yake. Tunapaswa kufanya hivi kwa heshima kwake na kwa baba yake, mchungaji wenu mashuhuri wa zamani, ambaye katika siku zake alikuwa, kwa namna ya ajabu, baba kwa sehemu hii ya nchi katika mambo ya kiroho, na hasa kwa mji huu, kama huyu mwanawe alivyokuwa katika mambo ya kidunia.—Mungu alichukizwa sana wana wa Israeli walipokosa kuonyesha fadhili kwa nyumba ya Yerubaali aliyekuwa amefanywa chombo cha mema mengi hivyo kwao: Waamuzi 8:35, “Wala hawakuwatendea fadhili nyumba ya Yerubaali, kwa kadiri ya mema yote aliyowatendea Israeli.”